# Η Πηνελόπη αναγνωρίζει

> Το μυστικό του κρεβατιού και το τέλος του νόστου (ψ, ω).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/penelope

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι την αναγνώριση Οδυσσέα και Πηνελόπης (ψ 1-296) και τη δοκιμασία του κρεβατιού.
- Να εξηγείς γιατί η Πηνελόπη αμφιβάλλει και γιατί η δοκιμασία της είναι μῆτις ίση με του Οδυσσέα.
- Να συγκρίνεις τα σημάδια των αναγνωρίσεων του έπους: λόγος, ουλή, τόξο, κρεβάτι, δέντρα.
- Να περιγράφεις πώς κλείνει το έπος στη ραψωδία ω και τι σημαίνει το τέλος του νόστου.

## Η τελευταία αναγνώριση

Οι μνηστήρες είναι νεκροί, το παλάτι έχει καθαριστεί. Η Πηνελόπη κοιμόταν σε
όλη τη μάχη. Η γριά τροφός **Ευρύκλεια** ανεβαίνει τρέχοντας να της πει ότι
γύρισε ο Οδυσσέας. Θα περίμενε κανείς χαρά, δάκρυα, αγκαλιά. Η Πηνελόπη όμως
**δεν πιστεύει**. Λέει ότι κάποιος θεός θα σκότωσε τους μνηστήρες για την
ύβρη τους, και ότι ο Οδυσσέας χάθηκε μακριά.

> **Η μετάφραση**
>
> Η μετάφραση του Εφταλιώτη στη Βικιθήκη σταματά στη ραψωδία φ. Τα αποσπάσματα
> των ραψωδιών ψ και ω είναι σε **δική μας** μετάφραση, κοντά στο αρχαίο κείμενο.
> Οι αριθμοί στίχων είναι του αρχαίου κειμένου.

Κατεβαίνει στην αίθουσα και κάθεται απέναντι από τον άντρα της, σιωπηλή. Ο
Τηλέμαχος θυμώνει μαζί της: «μάνα μου, κακιά μάνα, με σκληρή καρδιά» (ψ 97).
Εκείνη του απαντά ήρεμα:

> Αν είναι αλήθεια ο Οδυσσέας και γύρισε στο σπίτι του, εμείς οι δύο
> θα γνωριστούμε, και καλύτερα· γιατί έχουμε σημάδια
> που μόνο εμείς τα ξέρουμε, κρυμμένα από τους άλλους.
>
> — *Οδύσσεια* ψ 107-110, μετάφραση δική μας

Η Πηνελόπη δεν ζητάει μια απόδειξη για όλους. Ζητάει ένα **μυστικό των δύο**.

*Ο Οδυσσέας, μεταμφιεσμένος σε γέρο ζητιάνο, στέκεται μπροστά στην Πηνελόπη. Πήλινο ανάγλυφο από τη Μήλο, στο Μουσείο του Λούβρου. Εκείνη κάθεται βυθισμένη στη λύπη της και δεν τον κοιτάζει: δεν ξέρει ακόμα ποιος είναι.*

## Η δοκιμασία του κρεβατιού

Ο Οδυσσέας λούζεται και η Αθηνά τού δίνει ξανά τη λάμψη του. Γυρίζει και
κάθεται απέναντί της. Τότε η Πηνελόπη στήνει τη δική της παγίδα. Λέει στην
Ευρύκλεια να του στρώσει να κοιμηθεί **έξω** από την κάμαρα, στο κρεβάτι
που έφτιαξε ο ίδιος ο Οδυσσέας, αφού το βγάλουν από εκεί (ψ 177-180).

Ο Οδυσσέας, που είχε μείνει ψύχραιμος μπροστά σε τέρατα και μνηστήρες,
**θυμώνει**:

> Γυναίκα, πολύ πικρό λόγο είπες. Ποιος μου έβαλε
> αλλού το κρεβάτι μου; \[…]
> Στην αυλή φύτρωνε μια ελιά με μακριά φύλλα, ακμαία,
> φουντωμένη, χοντρή σαν κολόνα.
> Γύρω της έχτισα την κάμαρα \[…]
> Έκοψα την κορυφή της ελιάς, πελέκησα τον κορμό από τη ρίζα,
> και πάνω του έφτιαξα το κρεβάτι.
>
> — ψ 183-199 (επιλογή), μετάφραση δική μας

Το κρεβάτι **δεν μετακινείται**, γιατί είναι φτιαγμένο πάνω στον κορμό μιας
ζωντανής ελιάς, ριζωμένης στη γη. Μόνο ο Οδυσσέας το ξέρει, και μια πιστή
δούλα. Αν το κρεβάτι έχει μετακινηθεί, κάποιος έκοψε την ελιά: δηλαδή η
Πηνελόπη δεν φύλαξε το μυστικό τους.

### Παράδειγμα 1: Ποιος δοκιμάζει ποιον στη σκηνή του κρεβατιού;

1. **Η φαινομενική εντολή.** Η Πηνελόπη ζητά να μεταφέρουν το κρεβάτι έξω. Στα
   αυτιά των άλλων είναι μια απλή οδηγία για το πού θα κοιμηθεί ο ξένος.
2. **Η κρυφή ερώτηση.** Στην πραγματικότητα ρωτάει: «ξέρεις το μυστικό μας;».
   Ένας απατεώνας θα δεχόταν ήρεμα· μόνο ο αληθινός Οδυσσέας ξέρει ότι το
   κρεβάτι δεν κουνιέται.
3. **Η αντίδραση.** Ο Οδυσσέας δεν απαντά με ψυχραιμία αλλά με **θυμό**. Ο θυμός
   είναι η απόδειξη: δείχνει ότι νοιάζεται αν το κρεβάτι, και ο γάμος τους,
   έμειναν άθικτα.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο πολυμήχανος Οδυσσέας, που ξεγέλασε τον Κύκλωπα και τους
   μνηστήρες, **ξεγελιέται** από τη γυναίκα του. Η Πηνελόπη έχει την ίδια μῆτιν
   με εκείνον. Είναι ισάξιοι, και γι' αυτό ταιριάζουν.

Τότε «της λύθηκαν τα γόνατα και η καρδιά» (ψ 205). Τρέχει κλαίγοντας, του
ρίχνει τα χέρια στον λαιμό και εξηγεί: φοβόταν πάντα μήπως έρθει κάποιος και
την ξεγελάσει με λόγια, «γιατί πολλοί σκέφτονται κακά τεχνάσματα» (ψ 215-217).

> **Κλειδί**
>
> Η αμφιβολία της Πηνελόπης **δεν** είναι ψυχρότητα· είναι **φρόνηση**. Είκοσι
> χρόνια κράτησε το σπίτι με την εξυπνάδα της, όπως με το τέχνασμα του
> υφαντού που ύφαινε τη μέρα και ξέφαινε τη νύχτα. Η αναγνώρισή της είναι η
> πιο δύσκολη του έπους, γιατί εδώ δοκιμάζει εκείνη τον ήρωα: η τελευταία
> **δοκιμασία** του νόστου είναι αν ο Οδυσσέας είναι ακόμα ο άντρας που έφυγε.

## Η παρομοίωση του ναυαγού

Ο ποιητής περιγράφει τη χαρά της Πηνελόπης με μια παρομοίωση που
περιμέναμε για τον Οδυσσέα:

> Όπως όταν φανεί ποθητή η στεριά σε κολυμβητές,
> που ο Ποσειδώνας τούς έσπασε στο πέλαγος το γερό καράβι \[…]
> και λίγοι ξέφυγαν από την γκρίζα θάλασσα κολυμπώντας ως τη στεριά,
> \[…] και πατούν με χαρά στη γη, γλιτωμένοι από το κακό·
> έτσι ποθητός ήταν σ' εκείνη ο άντρας της, καθώς τον κοίταζε,
> και δεν άφηνε καθόλου από τον λαιμό του τα άσπρα της χέρια.
>
> — ψ 233-240 (επιλογή), μετάφραση δική μας

Ο ναυαγός, ο άνθρωπος που πάλεψε με τη θάλασσα και τον Ποσειδώνα, είναι ο
Οδυσσέας. Η παρομοίωση όμως λέγεται για την **Πηνελόπη**: και η δική της
αναμονή ήταν ένα είκοσι χρόνια ναυάγιο. Οι δύο σύζυγοι έχουν τη μοίρα του
ενός. Και η Αθηνά, για να τους χαρίσει χρόνο, **κρατάει πίσω τη νύχτα** και
δεν αφήνει την Αυγή να ζέψει τα άλογά της (ψ 241-246).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο σημάδι για ποια αναγνώριση;*

## Η ραψωδία ω: το τέλος

Οι αρχαίοι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας έλεγαν ότι η *Οδύσσεια* τελειώνει στον
στίχο ψ 296, όταν οι σύζυγοι πηγαίνουν «με χαρά στο παλιό τους κρεβάτι». Η
ραψωδία **ω** όμως δένει τα νήματα που έμειναν:

- Οι ψυχές των μνηστήρων κατεβαίνουν στον Άδη. Εκεί ο **Αγαμέμνονας**, που
  τον σκότωσε η γυναίκα του, επαινεί την **Πηνελόπη**: η δόξα της αρετής της
  δεν θα χαθεί ποτέ (ω 192-198).
- Ο Οδυσσέας βρίσκει τον γέρο πατέρα του **Λαέρτη** να σκάβει στο κτήμα του
  και του φανερώνεται με την ουλή και με τα δέντρα που του είχε χαρίσει όταν
  ήταν παιδί (ω 336-344).
- Οι συγγενείς των μνηστήρων ζητούν εκδίκηση. Πριν γίνει νέος πόλεμος, η
  **Αθηνά**, με τη θέληση του Δία, σταματά τη σύγκρουση και ορίζει **όρκους
  ειρήνης** (ω 546-548).

> **Πρόσεχε**
>
> Η Πηνελόπη **δεν** είναι η γυναίκα που απλώς περιμένει. Είναι η «περίφρων»,
> η συνετή: ξεγελάει τους μνηστήρες με το υφαντό, ορίζει εκείνη τη δοκιμασία
> του τόξου και δοκιμάζει τον ίδιο τον Οδυσσέα. Ο έπαινος του Αγαμέμνονα τη
> βάζει απέναντι στην Κλυταιμνήστρα: η πίστη και η εξυπνάδα της έσωσαν το σπίτι.

> **Θυμήσου**
>
> - Η Πηνελόπη αμφιβάλλει από **φρόνηση**· ζητάει «σημάδια που μόνο εμείς τα
>   ξέρουμε» (ψ 109-110).
> - **Δοκιμασία του κρεβατιού**: το κρεβάτι είναι φτιαγμένο σε ριζωμένη ελιά· ο
>   θυμός του Οδυσσέα είναι η απόδειξη.
> - Η παρομοίωση του ναυαγού λέγεται για την Πηνελόπη: και η αναμονή της ήταν
>   ναυάγιο.
> - Σημάδια αναγνώρισης: λόγος (Τηλέμαχος), ουλή (Ευρύκλεια), τόξο (μνηστήρες),
>   κρεβάτι (Πηνελόπη), ουλή και δέντρα (Λαέρτης).
> - **ω**: έπαινος της Πηνελόπης, αναγνώριση του Λαέρτη, ειρήνη με τη θέληση των θεών.

## Ερωτήσεις

1. Πώς αντιδρά η Πηνελόπη όταν η Ευρύκλεια της λέει ότι γύρισε ο Οδυσσέας;
   - Δεν το πιστεύει και λέει ότι κάποιος θεός σκότωσε τους μνηστήρες
   - Τρέχει αμέσως κάτω και πέφτει στην αγκαλιά του κλαίγοντας
   - Θυμώνει με την Ευρύκλεια επειδή δεν της το είπε νωρίτερα
   - Ζητάει από τον Τηλέμαχο να διώξει τον ξένο από το παλάτι
2. Τι λέει η Πηνελόπη ότι θα τους βοηθήσει να γνωριστούν (ψ 109-110);
   - Σημάδια που ξέρουν μόνο οι δυο τους
   - Η μαρτυρία του Τηλέμαχου και του Εύμαιου
   - Μια ερώτηση για τον πόλεμο της Τροίας
   - Ένα θαύμα που θα στείλουν οι θεοί
3. Ποια είναι η παγίδα της Πηνελόπης στη δοκιμασία του κρεβατιού;
   - Ζητά να βγάλουν έξω ένα κρεβάτι που δεν μετακινείται
   - Ζητά από τον ξένο να φτιάξει ένα καινούργιο κρεβάτι
   - Ζητά να της πει από τι ξύλο είναι οι πόρτες της κάμαρας
   - Ζητά από τον Τηλέμαχο να του δείξει την κάμαρα του ζευγαριού
4. Γιατί το κρεβάτι του Οδυσσέα δεν μπορεί να μετακινηθεί;
   - Είναι φτιαγμένο πάνω στον κορμό μιας ριζωμένης ελιάς
   - Είναι από ατόφιο χρυσάφι και ζυγίζει όσο ένα καράβι
   - Το έχει καρφώσει η Αθηνά με μαγεία στο πάτωμα
   - Είναι χτισμένο από πέτρα μέσα στον τοίχο της κάμαρας
5. Τι αποδεικνύει στην Πηνελόπη ότι ο ξένος είναι ο Οδυσσέας;
   - Ο θυμός του, όταν ακούει ότι μετακίνησαν το κρεβάτι
   - Η ουλή στο πόδι του, που της δείχνει η Ευρύκλεια
   - Η λάμψη που του δίνει η Αθηνά μετά το λουτρό
   - Η ιστορία που της λέει για τα ταξίδια του στη θάλασσα
6. Ποιο είναι το παράξενο στην παρομοίωση του ναυαγού (ψ 233-240);
   - Λέγεται για την Πηνελόπη, ενώ ο ναυαγός ήταν ο Οδυσσέας
   - Λέγεται για τον Οδυσσέα, ενώ ο ίδιος δεν ναυάγησε ποτέ
   - Λέγεται για τον Τηλέμαχο, που ταξίδεψε στη Σπάρτη με πλοίο
   - Λέγεται για τους μνηστήρες, που χάθηκαν σαν σε ναυάγιο
7. Τι κάνει η Αθηνά για το ζευγάρι αμέσως μετά την αναγνώριση;
   - Κρατάει πίσω την Αυγή, για να κρατήσει πιο πολύ η νύχτα
   - Τους μεταφέρει σε ένα νησί, μακριά από τους θυμωμένους συγγενείς
   - Ξανακάνει τον Οδυσσέα γέρο ζητιάνο, για να μη φανεί
   - Τους φέρνει τον Λαέρτη για να τον γνωρίσει πρώτος
8. Πώς κλείνει η Οδύσσεια στο τέλος της ραψωδίας ω;
   - Η Αθηνά σταματά τη σύγκρουση και ορίζει όρκους ειρήνης
   - Ο Οδυσσέας ξεκινά αμέσως για νέο ταξίδι με το κουπί
   - Οι συγγενείς των μνηστήρων διώχνουν τον Οδυσσέα εξόριστο
   - Ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη πηγαίνουν στο παλιό τους κρεβάτι

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο δέντρο είναι φτιαγμένο το κρεβάτι του Οδυσσέα και της Πηνελόπης;
2. Ο Τηλέμαχος λέει τη μητέρα του σκληρή, επειδή δεν πηγαίνει να αγκαλιάσει τον πατέρα του. Εξήγησε γιατί η Πηνελόπη έχει δίκιο να περιμένει.
3. «Τυχερέ γιε του Λαέρτη, πολυμήχανε Οδυσσέα, / αλήθεια με μεγάλη αρετή απέκτησες γυναίκα. / […] γι' αυτό η δόξα της αρετής της δεν θα χαθεί ποτέ» (Οδύσσεια ω 192-197, μετάφραση δική μας). Ποιος μιλάει, σε ποιον τόπο, και γιατί τα λόγια του έχουν ιδιαίτερο βάρος;
4. Κάποιοι λένε ότι η Πηνελόπη είναι ο μόνος χαρακτήρας του έπους ισάξιος με τον Οδυσσέα σε εξυπνάδα. Συμφωνείς; Στήριξε τη γνώμη σου σε δύο τουλάχιστον σημεία.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/penelope
