# Ο Κύκλωπας

> Ο «Κανένας», η ύβρις και η κατάρα του Ποσειδώνα (ι 240-630).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/cyclops

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι με τη σωστή σειρά το επεισόδιο του Κύκλωπα (ι 105-566).
- Να εξηγείς πώς δουλεύει το τέχνασμα του «Κανένα» και γιατί η μῆτις νικάει τη βία.
- Να αναγνωρίζεις στο επεισόδιο την ύβρη, τη νέμεση και την τίση, και στον Πολύφημο και στον Οδυσσέα.
- Να συνδέεις την κατάρα του Πολύφημου με όσα θα πάθει ο Οδυσσέας ως το τέλος του νόστου.

## Ο Οδυσσέας αφηγείται

Είμαστε ακόμα στο παλάτι του Αλκίνοου, στους Φαίακες. Ο Οδυσσέας έχει
αποκαλύψει ποιος είναι και αφηγείται ο ίδιος τις περιπέτειές του. Ο
**Κύκλωπας** είναι το πιο γνωστό επεισόδιο αυτής της αφήγησης, και ακούμε
την ιστορία από το στόμα του ήρωα, σε πρώτο πρόσωπο. Ό,τι μαθαίνουμε το
μαθαίνουμε όπως το θυμάται εκείνος, που θέλει να εντυπωσιάσει τους ακροατές
του.

> **Η μετάφραση**
>
> Τα αποσπάσματα είναι από τη μετάφραση του **Αργύρη Εφταλιώτη** (1849–1923),
> κοινό κτήμα, σε μονοτονικό. Ο Εφταλιώτης γράφει στη δημοτική της εποχής του
> και λέει τον ήρωα και «Δυσσέα». Οι αριθμοί των στίχων είναι του **αρχαίου
> κειμένου**· στο σχολικό βιβλίο, που αριθμεί τους στίχους της δικής του
> μετάφρασης, μπορεί να διαφέρουν λίγο.

Οι Κύκλωπες δεν ζουν σαν τους ανθρώπους της πόλης. Ο Οδυσσέας τους
συστήνει πριν καν τους δούμε:

> που οι δύστροποι κι οι άνομοι Κύκλωπες κατοικούνε· \[…]
> Βουλές δεν έχουν, σύναξες και νόμους δε γνωρίζουν
>
> — *Οδύσσεια* ι 106, 112, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη

Χωρίς συνελεύσεις και νόμους, ο καθένας κάνει ό,τι θέλει στη σπηλιά του. Για
έναν Έλληνα της εποχής του Ομήρου, αυτό είναι το αντίθετο του πολιτισμού.

## Η ιστορία στη σπηλιά

Ο Οδυσσέας αφήνει τα άλλα καράβια και πηγαίνει με **δώδεκα συντρόφους** και
ένα ασκί δυνατό κρασί, δώρο του ιερέα Μάρωνα. Βρίσκουν τη σπηλιά άδεια,
γεμάτη τυριά και αρνιά. Οι σύντροφοι θέλουν να τα πάρουν και να φύγουν. Ο
Οδυσσέας αρνείται:

> μόνε ήθελα κι αυτόν να δω, και δώρα του να λάβω.
>
> — ι 229

Περιμένει δηλαδή τα **δώρα της φιλοξενίας**, τα ξένια, που χρωστάει κάθε
οικοδεσπότης στον ξένο. Ο Πολύφημος γυρίζει, κλείνει την είσοδο με μια πέτρα
που δεν θα τη σάλευαν είκοσι δύο αμάξια, και όταν ο Οδυσσέας του θυμίζει
ότι ο Δίας προστατεύει τους ξένους, απαντάει:

> το Δία τον αιγιδόσκεπο οι Κύκλωπες δεν ψηφούνε,
> μήτε τους άλλους τους θεούς, τ' είμαστ' ανώτεροί τους.
>
> — ι 275-276 («ψηφώ» = λογαριάζω)

Και αρπάζει δύο συντρόφους και τους τρώει. Η φιλοξενία, ο πιο ιερός νόμος
του ομηρικού κόσμου, γίνεται εδώ το ανάποδό της.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη σπηλιά ως την κατάρα*

## Το τέχνασμα του «Κανένα»

Ο Οδυσσέας δεν μπορεί να σκοτώσει τον Πολύφημο: μόνο ο Κύκλωπας μπορεί να
σπρώξει την πέτρα της εισόδου. Χρειάζεται λοιπόν σχέδιο, όχι δύναμη. Του
δίνει κρασί, και όταν εκείνος ρωτάει το όνομά του:

> Κανένας όνομα έχω εγώ· Κανένα με φωνάζουν
> κι η μάνα μου κι ο κύρης μου, κι οι άλλοι μου οι συντρόφοι.
>
> — ι 366-367

Στο πρωτότυπο ο Οδυσσέας λέει **Οὖτις**, «κανένας». Ο Κύκλωπας του
υπόσχεται ένα «δώρο»: θα τον φάει τελευταίο. Ακόμα και το δώρο της
φιλοξενίας γίνεται κοροϊδία.

### Παράδειγμα 1: Γιατί οι άλλοι Κύκλωπες δεν βοηθούν τον Πολύφημο;

1. **Τι συμβαίνει.** Τυφλωμένος, ο Πολύφημος ουρλιάζει. Οι γείτονες τρέχουν και
   ρωτούν αν κάποιος τον σκοτώνει «με δύναμη ή με δόλο». Εκείνος απαντά:
   «με δόλο, όχι με δύναμη· Κανένας ο φονιάς μου» (ι 408).
2. **Πώς το ακούνε οι άλλοι.** Για τους γείτονες η φράση σημαίνει «κανένας δεν με
   σκοτώνει». Άρα, σκέφτονται, η αρρώστια του είναι από τον Δία και δεν
   γίνεται τίποτα: «Κανένας σα δε σ' άγγιξε και μόνος σου σαν είσαι, / κακό που
   ο Δίας ο τρανός σου στέλνει, δεν ξεφεύγεις» (ι 410-411).
3. **Το λογοπαίγνιο του πρωτοτύπου.** Οι Κύκλωπες λένε «εἰ μή τίς σε βιάζεται»,
   «αν κανείς δεν σε βιάζει». Το **μή τις** ακούγεται σχεδόν σαν **μῆτις**, η
   πονηριά, η εφευρετική σκέψη, που είναι το χάρισμα του Οδυσσέα. Ο ίδιος
   χαίρεται «που τ' όνομα τους γέλασε, κι η περισσή μου γνώση» (ι 414).
4. **Το συμπέρασμα.** Το όνομα «Κανένας» δουλεύει δύο φορές: κρύβει τον ένοχο
   και κάνει τον Πολύφημο να φαίνεται ότι μιλάει χωρίς νόημα. Η εξυπνάδα, η
   **μῆτις**, νικάει τη **βία**, εκεί όπου η δύναμη δεν θα έφτανε.

*Η τύφλωση του Πολύφημου σε αμφορέα του 7ου αιώνα π.Χ., στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ελευσίνας. Ο Οδυσσέας είναι ζωγραφισμένος με άσπρο, για να ξεχωρίζει από τους συντρόφους του. Πρόσεξε το κύπελλο στο χέρι του Κύκλωπα: το κρασί τον έχει ήδη νικήσει.*

## Το λάθος του Οδυσσέα

Οι σύντροφοι ξεφεύγουν κρεμασμένοι κάτω από την κοιλιά των κριαριών. Από το
καράβι ο Οδυσσέας πειράζει τον Κύκλωπα. Οι σύντροφοι τον παρακαλούν να
σωπάσει. Εκείνος όμως θέλει να ξέρει ο κόσμος **ποιος** το έκανε:

> Κύκλωπα, αν άνθρωπος θνητός κανένας σε ρωτήξη
> πώς έτυχε το μάτι σου κακοτυφλιά να πάθη,
> τό 'χει τυφλώσει να τους πης ο κουρσευτής Δυσσέας,
> του Λαέρτη ο γιος, που βρίσκεται στο Θιάκι η κατοικιά του.
>
> — ι 502-505

Με το όνομα, ο Πολύφημος έχει πια ό,τι χρειάζεται για να τον καταραστεί.
Προσεύχεται στον πατέρα του, τον Ποσειδώνα:

> κάμε ο Δυσσέας ο κουρσευτής να μη γυρίση πίσω, \[…]
> ας κακοφτάση αργά, χωρίς κανένα σύντροφό του,
> με ξένο πλοίο, και συφορές να βρη στο σπιτικό του.
>
> — ι 530, 534-535

Και ο θεός τον άκουσε (ι 536). Όλη η υπόλοιπη *Οδύσσεια* είναι αυτή η
κατάρα που πραγματοποιείται: ο Οδυσσέας θα φτάσει μετά από χρόνια, **μόνος**,
με **καράβι των Φαιάκων**, και θα βρει το σπίτι του γεμάτο μνηστήρες.

> **Κλειδί**
>
> Στον Κύκλωπα δοκιμάζονται δύο δυνάμεις: η **βία** του Πολύφημου και η
> **μῆτις** του Οδυσσέα. Η μῆτις κερδίζει. Αλλά ο ίδιος ο ήρωας που νίκησε
> με την εξυπνάδα χάνει το **μέτρο** του από περηφάνια, και την πληρώνει. Η
> *Οδύσσεια* δεν έχει αλάνθαστους ήρωες: έχει ανθρώπους που μαθαίνουν.

## Ύβρις, νέμεσις, τίσις

Τρεις λέξεις εξηγούν πώς σκέφτονται οι αρχαίοι για το σφάλμα και την τιμωρία:

| Λέξη        | Τι σημαίνει                                                                           |
| ----------- | ------------------------------------------------------------------------------------- |
| **ύβρις**   | η αλαζονεία που περνάει τα όρια του ανθρώπου: περιφρόνηση θεών, νόμων, άλλων ανθρώπων |
| **νέμεσις** | η αγανάκτηση, κυρίως των θεών, απέναντι στην ύβρη                                     |
| **τίσις**   | η τιμωρία που έρχεται, συχνά αργά αλλά σίγουρα                                        |

Ο **Πολύφημος** είναι η καθαρή περίπτωση: τρώει τους ξένους του και λέει ότι δεν
λογαριάζει τον Δία. Η τιμωρία του είναι η τύφλωση. Αλλά και ο **Οδυσσέας**
δεν μένει αθώος: η περηφάνια του, που φωνάζει το όνομά του χωρίς ανάγκη,
φέρνει την οργή του Ποσειδώνα, και αυτή κοστίζει ακριβά σε εκείνον και στους
συντρόφους του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ύβρις, νέμεσις ή τίσις;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η ύβρις **δεν** είναι η βρισιά, όπως η σημερινή λέξη «ύβρις». Στον Όμηρο
> είναι η υπέρβαση του μέτρου: ο άνθρωπος που ξεχνάει ότι είναι άνθρωπος.
> Και η νέμεσις δεν είναι «εκδίκηση από κάποιον εχθρό», αλλά η δίκαιη
> αγανάκτηση που προκαλεί η ύβρις.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο Οδυσσέας αφηγείται ο ίδιος, στους Φαίακες, σε πρώτο πρόσωπο (ραψωδία ι).
> - Οι Κύκλωπες δεν έχουν συνελεύσεις ούτε νόμους· ο Πολύφημος καταπατά τη
>   φιλοξενία και περιφρονεί τον Δία.
> - Το τέχνασμα «Κανένας» (Οὖτις): η **μῆτις** νικάει τη **βία**.
> - Ο Οδυσσέας λέει το αληθινό του όνομα από περηφάνια, και η κατάρα του
>   Πολύφημου προς τον Ποσειδώνα ορίζει τη συνέχεια του νόστου.
> - **Ύβρις** → **νέμεσις** → **τίσις**: και για τον Πολύφημο και για τον Οδυσσέα.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος αφηγείται το επεισόδιο του Κύκλωπα, και σε ποιους;
   - Ο ίδιος ο Οδυσσέας, στους Φαίακες
   - Ο ποιητής, στους θεούς του Ολύμπου
   - Ο Τηλέμαχος, στους μνηστήρες
   - Η Αθηνά, στον ίδιο τον Δία
2. Τι λείπει από τη ζωή των Κυκλώπων, σύμφωνα με τον Οδυσσέα (ι 112);
   - Συνελεύσεις και νόμοι
   - Κοπάδια και τροφή
   - Δύναμη και μεγάλο ύψος
   - Γλώσσα και ονόματα
3. Γιατί ο Οδυσσέας δεν φεύγει από τη σπηλιά πριν γυρίσει ο Κύκλωπας;
   - Θέλει να τον δει και να πάρει δώρα φιλοξενίας
   - Η πέτρα κλείνει ήδη την είσοδο της σπηλιάς
   - Οι σύντροφοί του θέλουν να μείνουν και να φάνε
   - Η Αθηνά τον συμβουλεύει να περιμένει εκεί
4. Γιατί οι άλλοι Κύκλωπες φεύγουν χωρίς να βοηθήσουν τον Πολύφημο;
   - Ακούνε ότι «Κανένας» τον σκοτώνει και νομίζουν ότι δεν φταίει κανείς
   - Φοβούνται τον Οδυσσέα και τους δώδεκα οπλισμένους συντρόφους του
   - Δεν τους νοιάζει, γιατί ο καθένας ζει μόνος στη δική του σπηλιά
   - Ο Ποσειδώνας τους διατάζει να μην ανακατευτούν καθόλου
5. Ποια λέξη ακούγεται κρυμμένη στο «μή τις» των Κυκλώπων, στο πρωτότυπο;
   - Η μῆτις, η εφευρετική σκέψη του Οδυσσέα
   - Η μήνις, η οργή του Αχιλλέα στην Ιλιάδα
   - Η μοίρα, που κανένας θεός δεν μπορεί να αλλάξει
   - Ο μύθος, δηλαδή η ιστορία που αφηγείται ο ήρωας
6. Ποιο ήταν το λάθος του Οδυσσέα όταν είχε πια ξεφύγει;
   - Φώναξε το αληθινό του όνομα και την πατρίδα του
   - Άφησε πίσω στη σπηλιά δύο ζωντανούς τραυματισμένους συντρόφους
   - Έκλεψε τα κριάρια του Κύκλωπα για το ταξίδι
   - Ξέχασε να προσφέρει θυσία στον Ποσειδώνα
7. Τι ζητάει ο Πολύφημος από τον Ποσειδώνα, αν είναι γραφτό ο Οδυσσέας να γυρίσει;
   - Να φτάσει αργά, μόνος, με ξένο καράβι και να βρει συμφορές στο σπίτι
   - Να πνιγεί αμέσως στη θάλασσα μαζί με όλα τα καράβια του στόλου του
   - Να ξαναγυρίσει στη σπηλιά για να τον τιμωρήσει ο ίδιος με τα χέρια του
   - Να τυφλωθεί κι εκείνος, όπως τύφλωσε τον γιο του θεού
8. Στο σχήμα «ύβρις – νέμεσις – τίσις», τι είναι η νέμεσις;
   - Η αγανάκτηση, κυρίως των θεών, που προκαλεί η ύβρις
   - Η αλαζονεία που περνάει τα όρια του θνητού ανθρώπου
   - Η τιμωρία που έρχεται αργά αλλά σίγουρα
   - Η βρισιά που λέει κάποιος σε έναν άλλον

## Ασκήσεις

1. Ποιος θεός είναι πατέρας του Πολύφημου;
2. Εξήγησε πώς το επεισόδιο του Κύκλωπα δείχνει τη φιλοξενία «ανάποδα».
3. «Είπανε, κι έφυγαν· κι εγώ στα μέσα μου χαιρόμουν, / που τ' όνομα τους γέλασε, κι η περισσή μου γνώση.» (Οδύσσεια ι 413-414, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη). Τι κάνει τον Οδυσσέα να χαίρεται, και τι προαναγγέλλει αυτή η χαρά για τη συνέχεια;
4. Ήταν ο Οδυσσέας μόνο θύμα στη σπηλιά του Κύκλωπα, ή έχει κι αυτός ευθύνη για όσα έγιναν; Στήριξε τη γνώμη σου σε δύο σημεία του κειμένου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/cyclops
