# Πατέρας και γιος

> Η αναγνώριση Οδυσσέα και Τηλέμαχου (π 185-336).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/father-and-son

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι τα στάδια της αναγνώρισης Οδυσσέα και Τηλέμαχου (π 172-320).
- Να ορίζεις την αναγνώριση ως αφηγηματικό μοτίβο και να ξεχωρίζεις τα στάδιά της: άγνοια, αμφιβολία, απόδειξη, συγκίνηση.
- Να εξηγείς γιατί ο Τηλέμαχος δεν πιστεύει αμέσως και τι δείχνει αυτό για τον χαρακτήρα του.
- Να σχολιάζεις την παρομοίωση με τα πουλιά και το σχέδιο που φτιάχνουν πατέρας και γιος.

## Είκοσι χρόνια μετά

Όταν ο Οδυσσέας έφυγε για την Τροία, ο Τηλέμαχος ήταν μωρό. Τώρα είναι
νέος άντρας, που μόλις γύρισε από ένα ταξίδι στην Πύλο και στη Σπάρτη
για να μάθει νέα του πατέρα του. Στην καλύβα του Εύμαιου κάθονται απέναντι
ο ένας στον άλλον, και ο γιος δεν ξέρει ότι ο γέρος ζητιάνος είναι ο πατέρας
του. Η σκηνή της ραψωδίας **π** είναι η πρώτη **αναγνώριση** του έπους.

> **Η μετάφραση**
>
> Τα αποσπάσματα είναι από τη μετάφραση του **Αργύρη Εφταλιώτη** (1849–1923),
> κοινό κτήμα, σε μονοτονικό. Οι αριθμοί στίχων είναι του αρχαίου κειμένου.

## Τι είναι η αναγνώριση

**Αναγνώριση** λέμε τη στιγμή όπου ένα πρόσωπο της ιστορίας περνάει από την
άγνοια στη γνώση: καταλαβαίνει ποιος είναι πραγματικά κάποιος που έχει
μπροστά του. Στο δεύτερο μισό της *Οδύσσειας* οι αναγνωρίσεις είναι πολλές,
και καθεμιά είναι διαφορετική: ο γιος, ο σκύλος Άργος, η τροφός Ευρύκλεια,
οι πιστοί δούλοι, οι μνηστήρες, η Πηνελόπη, ο πατέρας Λαέρτης.

Συνήθως μια αναγνώριση περνάει από τέσσερα στάδια:

| Στάδιο        | Τι συμβαίνει                            |
| ------------- | --------------------------------------- |
| **άγνοια**    | ο ένας δεν ξέρει ποιος είναι ο άλλος    |
| **αμφιβολία** | η αποκάλυψη δεν γίνεται πιστευτή αμέσως |
| **απόδειξη**  | ένα σημάδι ή μια εξήγηση πείθει         |
| **συγκίνηση** | δάκρυα, αγκαλιά, και μετά κοινή δράση   |

## Η σκηνή

Ο Τηλέμαχος στέλνει τον Εύμαιο στο παλάτι να πει στην Πηνελόπη ότι γύρισε.
Μένουν μόνοι. Η Αθηνά, που τη βλέπουν μόνο ο Οδυσσέας και τα σκυλιά, τον
βγάζει έξω και τον αγγίζει με χρυσό ραβδί:

> Μελαχρινός ξανάγινε με πιο γεμάτην όψη,
> και με τα γένια ολόμαυρα τριγύρω στο πηγούνι.
>
> — *Οδύσσεια* π 175-176, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη

Ο Τηλέμαχος τρομάζει: νομίζει ότι είναι θεός και του τάζει θυσίες. Τότε ο
Οδυσσέας λέει τρεις στίχους που περίμενε είκοσι χρόνια:

> Θεός δεν είμ' εγώ· γιατί με θεούς με παρομοιάζεις;
> παρά είμ' εγώ πατέρας σου, που εσύ γι' αυτόν πονώντας
> τόσα τραβάς από κακούς και δύστροπους ανθρώπους.
>
> — π 187-189

Και φιλάει τον γιο του, και του τρέχουν τα δάκρυα «που ως τότες τα κρατούσε»
(π 191). Όσο ήταν ζητιάνος, κρατούσε τη συγκίνησή του κρυφή· τώρα, μόνος με το
παιδί του, την αφήνει να φανεί.

### Παράδειγμα 1: Γιατί ο Τηλέμαχος δεν πιστεύει αμέσως;

1. **Τι λέει.** «Δεν είσ' εσύ ο πατέρας μου ο Οδυσσέας, μον' είσαι / κάποιος θεός
   και με πλανάς, για να τραβήξω κι άλλα» (π 194-195).
2. **Το επιχείρημά του.** Πριν από λίγο ο ξένος ήταν γέρος και κουρελής, τώρα
   μοιάζει με θεό. Κανένας θνητός δεν αλλάζει έτσι μόνος του (π 196-200). Άρα,
   σκέφτεται, ή είναι θεός ή κάποιος θεός τον κοροϊδεύει.
3. **Η απάντηση του Οδυσσέα.** Δεν δίνει σημάδι στο σώμα. Δίνει **εξήγηση**:
   «Είναι κι αυτό της Αθηνάς της νικηφόρας έργο» (π 207). Η θεά μπορεί να τον
   κάνει όποτε θέλει πότε φτωχό και πότε νέο.
4. **Το συμπέρασμα.** Η αμφιβολία του Τηλέμαχου δεν είναι αδυναμία. Είναι
   **σύνεση**: σε ένα σπίτι γεμάτο εχθρούς, όποιος πιστεύει αμέσως ό,τι ακούει
   κινδυνεύει. Ο γιος δείχνει ότι μοιάζει στον πατέρα του, και αυτό θα το δούμε
   ξανά, πιο έντονα, στην Πηνελόπη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα στάδια της αναγνώρισης*

## Η παρομοίωση με τα πουλιά

Όταν ο Τηλέμαχος πειστεί, πέφτει στην αγκαλιά του πατέρα του, και κλαίνε
και οι δύο:

> κι απ' όρνια ξεφωνίζοντας πιο αψά κι από σπαράχτες
> αγιούπες ή θαλασσαϊτούς, που πήραν τα μικρά τους,
> ακόμα πρι φτερώσουνε, της εξοχής οι αργάτες·
>
> — π 216-218

Η παρομοίωση είναι παράξενη: πατέρας και γιος, τη στιγμή που **ξαναβρίσκονται**,
μοιάζουν με πουλιά που **έχασαν** τα μικρά τους. Ο ποιητής δεν περιγράφει τη
χαρά της στιγμής, αλλά τον πόνο των είκοσι χρόνων που χάθηκαν: ο πατέρας
έχασε όλη την παιδική ηλικία του γιου του, και ο γιος μεγάλωσε χωρίς πατέρα.

> **Κλειδί**
>
> Η **αναγνώριση** στην *Οδύσσεια* δεν είναι απλώς «ποιος είναι ποιος». Είναι
> **δοκιμασία** για αυτόν που αναγνωρίζει: πρέπει να ζυγίσει, να αμφιβάλει, να
> πειστεί. Ο Τηλέμαχος περνάει τη δοκιμασία με σύνεση, και από εκείνη τη στιγμή
> γίνεται ο πρώτος **σύμμαχος** του πατέρα του.

## Το σχέδιο

Μόλις στεγνώσουν τα δάκρυα, ο Οδυσσέας ρωτάει πόσοι είναι οι μνηστήρες. Ο
Τηλέμαχος μετράει: 52 από το Δουλίχιο, 24 από τη Σάμη, 20 από τη Ζάκυνθο, 12
από την Ιθάκη, πάνω από εκατό (π 247-251). Ο Οδυσσέας απαντά ότι έχουν
συμμάχους την Αθηνά και τον Δία. Ο γιος θα κρύψει τα όπλα από τη μεγάλη
αίθουσα, και κανείς δεν πρέπει να μάθει ότι γύρισε:

> κανένας να μη μάθη εκεί πως ήρθε ο Οδυσσέας.
> Λαέρτης και χοιροβοσκός μην τύχη και τ' ακούσουν·
> μήτε κανένας του σπιτιού, και μήτε η Πηνελόπη,
>
> — π 301-303

Ούτε η Πηνελόπη. Ο νόστος δεν έχει ολοκληρωθεί· έχει αρχίσει ο πόλεμος μέσα
στο σπίτι, και ο Οδυσσέας δεν ρισκάρει τίποτα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος ξέρει, στο τέλος της ραψωδίας π;*

Αυτή η ανισότητα στη γνώση λέγεται **δραματική ειρωνεία**: ο ακροατής και
λίγοι ήρωες ξέρουν την αλήθεια, ενώ οι υπόλοιποι όχι. Από εδώ και πέρα
θα κάνει κάθε κουβέντα των μνηστήρων με τον «ζητιάνο» να έχει διπλό νόημα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αναγνώριση**: η μετάβαση από την άγνοια στη γνώση· στάδια: άγνοια,
>   αμφιβολία, απόδειξη, συγκίνηση.
> - Η Αθηνά δίνει στον Οδυσσέα πίσω τη δύναμη και τη νιότη του· ο Τηλέμαχος τον
>   περνάει για θεό.
> - «Θεός δεν είμ' εγώ… είμ' εγώ πατέρας σου» (π 187-188).
> - Ο Τηλέμαχος αμφιβάλλει από **σύνεση**· τον πείθει η εξήγηση ότι είναι έργο
>   της Αθηνάς.
> - Παρομοίωση με τα πουλιά που έχασαν τα μικρά τους: ο πόνος των χαμένων χρόνων.
> - Σχέδιο: κρύβουν τα όπλα, κανείς δεν μαθαίνει τίποτα, ούτε η Πηνελόπη.

## Ερωτήσεις

1. Τι ονομάζουμε «αναγνώριση» σε ένα έπος;
   - Τη στιγμή που κάποιος περνά από την άγνοια στη γνώση για ένα πρόσωπο
   - Τη στιγμή που ο ποιητής ζητάει από τη Μούσα να τον βοηθήσει να πει
   - Τη στιγμή που ένας θεός δίνει στον ήρωα μια νέα, ξένη μορφή
   - Τη στιγμή που ο ήρωας αφηγείται ο ίδιος τις δικές του περιπέτειες
2. Τι κάνει η Αθηνά στον Οδυσσέα με το χρυσό ραβδί, πριν από την αναγνώριση;
   - Του δίνει πίσω νιότη, καθαρά ρούχα και μαύρα γένια
   - Τον κάνει αόρατο, για να μην τον δει ο Εύμαιος
   - Τον μεταμορφώνει σε γέρο ζητιάνο για το παλάτι
   - Του δείχνει σε όνειρο το σχέδιο για τους μνηστήρες
3. Τι νομίζει ο Τηλέμαχος όταν βλέπει τον ξένο αλλαγμένο;
   - Ότι είναι κάποιος θεός
   - Ότι είναι ένας μνηστήρας
   - Ότι είναι ο Εύμαιος
   - Ότι είναι ένα φάντασμα
4. Ποιο είναι το επιχείρημα του Τηλέμαχου όταν αρνείται ότι αυτός είναι ο πατέρας του;
   - Κανένας θνητός δεν αλλάζει από γέρος σε νέος χωρίς θεό
   - Ο πατέρας του έχει πεθάνει και το ξέρει από μάντη
   - Ο ξένος δεν έχει την ουλή που έχει ο Οδυσσέας
   - Ο ξένος μιλάει με ξένη προφορά, όχι σαν Ιθακήσιος
5. Τι πείθει τελικά τον Τηλέμαχο;
   - Η εξήγηση ότι η αλλαγή είναι έργο της Αθηνάς
   - Ένα σημάδι στο σώμα του πατέρα του, η ουλή
   - Η μαρτυρία του Εύμαιου, που ξέρει τον αφέντη
   - Ένα θαύμα του Δία, που στέλνει μια βροντή
6. Με τι παρομοιάζει ο ποιητής τον θρήνο πατέρα και γιου όταν αγκαλιάζονται;
   - Με όρνια που οι αγρότες τους πήραν τα μικρά
   - Με κύματα που χτυπούν τα βράχια στην ακτή τη νύχτα
   - Με λιοντάρια που βρυχώνται μετά το κυνήγι
   - Με αηδόνια που τραγουδούν την άνοιξη
7. Ποιος, σύμφωνα με το σχέδιο, δεν πρέπει να μάθει ότι γύρισε ο Οδυσσέας;
   - Κανείς: ούτε ο Λαέρτης, ούτε ο Εύμαιος, ούτε η Πηνελόπη
   - Μόνο οι μνηστήρες· οι δικοί του μπορούν να το μάθουν
   - Μόνο η Πηνελόπη, για να μην την ανησυχήσουν άλλο
   - Μόνο ο Εύμαιος, γιατί δεν τον εμπιστεύεται ακόμα
8. Τι είναι η «δραματική ειρωνεία» που δημιουργείται μετά την αναγνώριση;
   - Ο ακροατής και λίγοι ήρωες ξέρουν κάτι που οι άλλοι αγνοούν
   - Ένας ήρωας κοροϊδεύει έναν άλλον με λόγια που πληγώνουν
   - Τον αγκαλιάζει σαν δούλος, ενώ είναι στην πραγματικότητα ο βασιλιάς του
   - Μια σκηνή που ξεκινάει χαρούμενα και τελειώνει με δάκρυα

## Ασκήσεις

1. Περίπου πόσοι είναι οι μνηστήρες, σύμφωνα με τον λογαριασμό του Τηλέμαχου στη ραψωδία π;
2. Εξήγησε πώς περνά η σκηνή της ραψωδίας π από τα τέσσερα στάδια της αναγνώρισης.
3. «άλλος πια εδώ κατόπι μου δεν έρχεται Οδυσσέας· / εγώ 'μαι αυτός, κι αφού πολύ πλανήθηκα στα ξένα, / τώρα στα χρόνια τα είκοσι γυρίζω στην πατρίδα.» (Οδύσσεια π 204-206, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη). Τι θέλει να πετύχει ο Οδυσσέας με αυτά τα λόγια, και πώς φαίνεται ο πόνος του;
4. Θα έπρεπε ο Τηλέμαχος να πιστέψει αμέσως τον ξένο που του είπε «είμαι ο πατέρας σου»; Κρίνε τη στάση του.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/father-and-son
