# Το προοίμιο

> Οι πρώτοι είκοσι πέντε στίχοι: τι μας λέει ο ποιητής πριν αρχίσει (α 1-25).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/proem

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις στο προοίμιο (α 1-10) την επίκληση, το θέμα, την περίληψη και το σημείο απ' όπου αρχίζει η αφήγηση.
- Να εξηγείς τι σημαίνει «πολύτροπος» και γιατί ο ήρωας δεν ονομάζεται στην αρχή.
- Να εξηγείς την αρχή «στη μέση των πραγμάτων» (in medias res) με τα στοιχεία των στίχων α 11-25.
- Να εντοπίζεις στο προοίμιο την ευθύνη των συντρόφων, την πρώτη μορφή της ιδέας ύβρις–τίσις.

## Πριν αρχίσει το τραγούδι

Ο αοιδός δεν έπεφτε κατευθείαν μέσα στην ιστορία. Πρώτα έλεγε στο κοινό **τι θα
ακούσει**, και ζητούσε βοήθεια από τη θεά του τραγουδιού, τη **Μούσα**. Αυτή η
εισαγωγή λέγεται **προοίμιο**: ό,τι λέγεται πριν από το κυρίως τραγούδι. Το προοίμιο της Οδύσσειας είναι οι πρώτοι δέκα στίχοι:

> Τὸν ἄντρα τὸν πολύπραγο τραγούδησέ μου, ὦ Μοῦσα,\
> ποὺ περισσὰ πλανήθηκε, σὰν κούρσεψε τῆς Τροίας\
> τὸ ἱερὸ κάστρο, καὶ πολλῶν ἀνθρώπων εἶδε χῶρες\
> κι ἔμαθε γνῶμες, καὶ πολλὰ στὰ πέλαα βρῆκε πάθια,\
> γιὰ μιὰ ζωὴ παλεύοντας καὶ γυρισμὸ συντρόφων.\
> Μὰ πάλε δὲν τοὺς γλύτωσε, κι ἂν τὸ ποθοῦσε, ἐκείνους,\
> τὶ ἀπὸ δική τους χάθηκαν οἱ κούφιοι ἀμυαλωσύνη,\
> τοῦ Ἥλιου τοῦ Ὑπερίονα σὰν ἔφαγαν τὰ βόδια,\
> κι αὐτὸς τοὺς πῆρε τὴ γλυκειὰ τοῦ γυρισμοῦ τους μέρα.\
> Ἀπ' ὅπου ἂν τά 'χης, πές μας τα, ὦ θεά, τοῦ Δία κόρη.
>
> — Οδύσσεια α 1-10, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923)

> **Λέξεις του Εφταλιώτη**
>
> **κούρσεψε**: λεηλάτησε · **πέλαα**: πελάγη · **πάθια**: πάθη, βάσανα ·
> **πάλε**: πάλι, όμως · **τὶ**: γιατί · **ἀμυαλωσύνη**: ανοησία, απερισκεψία ·
> **ἀπ' ὅπου ἂν τά 'χης**: από όποιο σημείο θέλεις.

## Τα τέσσερα κομμάτια του προοιμίου

| Τι κάνει     | Στίχοι       | Τι λέει                                                                             |
| ------------ | ------------ | ----------------------------------------------------------------------------------- |
| **Επίκληση** | α 1 και α 10 | ο ποιητής ζητά από τη Μούσα, κόρη του Δία, να του πει την ιστορία                   |
| **Θέμα**     | α 1          | ένας **άντρας**, ο «πολύτροπος»                                                     |
| **Περίληψη** | α 2-9        | πλανήθηκε, είδε πόλεις, έμαθε ανθρώπους, υπέφερε στη θάλασσα, έχασε τους συντρόφους |
| **Αφετηρία** | α 10         | «από όπου θέλεις»: η Μούσα διαλέγει το σημείο απ' όπου θα αρχίσει                   |

Η επίκληση δεν είναι στολίδι. Ο αοιδός μιλά για πράγματα που έγιναν πριν από
πολλές γενιές· η γνώση του, πίστευαν, ερχόταν από τη Μούσα, που ήξερε τα πάντα.
Γι' αυτό λέει «τραγούδησέ **μου**»: εκείνη ξέρει, εκείνος μεταφέρει.

*Μια Μούσα παίζει λύρα, σε λευκή λήκυθο του 440–430 π.Χ., στις Κρατικές Συλλογές Αρχαιοτήτων του Μονάχου. Κάθεται στον Ελικώνα, το βουνό των Μουσών: το όνομά του είναι γραμμένο δίπλα στα πόδια της. Σε μια τέτοια θεά απευθύνεται ο αοιδός όταν λέει «τραγούδησέ μου, ὦ Μοῦσα».*

### Ο «πολύτροπος» χωρίς όνομα

Η πρώτη λέξη του έπους, στο πρωτότυπο, είναι «ἄνδρα»: **άντρας**. Η Ιλιάδα
ξεκινά με ένα συναίσθημα, τη «μῆνιν», την οργή του Αχιλλέα. Η Οδύσσεια ξεκινά με
έναν άνθρωπο. Και τον χαρακτηρίζει με μια λέξη: **πολύτροπος** (ο Εφταλιώτης
γράφει «πολύπραγο»). Η λέξη έχει δύο σημασίες μαζί:

- αυτός που **γύρισε σε πολλούς τόπους**, ο πολυπλάνητος·
- αυτός που έχει **πολλούς τρόπους**, πολλά τεχνάσματα: ο έξυπνος, ο πολυμήχανος.

Το όνομά του όμως δεν λέγεται. Θα το ακούσουμε πρώτη φορά στον στίχο **α 21**.
Το κοινό ήξερε βέβαια ποιος είναι· ο ποιητής το αφήνει να το καταλάβει από τις
περιγραφές, και κρατά λίγη αγωνία ως το όνομα.

### Παράδειγμα 1: Τι κρύβουν οι στίχοι α 6-9 για τους συντρόφους, και γιατί μπαίνουν σε ένα τόσο σύντομο προοίμιο;

1. **Τι λένε.** Ο Οδυσσέας ήθελε να σώσει τους συντρόφους του («κι ἂν τὸ ποθοῦσε»),
   αλλά δεν μπόρεσε. Χάθηκαν **από δική τους ανοησία**: έφαγαν τα βόδια του θεού
   Ήλιου, και εκείνος τους στέρησε τη μέρα του γυρισμού.
2. **Τι αποκαλύπτουν.** Το προοίμιο μας λέει από πριν ένα επεισόδιο του τέλους των
   περιπετειών (ραψωδία μ). Ξέρουμε λοιπόν από την αρχή ότι ο Οδυσσέας θα γυρίσει
   **μόνος**. Η αγωνία δεν είναι «τι θα γίνει», αλλά «πώς θα γίνει».
3. **Γιατί μπαίνουν εδώ.** Από τους δέκα στίχους, τέσσερις είναι για αυτή την
   ενοχή. Ο ποιητής θέλει από την πρώτη στιγμή να ακούσουμε μια ιδέα που θα γυρίζει
   σε όλο το έπος: όποιος ξεπερνά το όριο (**ύβρις**) τιμωρείται (**τίσις**). Ο
   Οδυσσέας σώζεται· όσοι παρασύρθηκαν από την απερισκεψία τους, χάνονται.
4. **Το συμπέρασμα.** Το προοίμιο δεν είναι απλή περίληψη. Διαλέγει τι θα τονίσει:
   τον έξυπνο, πολύπαθο ήρωα και την ευθύνη των ανθρώπων για τη μοίρα τους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο κομμάτι του προοιμίου είναι;*

## Από τη μέση των πραγμάτων

Πού αρχίζει λοιπόν η Μούσα; Οι στίχοι που ακολουθούν (α 11-21) το λένε: όλοι οι
άλλοι ήρωες της Τροίας έχουν γυρίσει ή έχουν χαθεί, και

> καὶ μόνο ἐκειόνε, σπιτικὸ καὶ ταίρι στερημένο,\
> ἡ Καλυψὼ ἡ τρισέμορφη θεὰ τόνε κρατοῦσε,\
> γιατὶ ἄντρα της τὸν ἤθελε στὶς βαθουλὲς σπηλιές της.
>
> — α 13-15

Η αφήγηση δεν ξεκινά από την άλωση της Τροίας. Ξεκινά δέκα χρόνια μετά, όταν ο
Οδυσσέας είναι κλεισμένος επτά χρόνια στο νησί της Καλυψώς και οι θεοί έχουν
αποφασίσει ότι ήρθε η ώρα του γυρισμού. Αυτή η αρχή λέγεται **in medias res**
(λατινικά: «στη μέση των πραγμάτων»). Όσα έγιναν πριν θα τα μάθουμε αργότερα, από
το στόμα του ίδιου του Οδυσσέα.

Ο μόνος θεός που μένει θυμωμένος είναι ο **Ποσειδώνας**. Και ο ποιητής τον
στέλνει μακριά, στους Αιθίοπες, σε μια γιορτή (α 22-25). Με τον εχθρό του ήρωα
απόντα, οι άλλοι θεοί μπορούν να συνεδριάσουν: αυτή είναι η επόμενη ενότητα.

> **Κλειδί**
>
> Το προοίμιο είναι ο **χάρτης** του έπους: λέει ποιος είναι ο ήρωας (ο πολύτροπος),
> τι θα περάσει (πλάνη, πάθη, χαμένοι σύντροφοι), ποια ιδέα θα το διατρέχει
> (ο καθένας ευθύνεται για τις πράξεις του) και πώς θα τελειώσει (θα γυρίσει, και
> θα γυρίσει μόνος). Μετά η αφήγηση ξεκινά **in medias res**, κοντά στο τέλος της
> ιστορίας.

Ο ίδιος ο στίχος έχει κι αυτός ρυθμό που δεν είναι πάντα ίδιος. Στο α 1 είδες
πέντε δακτύλους. Ο δεύτερος στίχος του προοιμίου έχει και έναν σπονδείο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οδύσσεια α 2: «πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσεν»*

> **Πρόσεχε**
>
> Το προοίμιο **δεν** είναι περίληψη όλου του έπους. Δεν λέει τίποτα για την
> Πηνελόπη, τον Τηλέμαχο ή τους μνηστήρες. Διαλέγει μόνο όσα θέλει να τονίσει: τον
> ήρωα, τις περιπλανήσεις και τους χαμένους συντρόφους.

> **Θυμήσου**
>
> - **Προοίμιο** (α 1-10): επίκληση στη Μούσα, θέμα, περίληψη, αφετηρία.
> - **Πολύτροπος**: ο πολυπλάνητος και ο πολυμήχανος. Το όνομα «Οδυσσέας» ακούγεται
>   πρώτη φορά στον α 21.
> - Οι σύντροφοι χάθηκαν **από δική τους απερισκεψία** (τα βόδια του Ήλιου).
> - **In medias res**: η αφήγηση αρχίζει στον δέκατο χρόνο του νόστου, με τον
>   Οδυσσέα στην Καλυψώ και τον Ποσειδώνα μακριά, στους Αιθίοπες.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ο ποιητής αρχίζει ζητώντας από τη Μούσα να του τραγουδήσει την ιστορία;
   - Η γνώση για τα παλιά χρόνια ερχόταν στον αοιδό από τη θεά
   - Η Μούσα ήταν η μητέρα του Οδυσσέα και ήξερε την ιστορία του γιου της
   - Ήταν τρόπος να κρύψει από το κοινό ότι ο ίδιος ήταν ο Οδυσσέας
   - Ο νόμος υποχρέωνε κάθε τραγουδιστή να ξεκινά πάντα με προσευχή
2. Ποιες δύο σημασίες έχει μαζί το «πολύτροπος» για τον Οδυσσέα;
   - Αυτός που γύρισε πολλούς τόπους και έχει πολλά τεχνάσματα
   - Αυτός που είναι πολύ δυνατός, και αυτός που είναι πολύ όμορφος
   - Αυτός που έχει πολλά πλοία, και αυτός που κυβερνά πολλούς τόπους
   - Αυτός που αλλάζει συχνά γνώμη, και αυτός που δεν κρατά υποσχέσεις
3. Σε ποιο σημείο του έπους ακούγεται πρώτη φορά το όνομα του Οδυσσέα;
   - Στον στίχο α 21, μετά το τέλος του προοιμίου
   - Στην πρώτη λέξη του πρώτου στίχου του προοιμίου
   - Στον στίχο α 10, εκεί όπου καλείται ξανά η Μούσα
   - Μόνο στη ραψωδία ι, όταν ο ίδιος λέει ποιος είναι
4. Σύμφωνα με το προοίμιο, γιατί χάθηκαν οι σύντροφοι του Οδυσσέα;
   - Έφαγαν τα βόδια του Ήλιου, από δική τους ανοησία
   - Ο Οδυσσέας τους εγκατέλειψε για να σωθεί μόνος του
   - Σκοτώθηκαν όλοι στη μάχη, στα τείχη της Τροίας
   - Ο Ποσειδώνας τους πνίγει χωρίς να έχουν κάνει κάτι
5. Τι σημαίνει ότι η Οδύσσεια αρχίζει «in medias res»;
   - Αρχίζει κοντά στο τέλος, και τα προηγούμενα τα μαθαίνουμε μετά
   - Αρχίζει από την αρχή της ιστορίας, την άλωση της Τροίας, και πάει με τη σειρά
   - Αρχίζει στη μέση ενός στίχου, χωρίς προοίμιο και χωρίς επίκληση
   - Αρχίζει από τη μέση της θάλασσας, πάνω σε ένα καράβι του Οδυσσέα
6. Πού βρίσκεται ο Οδυσσέας τη στιγμή που ξεκινά η αφήγηση;
   - Στο νησί της Καλυψώς, που θέλει να τον κάνει άντρα της
   - Στην Ιθάκη, μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο μέσα στο παλάτι
   - Στην Τροία, την τελευταία νύχτα πριν από την άλωση
   - Στη σπηλιά του Κύκλωπα, παγιδευμένος με τους συντρόφους
7. Γιατί ο ποιητής μας λέει ότι ο Ποσειδώνας είχε πάει στους Αιθίοπες;
   - Λείπει ο μόνος θεός που μισεί τον Οδυσσέα, και οι άλλοι αποφασίζουν
   - Για να μας πει ότι ο Οδυσσέας θα ταξιδέψει κι αυτός στους Αιθίοπες
   - Γιατί ο Ποσειδώνας είχε πια συγχωρέσει τον Οδυσσέα και δεν ενδιαφερόταν
   - Για να δείξει ότι οι θεοί δεν έχουν καμία σχέση με τους ανθρώπους
8. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ αναφέρεται στο προοίμιο (α 1-10);
   - Οι μνηστήρες στο παλάτι της Ιθάκης
   - Η άλωση της Τροίας από τον Οδυσσέα και τους Αχαιούς
   - Τα πάθη του Οδυσσέα στη θάλασσα, στα ταξίδια του
   - Τα βόδια του Ήλιου του Υπερίονα

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τέσσερα κομμάτια του προοιμίου της Οδύσσειας;
2. Το προοίμιο μάς λέει από την αρχή ότι οι σύντροφοι θα χαθούν και ότι ο Οδυσσέας θα γυρίσει. Δεν χαλάει έτσι η αγωνία; Εξήγησε γιατί ο ποιητής το κάνει.
3. «Ὅλοι ποὺ τότες τὸν πολὺ τὸ χαλασμὸ ξεφύγαν / γυρίσανε, ἀπὸ πόλεμο καὶ θάλασσα σωσμένοι, / καὶ μόνο ἐκειόνε, σπιτικὸ καὶ ταίρι στερημένο, / ἡ Καλυψὼ ἡ τρισέμορφη θεὰ τόνε κρατοῦσε» (Οδύσσεια α 11-14, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη). Πώς τονίζουν οι στίχοι τη μοναξιά του Οδυσσέα, και τι του λείπει;
4. Η Ιλιάδα αρχίζει με την «οργή» του Αχιλλέα και τον ονομάζει αμέσως. Η Οδύσσεια αρχίζει με «τον άντρα» και κρατά το όνομα ως τον α 21. Τι σου λέει αυτή η διαφορά για το είδος του ήρωα που θα συναντήσεις;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/proem
