# Ο Όμηρος και το έπος

> Αοιδοί, προφορική ποίηση, ο δακτυλικός εξάμετρος και το ομηρικό ζήτημα.

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/homer-and-epic

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι το έπος και ποια είναι τα δύο ομηρικά έπη.
- Να περιγράφεις πώς δούλευαν οι αοιδοί και γιατί η προφορική ποίηση χρειάζεται επίθετα και επαναλήψεις.
- Να αναγνωρίζεις τον δακτυλικό εξάμετρο σε έναν πραγματικό στίχο της Οδύσσειας.
- Να λες με δύο λόγια τι είναι το ομηρικό ζήτημα και πώς έφτασαν τα έπη ως εμάς.

## Ένα τραγούδι πριν από τα βιβλία

Πολύ πριν οι Έλληνες γράψουν βιβλία, άκουγαν ιστορίες **τραγουδισμένες**. Σε
ένα γλέντι στο παλάτι ενός βασιλιά, όταν οι καλεσμένοι είχαν φάει και πιει,
ερχόταν ο **αοιδός**: ένας επαγγελματίας τραγουδιστής, με τη λύρα του (τη
φόρμιγγα), που τραγουδούσε τα κατορθώματα θεών και ηρώων.

Η ίδια η Οδύσσεια μας δείχνει δύο αοιδούς. Στην Ιθάκη ο **Φήμιος** τραγουδά
για τους μνηστήρες τον πικρό γυρισμό των Αχαιών από την Τροία. Στη χώρα των
Φαιάκων ο τυφλός **Δημόδοκος** τραγουδά για τον Τρωικό πόλεμο, και ανάμεσα
στους ακροατές κάθεται, χωρίς να το ξέρει κανείς, ο ίδιος ο Οδυσσέας. Ο
Όμηρος περιγράφει τον Δημόδοκο έτσι:

> ποὺ ἡ Μοῦσα τὸν ἀγάπησε, καὶ τοῦ 'δωσε σμιγμένο\
> καλὸ μαζὶ μὲ τὸ κακό. Τὸ φῶς του αὐτὴ τοῦ πῆρε,\
> μὰ τοῦ 'φερε γλυκειὰ φωνή.
>
> — Οδύσσεια θ 63-64

> **Η μετάφραση**
>
> Τα αποσπάσματα της Οδύσσειας σε αυτές τις ενότητες είναι από τη μετάφραση του
> **Αργύρη Εφταλιώτη** (1849–1923), στην ορθογραφία της έκδοσης της Βικιθήκης.
> Οι αριθμοί των στίχων είναι του αρχαίου κειμένου.

## Τι είναι το έπος

**Έπος** λέμε ένα μεγάλο αφηγηματικό ποίημα, σε υψηλό ύφος, για ήρωες και θεούς
ενός παλιού, ένδοξου καιρού. Τα δύο αρχαιότερα έπη της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας
είναι τα **ομηρικά**:

|          | Ιλιάδα                                                    | Οδύσσεια                                                         |
| -------- | --------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------- |
| Θέμα     | η οργή του Αχιλλέα, στον δέκατο χρόνο του Τρωικού πολέμου | ο **νόστος** (ο γυρισμός) του Οδυσσέα στην Ιθάκη μετά τον πόλεμο |
| Μέγεθος  | περίπου 15.700 στίχοι                                     | περίπου 12.100 στίχοι                                            |
| Ραψωδίες | 24, με κεφαλαία γράμματα: Α, Β, Γ…                        | 24, με μικρά γράμματα: α, β, γ…                                  |

Κάθε έπος χωρίζεται σε **24 ραψωδίες**, όσα και τα γράμματα του αλφαβήτου. Έτσι
το «α 1» σημαίνει «ραψωδία α της Οδύσσειας, στίχος 1». Τη διαίρεση αυτή δεν την
έκανε μάλλον ο ποιητής: είναι μεταγενέστερη, πιθανότατα έργο των φιλολόγων της
Αλεξάνδρειας.

Η Οδύσσεια μοιράζεται σε τρία μεγάλα μέρη:

- **Τηλεμάχεια** (α–δ): ο γιος του Οδυσσέα ψάχνει νέα για τον πατέρα του.
- **Ο νόστος του Οδυσσέα** (ε–μ): από το νησί της Καλυψώς στους Φαίακες, όπου ο
  ίδιος αφηγείται τις περιπέτειές του.
- **Η μνηστηροφονία** (ν–ω): στην Ιθάκη, η εκδίκηση και η αναγνώριση.

## Ποιος ήταν ο Όμηρος

Για τον ίδιο τον Όμηρο δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα βέβαιο. Η παράδοση τον ήθελε
τυφλό αοιδό από την **Ιωνία**, τα παράλια της Μικράς Ασίας, και πολλές πόλεις
διεκδικούσαν ότι γεννήθηκε εκεί, ανάμεσά τους η Σμύρνη και η Χίος. Οι
περισσότεροι μελετητές τοποθετούν τα έπη στον **8ο ή στον 7ο αιώνα π.Χ.**, την
Οδύσσεια λίγο μετά την Ιλιάδα. Η χρονολόγηση όμως είναι αβέβαιη.

*Κεφάλι του Ομήρου, ρωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού έργου του 5ου αιώνα π.Χ., στη Γλυπτοθήκη του Μονάχου. Κανείς δεν ήξερε πώς έμοιαζε ο Όμηρος. Ο γλύπτης τον φαντάστηκε γέρο και σοφό, με μάτια που μοιάζουν κλειστά, όπως ήθελε η παράδοση τον τυφλό αοιδό.*

## Ποίηση που γεννιέται χωρίς χαρτί

Πώς θυμάται κανείς χιλιάδες στίχους χωρίς να τους έχει γράψει; Ο αοιδός δεν
αποστήθιζε ένα έτοιμο κείμενο. **Συνέθετε την ώρα που τραγουδούσε**, πάνω σε
ιστορίες που ήξερε όλο το κοινό, με «έτοιμα κομμάτια» που είχε μάθει από
παλαιότερους αοιδούς:

- **Σταθερά επίθετα** που συνοδεύουν ένα όνομα: η «γαλανομάτα» Αθηνά, η
  «ροδοδάχτυλη» Αυγή, ο «πολύπαθος» Οδυσσέας.
- **Τυποποιημένοι στίχοι** για ό,τι γίνεται συχνά: πώς ξημερώνει, πώς στρώνεται
  ένα τραπέζι, πώς απαντά κάποιος («κι εἶπε της μὲ λόγια φτερωμένα»).
- **Τυπικές σκηνές** που ξαναγυρίζουν με την ίδια σειρά: η υποδοχή ενός ξένου, μια
  θυσία, ένα ταξίδι με καράβι.

Αυτά τα κομμάτια ταίριαζαν στον ρυθμό του στίχου, και ο αοιδός τα έβαζε εκεί που
χρειαζόταν, όπως ένας μουσικός που αυτοσχεδιάζει με γνωστές φράσεις. Τον τρόπο
αυτό τον απέδειξε στις αρχές του 20ού αιώνα ο Αμερικανός μελετητής **Μίλμαν
Πάρι** (Milman Parry), που ηχογράφησε και αγράμματους λαϊκούς τραγουδιστές στη
Βοσνία να συνθέτουν μεγάλα ποιήματα με τον ίδιο τρόπο.

> **Κλειδί**
>
> Τα ομηρικά έπη γεννήθηκαν σε μια **προφορική** παράδοση: φτιάχτηκαν για να
> **ακούγονται**, όχι για να διαβάζονται. Γι' αυτό έχουν σταθερά επίθετα,
> επαναλαμβανόμενους στίχους και τυπικές σκηνές. Δεν είναι φτώχεια του ποιητή·
> είναι τα εργαλεία που κάνουν δυνατό ένα τραγούδι χιλιάδων στίχων χωρίς χαρτί.

## Ο ρυθμός: ο δακτυλικός εξάμετρος

Ο στίχος των επών λέγεται **δακτυλικός εξάμετρος**. Στα αρχαία ελληνικά ο
ρυθμός δεν έβγαινε από τους τόνους, όπως στα νέα, αλλά από τη **διάρκεια** των
συλλαβών: μια συλλαβή ήταν **μακρά** (—) ή **βραχεία** (∪), και η μακρά κρατούσε
περίπου διπλάσιο χρόνο.

- Ο **δάκτυλος** είναι μια μακρά και δύο βραχείες: — ∪ ∪. Μοιάζει με το δάχτυλο:
  μια μεγάλη φάλαγγα και δύο μικρές.
- Ο **σπονδείος** είναι δύο μακρές: — —. Παίρνει τον ίδιο χρόνο με τον δάκτυλο
  και μπορεί να μπει στη θέση του.
- Ο στίχος έχει **έξι πόδες**. Ο έκτος έχει μόνο δύο συλλαβές, και η τελευταία
  μετράει όπως να 'ναι (×).

Μια συλλαβή είναι μακρά αν έχει **μακρό φωνήεν ή δίφθογγο** (η, ω, ου, αι…) ή αν
το φωνήεν της ακολουθείται από **δύο σύμφωνα**, ακόμα και στην επόμενη λέξη.

### Παράδειγμα 1: Χώρισε σε πόδες τον πρώτο στίχο της Οδύσσειας: «ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ» (α 1)

1. **Συλλαβές.** ἄν-δρα-μοι-ἔν-νε-πε-μοῦ-σα-πο-λύ-τρο-πον-ὃς-μά-λα-πολ-λὰ: δεκαεπτά
   συλλαβές. Δεκαεπτά είναι ακριβώς πέντε δάκτυλοι (5 × 3 = 15) και ένας τελευταίος
   πόδας με δύο.
2. **Οι μακρές.** «ἄν» (ν και δ μετά το α), «ἔν» (δύο ν), «μοῦ» (δίφθογγος ου),
   «λύ» (το υ ακολουθείται από τ και ρ), «ὃς» (σ και μ), «πολ» (λ και λ). Μία μακρά
   στην αρχή κάθε πόδα.
3. **Οι βραχείες.** Όλες οι άλλες έχουν βραχύ φωνήεν και ένα μόνο σύμφωνο μετά. Το
   «μοι» έχει δίφθογγο, αλλά μπροστά σε φωνήεν («μοι ἔννεπε») ο δίφθογγος
   **βραχύνεται**. Είναι ένα από τα λίγα «κόλπα» του έπους.
4. **Το σχήμα.** ἄνδρα μοι | ἔννεπε | μοῦσα πο | λύτροπον | ὃς μάλα | πολλὰ: πέντε
   δάκτυλοι και ένας πόδας δύο συλλαβών, — ∪ ∪ | — ∪ ∪ | — ∪ ∪ | — ∪ ∪ | — ∪ ∪ | — ×.
   Ο στίχος «τρέχει», όπως ταιριάζει σε μια αρχή που υπόσχεται πολλά ταξίδια.

Τώρα κάν' το εσύ στον ίδιο στίχο, χωρίς να κοιτάξεις το σχήμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οδύσσεια α 1, στο πρωτότυπο*

> **Πρόσεχε**
>
> Μη μετράς τους **τόνους**. Στο «πολύτροπον» ο τόνος είναι στο «λύ», αλλά αυτό
> που την κάνει μακρά είναι το «τρ» που ακολουθεί, όχι ο τόνος. Και η πρώτη συλλαβή
> του «μάλα» είναι τονισμένη αλλά βραχεία. Στο αρχαίο μέτρο μετράει η διάρκεια.

## Πώς έφτασαν ως εμάς: το ομηρικό ζήτημα

Αφού τα έπη γεννήθηκαν προφορικά, πότε γράφτηκαν; Και τα έφτιαξε ένας ποιητής ή
πολλοί; Αυτό το ερώτημα λέγεται **ομηρικό ζήτημα**. Το έθεσε με σύστημα ο Γερμανός
φιλόλογος **Φρίντριχ Αύγουστος Βολφ** (Friedrich August Wolf) το **1795**.

- Οι **αναλυτικοί** υποστήριξαν ότι τα έπη είναι ραμμένα από μικρότερα τραγούδια
  πολλών αοιδών.
- Οι **ενωτικοί** υποστήριξαν ότι πίσω από κάθε έπος υπάρχει ένας μεγάλος ποιητής,
  γιατί έχει ενιαίο σχέδιο από την αρχή ως το τέλος.

Σήμερα οι περισσότεροι πιστεύουν κάτι ανάμεσα: ένας μεγάλος ποιητής, ο «Όμηρος»,
δούλεψε μέσα σε μια μακριά προφορική παράδοση και έδωσε στα έπη τη μορφή τους.

*Δύο σελίδες από ένα αντίγραφο της Οδύσσειας του 3ου ή 4ου αιώνα μ.Χ., στη Βιβλιοθήκη John Rylands του Μάντσεστερ. Πρόσεξε ότι οι λέξεις γράφονται κολλητά, με κεφαλαία γράμματα. Αντιγραμμένα με το χέρι ξανά και ξανά, έτσι ταξίδεψαν τα έπη ως εμάς.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον αοιδό στο βιβλίο σου*

> **Θυμήσου**
>
> - **Έπος**: μεγάλο αφηγηματικό ποίημα για ήρωες και θεούς. Ομηρικά έπη: η
>   **Ιλιάδα** και η **Οδύσσεια**, 24 ραψωδίες το καθένα.
> - Οι **αοιδοί** συνέθεταν τραγουδώντας, με **σταθερά επίθετα**, τυποποιημένους
>   στίχους και τυπικές σκηνές.
> - **Δακτυλικός εξάμετρος**: έξι πόδες, δάκτυλος — ∪ ∪ ή σπονδείος — —, με βάση τη
>   διάρκεια των συλλαβών, όχι τον τόνο.
> - **Ομηρικό ζήτημα**: ένας ποιητής ή πολλοί; Το έθεσε ο Βολφ το 1795.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος ορισμός ταιριάζει στο έπος;
   - Μεγάλο αφηγηματικό ποίημα για ήρωες και θεούς, σε υψηλό ύφος
   - Σύντομο ποίημα όπου ο ποιητής εκφράζει τα δικά του συναισθήματα
   - Θεατρικό έργο που παίζεται από ηθοποιούς μπροστά σε κοινό
   - Ιστορικό βιβλίο σε πεζό λόγο για πραγματικούς πολέμους
2. Τι σημαίνει η παραπομπή «ε 151»;
   - Οδύσσεια, ραψωδία ε, στίχος 151
   - Ιλιάδα, ραψωδία Ε, στίχος 151
   - Οδύσσεια, σελίδα 151 της πέμπτης έκδοσης
   - Οδύσσεια, ραψωδία 151, στίχος ε
3. Γιατί ο αοιδός χρησιμοποιούσε σταθερά επίθετα, όπως «η γαλανομάτα Αθηνά»;
   - Τον βοηθούσαν να συνθέτει τραγουδώντας, γιατί ταίριαζαν έτοιμα στον ρυθμό
   - Τα έγραφε σε σημειώσεις και τα διάβαζε την ώρα της παράστασης
   - Ήθελε να δείξει πώς ήταν κάθε φορά ο ήρωας εκείνη τη στιγμή
   - Το κοινό δεν ήξερε τους ήρωες και χρειαζόταν συστάσεις
4. Από τι αποτελείται ένας δάκτυλος;
   - Από μία μακρά συλλαβή και δύο βραχείες: — ∪ ∪
   - Από δύο μακρές συλλαβές στη σειρά: — —
   - Από μία τονισμένη συλλαβή και δύο άτονες
   - Από δύο βραχείες και μία μακρά: ∪ ∪ —
5. Στη λέξη «ἔννεπε» η πρώτη συλλαβή είναι μακρά. Γιατί;
   - Το ε ακολουθείται από δύο σύμφωνα, το νν
   - Επειδή είναι η τονισμένη συλλαβή της λέξης
   - Επειδή το ε είναι από τη φύση του μακρό φωνήεν
   - Επειδή κάθε στίχος αρχίζει πάντα με μακρά συλλαβή
6. Τι είναι το «ομηρικό ζήτημα»;
   - Το ερώτημα αν τα έπη τα έφτιαξε ένας ποιητής ή πολλοί, και πώς
   - Το ερώτημα αν έγινε στ' αλήθεια ο Τρωικός πόλεμος, και πότε
   - Η διαφωνία των πόλεων για το πού ακριβώς γεννήθηκε ο Όμηρος
   - Το ερώτημα ποιο από τα δύο έπη είναι το ωραιότερο, και γιατί
7. Ποιο μέρος της Οδύσσειας λέγεται «Τηλεμάχεια»;
   - Οι ραψωδίες α–δ, όπου ο γιος του Οδυσσέα ψάχνει τον πατέρα του
   - Οι ραψωδίες ν–ω, όπου ο Οδυσσέας σκοτώνει τους μνηστήρες
   - Οι ραψωδίες ι–μ, όπου ο Οδυσσέας λέει τις περιπέτειές του
   - Ένα ξεχωριστό έπος για τον Τηλέμαχο, γραμμένο από άλλον ποιητή
8. Ποιοι είναι οι δύο αοιδοί που εμφανίζονται μέσα στην ίδια την Οδύσσεια;
   - Ο Φήμιος στην Ιθάκη και ο Δημόδοκος στους Φαίακες
   - Ο Όμηρος στην Ιθάκη και ο Ησίοδος στους Φαίακες
   - Ο Μέντορας στην Ιθάκη και ο Αλκίνοος στους Φαίακες
   - Ο Ερμής στην Ωγυγία και ο Απόλλωνας στον Όλυμπο

## Ασκήσεις

1. Πόσους πόδες έχει ο στίχος των ομηρικών επών, και πώς λέγεται ο πόδας με δύο μακρές συλλαβές;
2. Ένας συμμαθητής σου λέει: «Ο Όμηρος επαναλαμβάνει συνέχεια τα ίδια επίθετα και τους ίδιους στίχους. Δεν ήξερε να γράφει καλά.» Τι θα του απαντούσες;
3. «Φέρνει κι ὁ κράχτης τὸν καλὸ τραγουδιστή μαζί του, / ποὺ ἡ Μοῦσα τὸν ἀγάπησε, καὶ τοῦ 'δωσε σμιγμένο / καλὸ μαζὶ μὲ τὸ κακό. Τὸ φῶς του αὐτὴ τοῦ πῆρε, / μὰ τοῦ 'φερε γλυκειὰ φωνή.» (Οδύσσεια θ 62-65, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη). Τι μαθαίνουμε από αυτούς τους στίχους για τον αοιδό και για το πώς έβλεπαν οι αρχαίοι το ταλέντο του;
4. Οι αναλυτικοί λένε ότι η Οδύσσεια είναι ραμμένη από τραγούδια πολλών αοιδών· οι ενωτικοί ότι είναι έργο ενός ποιητή. Με βάση όσα έμαθες, ποια άποψη σου φαίνεται πιο πειστική, ή υπάρχει κάτι ανάμεσα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/homer-and-epic
