# Ηρόδοτος: Μαραθώνας, Θερμοπύλες, Σαλαμίνα

> Οι Περσικοί πόλεμοι όπως τους αφηγείται ο ιστορικός που τους έζησε από κοντά.

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/persian-wars

## Τι θα μάθεις

- Να τοποθετείς στον χρόνο τους Περσικούς πολέμους: Μαραθώνας (490 π.Χ.), Θερμοπύλες και Σαλαμίνα (480 π.Χ.).
- Να διαβάζεις σύντομα αποσπάσματα του Ηροδότου για τις τρεις μάχες και να σχολιάζεις τι δείχνουν.
- Να αναγνωρίζεις πώς ο Ηρόδοτος εξηγεί την ήττα του Ξέρξη με το σχήμα ύβρις – νέμεσις – τίσις.
- Να ξεχωρίζεις στον Ηρόδοτο ό,τι είναι πιθανό γεγονός από ό,τι θέλει έλεγχο.

## Ο ιστορικός που τους έζησε από κοντά

Ο Ηρόδοτος γεννήθηκε γύρω στο **484 π.Χ.**, ανάμεσα στις δύο μεγάλες περσικές
εισβολές. Δεν πολέμησε στον Μαραθώνα ούτε στη Σαλαμίνα, αλλά μεγάλωσε
ανάμεσα σε ανθρώπους που είχαν πολεμήσει, και τους ρώτησε. Η πόλη του, η
Αλικαρνασσός, ήταν υπήκοος των Περσών, και μια Αλικαρνασσία, η βασίλισσα
**Αρτεμισία**, πολέμησε στη Σαλαμίνα **με το μέρος του Ξέρξη**. Ο Ηρόδοτος
ξέρει και τις δύο πλευρές.

> **Η μετάφραση**
>
> Όλα τα αποσπάσματα του Ηροδότου είναι σε **μετάφραση δική μας**, από το αρχαίο
> κείμενο (έκδοση A. D. Godley, Perseus). Οι παραπομπές είναι βιβλίο, κεφάλαιο
> και παράγραφος.

Η αρχή του κακού, γράφει, ήταν είκοσι αθηναϊκά πλοία. Το **499 π.Χ.** οι
ελληνικές πόλεις της Ιωνίας επαναστάτησαν κατά των Περσών, και η Αθήνα
έστειλε βοήθεια: «αυτά τα πλοία έγιναν η αρχή των κακών για Έλληνες και
βαρβάρους» (5.97.3). Η επανάσταση απέτυχε, και ο βασιλιάς **Δαρείος**
αποφάσισε να τιμωρήσει την Αθήνα.

> **«Βάρβαροι»**
>
> Για τους Έλληνες «βάρβαρος» ήταν όποιος δεν μιλούσε ελληνικά, και η λέξη
> δεν ήταν απαραίτητα βρισιά. Ο Ηρόδοτος θαυμάζει πολλά στους Πέρσες και
> γράφει, από την πρώτη του φράση, για τα «μεγάλα και θαυμαστά έργα» και των
> δύο πλευρών.

## Μαραθώνας, 490 π.Χ.

Ο περσικός στρατός αποβιβάστηκε στον **Μαραθώνα** της Αττικής. Οι Αθηναίοι
έστειλαν τον δρομέα **Φειδιππίδη** στη Σπάρτη για βοήθεια, αλλά οι Σπαρτιάτες
είπαν ότι θα ξεκινούσαν μόνο με την πανσέληνο. Δίπλα στους Αθηναίους
πολέμησαν μόνο οι **Πλαταιείς**. Με στρατηγό τον **Μιλτιάδη**, επιτέθηκαν:

> Πρώτοι από όλους τους Έλληνες που ξέρουμε επιτέθηκαν τρέχοντας στους
> εχθρούς, και πρώτοι άντεξαν να βλέπουν τη μηδική ενδυμασία και τους
> άντρες που τη φορούσαν· ως τότε, στους Έλληνες, και μόνο το όνομα των
> Μήδων ήταν φόβος να το ακούσουν.
>
> — Ηρόδοτος 6.112.3, μετάφραση δική μας

Ο Ηρόδοτος δίνει και τους νεκρούς: περίπου **6.400** από τους βαρβάρους και
**192** Αθηναίους (6.117.1). Οι Αθηναίοι θάφτηκαν στο πεδίο της μάχης, και ο
τύμβος τους, ο «Σωρός», υπάρχει ακόμα στον Μαραθώνα.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο δρόμος του «μαραθωνίου» **δεν** είναι στον Ηρόδοτο. Ο Ηρόδοτος λέει ότι ο
> Φειδιππίδης έτρεξε **από την Αθήνα στη Σπάρτη, πριν από τη μάχη**, και έφτασε
> την επόμενη μέρα (6.105-106). Η ιστορία του αγγελιοφόρου που έτρεξε από τον
> Μαραθώνα στην Αθήνα, είπε «νικήσαμε» και πέθανε, γράφτηκε από συγγραφείς πολλά
> χρόνια αργότερα, όπως ο Πλούταρχος. Ο μαραθώνιος δρόμος έγινε άθλημα στους
> πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες, το 1896.

*Κορινθιακό κράνος στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ολυμπίας. Η επιγραφή του λέει ότι το αφιέρωσε στον Δία ο Μιλτιάδης, ο στρατηγός του Μαραθώνα. Οι Έλληνες αφιέρωναν στους θεούς όπλα σαν αυτό, για να τους ευχαριστήσουν για μια νίκη.*

## Ο Ξέρξης και η θάλασσα

Δέκα χρόνια αργότερα, ο γιος του Δαρείου, ο **Ξέρξης**, ξεκίνησε με τον
μεγαλύτερο στρατό που είχε δει ποτέ ο κόσμος. Για να περάσει από την Ασία
στην Ευρώπη, έφτιαξε γέφυρα από πλοία στον **Ελλήσποντο**. Μια θύελλα τη
διέλυσε. Τότε:

> Όταν το έμαθε ο Ξέρξης, θύμωσε πολύ και διέταξε να δώσουν στον Ελλήσποντο
> τριακόσιες μαστιγιές και να ρίξουν στο πέλαγος ένα ζευγάρι πέδες. \[…] Και
> διέταξε, την ώρα που τον μαστίγωναν, να λένε λόγια βάρβαρα και ασεβή.
>
> — 7.35.1-2, μετάφραση δική μας

Η λέξη του Ηροδότου είναι **ἀτάσθαλα**: ασεβή, αλαζονικά. Από την ίδια ρίζα
είναι οι **ἀτασθαλίαι** του Ομήρου, οι αφροσύνες των συντρόφων του Οδυσσέα. Ένας άνθρωπος
που τιμωρεί τη θάλασσα σαν να ήταν δούλος του περνά τα όρια του ανθρώπου.
Είναι η **ύβρις** στην πιο καθαρή της μορφή.

Ο εξόριστος Σπαρτιάτης βασιλιάς **Δημάρατος**, που ακολουθούσε τον Ξέρξη, τον
προειδοποιεί για το τι θα βρει. Οι Σπαρτιάτες, του λέει, είναι ελεύθεροι,
αλλά όχι σε όλα:

> Έχουν από πάνω τους αφέντη τον νόμο, που τον φοβούνται πολύ περισσότερο
> απ' όσο εσένα οι δικοί σου.
>
> — 7.104.4, μετάφραση δική μας

## Θερμοπύλες, καλοκαίρι του 480 π.Χ.

Στο στενό πέρασμα των **Θερμοπυλών** ο Σπαρτιάτης βασιλιάς **Λεωνίδας**, με
τριακόσιους Σπαρτιάτες και μερικές χιλιάδες άλλους Έλληνες, κράτησε τον στρατό
του Ξέρξη για μέρες. Ένας ντόπιος, ο Εφιάλτης, έδειξε στους Πέρσες ένα
μονοπάτι από το βουνό, και οι Έλληνες κυκλώθηκαν. Ο Λεωνίδας έστειλε πίσω τους
περισσότερους συμμάχους και έμεινε με τους Σπαρτιάτες, τους Θεσπιείς και
τους Θηβαίους. Ο Ηρόδοτος θυμάται έναν άντρα, τον **Διηνέκη**: όταν του είπαν
ότι τα βέλη των Περσών είναι τόσα που κρύβουν τον ήλιο, απάντησε ότι αυτό
είναι καλό νέο, γιατί

> θα πολεμούν στη σκιά και όχι στον ήλιο.
>
> — 7.226.2, μετάφραση δική μας

Πάνω από τους νεκρούς Σπαρτιάτες χαράχτηκε ένα επίγραμμα, που αργότερα
αποδόθηκε στον ποιητή Σιμωνίδη:

> Ξένε, πες στους Λακεδαιμονίους ότι εδώ κειτόμαστε,
> υπακούοντας στα λόγια τους.
>
> — 7.228.2, μετάφραση δική μας

*Οι Θερμοπύλες σήμερα, κοντά στο σημείο του αρχαίου Φωκικού τείχους. Η θάλασσα έχει τραβηχτεί από τότε: το 480 π.Χ. η ακτή έφτανε περίπου εκεί όπου περνά σήμερα ο δρόμος. Ανάμεσα στο βουνό και στο νερό έμενε ένα στενό πέρασμα, και γι' αυτό μπορούσαν λίγοι να κρατήσουν έναν τεράστιο στρατό.*

## Σαλαμίνα, Σεπτέμβριος του 480 π.Χ.

Ο Ξέρξης έκαψε την Αθήνα, που οι κάτοικοί της την είχαν εγκαταλείψει. Το
μαντείο των Δελφών είχε πει στους Αθηναίους να εμπιστευτούν το «ξύλινο τείχος»,
και ο **Θεμιστοκλής** τους έπεισε ότι το τείχος αυτό ήταν τα **πλοία** τους. Ο
ελληνικός στόλος περίμενε τους Πέρσες στα στενά της **Σαλαμίνας**, όπου το
πλήθος των περσικών πλοίων έγινε βάρος αντί για πλεονέκτημα:

> Καθώς οι Έλληνες ναυμαχούσαν με τάξη και σε παράταξη, ενώ οι βάρβαροι δεν
> ήταν πια παραταγμένοι ούτε έκαναν τίποτα με σύνεση, έμελλε να τους συμβεί
> αυτό που τους συνέβη.
>
> — 8.86, μετάφραση δική μας

Ο Ξέρξης έβλεπε τη μάχη από την ακτή. Όταν είδε πόσο γενναία πολεμούσε η
Αρτεμισία, λέγεται ότι είπε: «Οι άντρες μου έγιναν γυναίκες, και οι γυναίκες
άντρες» (8.88.3).

### Παράδειγμα 1: Πώς εξηγεί ο Θεμιστοκλής τη νίκη (8.109.3);

1. **Το κείμενο.** Μετά τη Σαλαμίνα ο Θεμιστοκλής λέει στους Αθηναίους: «Αυτά δεν
   τα κατορθώσαμε εμείς, αλλά οι θεοί και οι ήρωες, που δεν ήθελαν να βασιλεύει
   ένας άνθρωπος και στην Ασία και στην Ευρώπη, ανόσιος και αλαζόνας· αυτός που
   μαστίγωσε και τη θάλασσα και έριξε μέσα της πέδες».
2. **Η ύβρις.** Ο Ξέρξης θέλει να κυβερνά δύο ηπείρους, καίει ναούς και
   μαστιγώνει τη θάλασσα. Η λέξη «ἀτάσθαλος» επιστρέφει, από το 7.35.
3. **Η νέμεσις και η τίσις.** Οι θεοί «δεν ήθελαν» (στο πρωτότυπο **ἐφθόνησαν**).
   Η τιμωρία είναι η ήττα στη Σαλαμίνα και η επιστροφή του Ξέρξη στην Ασία.
4. **Το συμπέρασμα.** Είναι το ίδιο σχήμα με τον Κροίσο και τους μνηστήρες. Ο
   Ηρόδοτος δίνει και **ανθρώπινες** αιτίες, την τάξη των Ελλήνων, τα στενά, τον
   Θεμιστοκλή. Από πάνω τους όμως βλέπει έναν κόσμο όπου η ύβρις δεν μένει
   ατιμώρητη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι Περσικοί πόλεμοι και ο ιστορικός τους*

> **Κλειδί**
>
> Για τον Ηρόδοτο, οι Περσικοί πόλεμοι είναι η σύγκρουση μιας τεράστιας
> αυτοκρατορίας με λίγες πόλεις που υπακούουν σε **νόμους** και όχι σε έναν
> αφέντη. Νικούν, κατά τον Ηρόδοτο, με γενναιότητα, με **τάξη** και με σωστές
> αποφάσεις. Και ο βασιλιάς που μαστίγωσε τη θάλασσα πληρώνει την **ύβρη** του.
> Οι χρονολογίες που πρέπει να θυμάσαι: **490 π.Χ.** ο Μαραθώνας, **480 π.Χ.** οι
> Θερμοπύλες και η Σαλαμίνα.

## Διαβάζοντας τον Ηρόδοτο με κριτική ματιά

Ο ίδιος ο Ηρόδοτος λέει ότι μεταφέρει «όσα λέγονται». Γι' αυτό ο σημερινός
αναγνώστης ελέγχει. Ένα παράδειγμα: ο Ηρόδοτος υπολογίζει ότι ο Ξέρξης έφερε,
μαζί με τους βοηθούς του στρατού, **5.283.220** ανθρώπους ως τις Θερμοπύλες
(7.186.2). Κανένας τόπος της εποχής δεν θα μπορούσε να θρέψει τόσους· οι
σύγχρονοι ιστορικοί υπολογίζουν τον στρατό πολύ μικρότερο, αν και διαφωνούν
πόσο ακριβώς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πιθανό γεγονός ή θέλει έλεγχο;*

> **Θυμήσου**
>
> - **499 π.Χ.**: Ιωνική επανάσταση, «η αρχή των κακών» (5.97.3).
> - **490 π.Χ., Μαραθώνας**: Μιλτιάδης, Αθηναίοι και Πλαταιείς· 6.400 Πέρσες και
>   192 Αθηναίοι νεκροί. Ο Φειδιππίδης έτρεξε στη Σπάρτη, όχι από τον Μαραθώνα.
> - Ο **Ξέρξης** μαστιγώνει τον Ελλήσποντο: η ύβρις του (7.35).
> - **480 π.Χ.**: Θερμοπύλες (Λεωνίδας, Διηνέκης, το επίγραμμα) και **Σαλαμίνα**
>   (Θεμιστοκλής, τάξη απέναντι σε αταξία).
> - Ο Θεμιστοκλής: τη νίκη την έκαναν «οι θεοί και οι ήρωες» (8.109.3).
> - Ο Ηρόδοτος γράφει «όσα λέγονται»· ο αναγνώστης ελέγχει αριθμούς και θαύματα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιες χρονολογίες είναι σωστές για τις τρεις μεγάλες μάχες;
   - Μαραθώνας 490 π.Χ., Θερμοπύλες και Σαλαμίνα 480 π.Χ.
   - Μαραθώνας 480 π.Χ., Θερμοπύλες και Σαλαμίνα 490 π.Χ.
   - Μαραθώνας 499 π.Χ., Θερμοπύλες και Σαλαμίνα 479 π.Χ.
   - Μαραθώνας 490 π.Χ., Θερμοπύλες 480 και Σαλαμίνα 470 π.Χ.
2. Ποια λέει ο Ηρόδοτος ότι ήταν «η αρχή των κακών για Έλληνες και βαρβάρους»;
   - Τα είκοσι πλοία που έστειλε η Αθήνα στους Ίωνες
   - Η γέφυρα που έφτιαξε ο Ξέρξης στον Ελλήσποντο
   - Η επίσκεψη του Σόλωνα στον Κροίσο στις Σάρδεις
   - Το μονοπάτι που έδειξε ο Εφιάλτης στους Πέρσες στο βουνό
3. Σε τι ήταν «πρώτοι» οι Αθηναίοι στον Μαραθώνα, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο;
   - Επιτέθηκαν τρέχοντας και άντεξαν να δουν τους Μήδους
   - Πολέμησαν μόνοι, χωρίς κανέναν σύμμαχο από άλλη πόλη
   - Νίκησαν τους Πέρσες στη θάλασσα με τον στόλο τους
   - Έστειλαν τον Φειδιππίδη να αναγγείλει τη νίκη στην Αθήνα
4. Πού έτρεξε ο Φειδιππίδης, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο;
   - Από την Αθήνα στη Σπάρτη, πριν από τη μάχη
   - Από τον Μαραθώνα στην Αθήνα, μετά τη νίκη
   - Από τη Σπάρτη στις Θερμοπύλες, για τον Λεωνίδα
   - Από την Αθήνα στους Δελφούς, για χρησμό
5. Γιατί ο Ηρόδοτος λέει «ασεβή» τα λόγια που έλεγαν όσοι μαστίγωναν τον Ελλήσποντο;
   - Ένας άνθρωπος τιμωρεί τη θάλασσα σαν να ήταν δούλος του
   - Τα λόγια ήταν σε ξένη γλώσσα και δεν τα καταλάβαινε κανείς
   - Οι στρατιώτες βλαστημούσαν τον Ξέρξη πίσω από την πλάτη του
   - Ο Ξέρξης ζήτησε από τη θάλασσα συγγνώμη για τη θύελλα
6. Ποιον λέει ο Δημάρατος ότι έχουν «αφέντη» οι Σπαρτιάτες;
   - Τον νόμο
   - Τον βασιλιά
   - Τους θεούς
   - Τον Ξέρξη
7. Πώς εξηγεί ο Ηρόδοτος την ήττα του περσικού στόλου στη Σαλαμίνα (8.86);
   - Οι Έλληνες πολεμούσαν με τάξη, οι Πέρσες χωρίς τάξη
   - Οι Πέρσες είχαν λιγότερα πλοία από τους Έλληνες
   - Οι Πέρσες δεν ήξεραν καθόλου να κάνουν ναυμαχία
   - Μια θύελλα βούλιαξε τα περσικά πλοία λίγο πριν από τη μάχη
8. Γιατί οι σύγχρονοι ιστορικοί δεν δέχονται τον αριθμό 5.283.220 για τον στρατό του Ξέρξη;
   - Κανένας τόπος της εποχής δεν θα μπορούσε να θρέψει τόσους
   - Ο Ηρόδοτος παραδέχεται ότι τον επινόησε για να εντυπωσιάσει
   - Οι Πέρσες κράτησαν γραπτούς καταλόγους με άλλον αριθμό
   - Ο αριθμός είναι μεγαλύτερος από όλους τους ανθρώπους της Ασίας

## Ασκήσεις

1. Ποιος Σπαρτιάτης βασιλιάς έπεσε στις Θερμοπύλες;
2. Εξήγησε, με όσα λέει ο Ηρόδοτος, πώς λίγες ελληνικές πόλεις νίκησαν μια τεράστια αυτοκρατορία.
3. «[Ο Διηνέκης] είπε ότι ο ξένος από την Τραχίνα τους φέρνει καλά νέα: αν οι Μήδοι κρύβουν τον ήλιο, θα πολεμούν στη σκιά και όχι στον ήλιο.» (Ηρόδοτος 7.226.2, μετάφραση δική μας). Τι δείχνει η απάντηση του Διηνέκη για τους Σπαρτιάτες, και γιατί, κατά τη γνώμη σου, ο Ηρόδοτος την κράτησε;
4. Ο Θεμιστοκλής λέει ότι τη νίκη στη Σαλαμίνα την έκαναν «οι θεοί και οι ήρωες». Ο ίδιος ο Ηρόδοτος όμως δίνει και ανθρώπινες αιτίες. Ποια εξήγηση σου φαίνεται πιο πειστική, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/persian-wars
