# Ηρόδοτος: Κροίσος και Σόλων

> Ο πατέρας της ιστορίας, και η ερώτηση «ποιος είναι ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος;».

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/croesus-solon

## Τι θα μάθεις

- Να παρουσιάζεις τον Ηρόδοτο, το έργο του και τον σκοπό του, όπως τον λέει ο ίδιος στο προοίμιο.
- Να εξηγείς γιατί ο Ηρόδοτος λέγεται «πατέρας της ιστορίας» και πώς ξεχωρίζει τι είδε, τι άκουσε και τι πιστεύει.
- Να αφηγείσαι τη συνάντηση Κροίσου και Σόλωνα και να ξεχωρίζεις τον ὄλβο από τον πλούτο.
- Να εφαρμόζεις το σχήμα ύβρις – νέμεσις – τίσις στην ιστορία του Κροίσου.

## Από τον αοιδό στον ιστορικό

Ο Όμηρος καλούσε τη Μούσα να του πει την ιστορία. Τρεις αιώνες αργότερα, ένας
άνθρωπος από την **Αλικαρνασσό** της Μικράς Ασίας (σημερινό Μπόντρουμ)
αρχίζει το βιβλίο του με το δικό του όνομα. Είναι ο **Ηρόδοτος** (περίπου
484–425 π.Χ.). Ταξίδεψε, όπως λέει ο ίδιος, στην Αίγυπτο, στη Μαύρη Θάλασσα, στη Βαβυλώνα και
σε όλη την Ελλάδα, ρωτώντας ανθρώπους και κοιτάζοντας τόπους, και έγραψε τις
**Ιστορίες**: πώς οι Έλληνες και οι Πέρσες έφτασαν στους μεγάλους πολέμους του
490 και του 480 π.Χ.

> **Η μετάφραση**
>
> Όλα τα αποσπάσματα του Ηροδότου σε αυτή την ενότητα είναι σε **μετάφραση δική
> μας**, από το αρχαίο κείμενο (έκδοση A. D. Godley, Perseus). Οι παραπομπές
> είναι βιβλίο, κεφάλαιο και παράγραφος: «1.32.7» σημαίνει βιβλίο 1, κεφάλαιο
> 32, παράγραφος 7.

*Προτομή του Ηροδότου, ρωμαϊκό έργο στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης. Στη βάση είναι χαραγμένο το όνομά του, όπως ακριβώς το γράφει κι εκείνος στην πρώτη πρόταση του βιβλίου του.*

Το έργο ανοίγει με μια πρόταση που λέει τι είναι και γιατί γράφτηκε:

> Του Ηροδότου από την Αλικαρνασσό αυτή είναι η παρουσίαση της έρευνας, για να
> μη σβήσουν με τον χρόνο όσα έγιναν από ανθρώπους, και να μη μείνουν
> χωρίς δόξα τα μεγάλα και θαυμαστά έργα, που άλλα τα έκαναν οι Έλληνες και
> άλλα οι βάρβαροι, και ιδίως για ποια αιτία πολέμησαν μεταξύ τους.
>
> — Ηρόδοτος, *Ιστορίες* 1, προοίμιο, μετάφραση δική μας

Στο πρωτότυπο η «έρευνα» είναι **ἱστορίη**. Η λέξη σήμαινε «εξέταση, έρευνα με
ερωτήσεις», και από το βιβλίο του Ηροδότου πήρε τη σημασία που έχει σήμερα.

> **Κλειδί**
>
> Ο Ρωμαίος ρήτορας **Κικέρων** ονόμασε τον Ηρόδοτο «**πατέρα της ιστορίας**»
> (*Περί νόμων* 1.5). Ο λόγος: πρώτος έθεσε στόχο να **ερευνήσει** τι έγινε και
> **γιατί**, αντί απλώς να το τραγουδήσει. Ψάχνει την **αιτία** των πολέμων, και
> ξεχωρίζει τις πηγές του: τι είδε ο ίδιος, τι άκουσε από άλλους, και τι
> πιστεύει.

Μια φράση του δείχνει τη μέθοδό του καλύτερα από κάθε ορισμό:

> Εγώ οφείλω να λέω όσα λέγονται, να τα πιστεύω όμως δεν οφείλω καθόλου.
>
> — 7.152.3, μετάφραση δική μας

## Ο Κροίσος και ο Σόλων

Ο **Κροίσος** ήταν βασιλιάς της **Λυδίας**, με πρωτεύουσα τις **Σάρδεις**, και ο
πλουσιότερος άνθρωπος του κόσμου του. Ο Ηρόδοτος λέει ότι τον επισκέφτηκε ο
Αθηναίος **Σόλων**, ο νομοθέτης, που ταξίδευε δέκα χρόνια μετά τους νόμους
του. Ο Κροίσος του έδειξε τους θησαυρούς του και ρώτησε:

> Ξένε από την Αθήνα, \[…] με έπιασε η επιθυμία να σε ρωτήσω αν έχεις δει
> κάποιον που να είναι ο πιο ευτυχισμένος από όλους.
>
> — 1.30.2

Περίμενε να ακούσει το όνομά του. Ο Σόλων, «χωρίς να τον κολακέψει», απάντησε:
«Βασιλιά, τον **Τέλλο** τον Αθηναίο» (1.30.3). Ο Τέλλος είχε ζήσει σε πόλη που
ευημερούσε, είχε καλά παιδιά και είδε εγγόνια, και πέθανε πολεμώντας για την
πατρίδα του· οι Αθηναίοι τον έθαψαν με δημόσια τιμή εκεί που έπεσε.

Δεύτερους ο Σόλων έβαλε δύο αδέλφια από το Άργος, τον **Κλέοβη** και τον
**Βίτωνα**. Όταν τα βόδια δεν έφτασαν, ζεύτηκαν οι ίδιοι στο αμάξι και
έσυραν τη μητέρα τους σαράντα πέντε στάδια, ως τον ναό της Ήρας. Η μητέρα
προσευχήθηκε η θεά να δώσει στα παιδιά της ό,τι καλύτερο υπάρχει για
άνθρωπο. Εκείνη τη νύχτα κοιμήθηκαν στον ναό και δεν ξύπνησαν ποτέ (1.31).

### Παράδειγμα 1: Τι λέει ο Σόλων για την ευτυχία (1.32);

1. **Η ένσταση του Κροίσου.** Θυμωμένος ρωτάει: τόσο λίγο μετράει η δική μου
   ευτυχία, που με βάζεις κάτω από απλούς πολίτες;
2. **Το πρώτο επιχείρημα: ο χρόνος.** Σε εβδομήντα χρόνια ζωής υπάρχουν πάνω από
   είκοσι έξι χιλιάδες μέρες, και καμία δεν φέρνει ίδιο πράγμα με την άλλη:
   «ο άνθρωπος είναι ολόκληρος τυχαίο συμβάν» (1.32.4).
3. **Η διάκριση.** Ο πλούσιος δεν είναι οπωσδήποτε **ὄλβιος**. Υπάρχει ο
   **εὐτυχής**, αυτός που τα πάει καλά τώρα, και ο **ὄλβιος**, αυτός που έζησε καλά
   και τελείωσε καλά τη ζωή του: «πριν πεθάνει κανείς, περίμενε, και μην τον λες
   ακόμα ὄλβιον, αλλά εὐτυχή» (1.32.7).
4. **Το συμπέρασμα.** «Πρέπει να κοιτάζεις πώς θα τελειώσει κάθε πράγμα· γιατί
   σε πολλούς ο θεός έδειξε την ευτυχία και μετά τους ξερίζωσε» (1.32.9). Ο
   Κροίσος δεν μπορεί να κριθεί όσο ζει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ὄλβος κατά τον Κροίσο ή κατά τον Σόλωνα;*

## Η νέμεσις έρχεται

Ο Κροίσος έδιωξε τον Σόλωνα θεωρώντας τον ανόητο. Και αμέσως μετά:

> Αφού έφυγε ο Σόλων, έπιασε τον Κροίσο μεγάλη νέμεσις από τον θεό, όπως
> μπορεί να εικάσει κανείς, επειδή νόμισε τον εαυτό του τον πιο ευτυχισμένο
> από όλους τους ανθρώπους.
>
> — 1.34.1

Πρώτα χάνει τον γιο του, τον Άτυ, σε κυνήγι, από ένα ακόντιο (1.34-45). Μετά
ρωτά το μαντείο των Δελφών αν πρέπει να εκστρατεύσει κατά των Περσών. Η
απάντηση: αν εκστρατεύσει, «θα καταλύσει μεγάλη αρχή» (1.53.3). Εκστρατεύει,
και η μεγάλη αρχή που καταλύεται είναι **η δική του**. Ο **Κύρος** των Περσών
κυριεύει τις Σάρδεις.

Ο Κύρος βάζει τον Κροίσο σε μια πυρά. Δεμένος πάνω της, ο Κροίσος θυμάται τα
λόγια του Σόλωνα, ότι κανείς ζωντανός δεν είναι ὄλβιος, και φωνάζει τρεις
φορές: «**Σόλων!**» (1.86.3). Ο Κύρος ζητά να μάθει τι σημαίνει αυτό, ακούει
την ιστορία και καταλαβαίνει ότι κι ο ίδιος είναι άνθρωπος, και ότι τίποτα
ανθρώπινο δεν είναι σίγουρο. Διατάζει να σβήσουν τη φωτιά. Η φωτιά δεν σβήνει,
ώσπου ο Κροίσος καλεί τον Απόλλωνα και μια ξαφνική νεροποντή τη σβήνει (1.87).

*Ο Κροίσος πάνω στην πυρά, σε αττικό αμφορέα του Μύσωνα, γύρω στο 500–490 π.Χ., στο Μουσείο του Λούβρου. Ο ζωγράφος δεν τον δείχνει δεμένο ούτε τρομαγμένο: κάθεται ήρεμος στον θρόνο του και κάνει σπονδή, σαν βασιλιάς σε τελετή.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ιστορία του Κροίσου*

Το σχήμα είναι το ίδιο που είδες στην *Οδύσσεια*: **ύβρις** (ο Κροίσος
πιστεύει ότι είναι ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος και περιφρονεί τη σοφή
συμβουλή), **νέμεσις** (η λέξη είναι γραμμένη στο 1.34.1) και **τίσις** (χάνει
τον γιο του, το βασίλειό του, και σχεδόν τη ζωή του). Αργότερα η Πυθία
εξηγεί ότι ο Κροίσος πλήρωσε και το έγκλημα του Γύγη, προγόνου του τέσσερις
γενιές πίσω, που σκότωσε τον βασιλιά του και πήρε τον θρόνο (1.91.1).

> **Πρόσεχε**
>
> Η συνάντηση Κροίσου και Σόλωνα **μάλλον δεν έγινε ποτέ** έτσι. Ο Σόλων έκανε
> τους νόμους του γύρω στο 594 π.Χ., ενώ ο Κροίσος βασίλεψε δεκατέσσερα χρόνια
> ως την πτώση των Σάρδεων, γύρω στο 547/546 π.Χ. Πολλοί ιστορικοί θεωρούν τη
> συνάντηση χρονολογικά δύσκολη. Ο Ηρόδοτος τη διηγείται επειδή **λεγόταν**, και
> επειδή διδάσκει κάτι. Ο «πατέρας της ιστορίας» είναι ταυτόχρονα και μεγάλος
> αφηγητής, και εμείς πρέπει να ξεχωρίζουμε πότε είναι το ένα και πότε το άλλο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ηρόδοτος** από την Αλικαρνασσό (περίπου 484–425 π.Χ.): *Ιστορίες*, για τους
>   Έλληνες, τους «βαρβάρους» και την αιτία των πολέμων τους.
> - «**Πατέρας της ιστορίας**» (Κικέρων): ερευνά τις αιτίες και ξεχωρίζει τι
>   είδε, τι άκουσε και τι πιστεύει.
> - **Ὄλβιος** δεν είναι ο πλούσιος αλλά αυτός που έζησε και τελείωσε καλά·
>   πριν από το τέλος λέγεται μόνο **εὐτυχής** (1.32.7).
> - Τέλλος, Κλέοβης και Βίτων: η ευτυχία του Σόλωνα.
> - Κροίσος: ύβρις → «μεγάλη νέμεσις» (1.34.1) → τίσις: ο γιος, οι Σάρδεις, η πυρά.

## Ερωτήσεις

1. Από πού καταγόταν ο Ηρόδοτος;
   - Από την Αλικαρνασσό της Μικράς Ασίας
   - Από την Αθήνα, όπως ο νομοθέτης Σόλων
   - Από τις Σάρδεις, την πρωτεύουσα της Λυδίας
   - Από τη Σπάρτη της Πελοποννήσου
2. Ποιος είναι ο σκοπός του έργου, όπως τον λέει ο Ηρόδοτος στο προοίμιο;
   - Να μη σβήσουν τα έργα των ανθρώπων και να φανεί η αιτία των πολέμων
   - Να υμνήσει τη Μούσα και τους θεούς του Ολύμπου με ένα νέο τραγούδι
   - Να αποδείξει ότι οι Έλληνες ήταν πάντα καλύτεροι από τους βαρβάρους
   - Να διδάξει στους Αθηναίους τους νέους νόμους του Σόλωνα
3. Ποιος ονόμασε τον Ηρόδοτο «πατέρα της ιστορίας»;
   - Ο Ρωμαίος ρήτορας Κικέρων
   - Ο Αθηναίος νομοθέτης Σόλων
   - Ο Πέρσης βασιλιάς Κύρος
   - Ο ίδιος ο ποιητής Όμηρος
4. Τι εννοεί ο Ηρόδοτος όταν γράφει «οφείλω να λέω όσα λέγονται, να τα πιστεύω όμως δεν οφείλω»;
   - Καταγράφει τις διηγήσεις, αλλά κρατά το δικαίωμα να αμφιβάλλει
   - Γράφει μόνο όσα είδε ο ίδιος με τα μάτια του, τίποτα άλλο
   - Πιστεύει ό,τι του λένε, γιατί δεν έχει τρόπο να το ελέγξει
   - Αλλάζει τις διηγήσεις για να είναι πιο ωραίες και πιο συναρπαστικές
5. Ποιον ονομάζει ο Σόλων πρώτο στην ευτυχία, όταν τον ρωτάει ο Κροίσος;
   - Τον Τέλλο τον Αθηναίο
   - Τον ίδιο τον Κροίσο
   - Τον Κλέοβη και τον Βίτωνα
   - Τον Κύρο των Περσών
6. Ποια είναι η διαφορά του ὀλβίου από τον εὐτυχή, σύμφωνα με τον Σόλωνα;
   - Ὄλβιος λέγεται μόνο όποιος τελείωσε καλά τη ζωή του
   - Ὄλβιος είναι ο πλούσιος, εὐτυχής ο φτωχός που χαίρεται
   - Ὄλβιος είναι ο βασιλιάς, εὐτυχής ο απλός πολίτης
   - Ὄλβιος είναι όποιος έχει υγεία, εὐτυχής όποιος έχει φίλους
7. Ποια «μεγάλη αρχή» καταλύει ο Κροίσος όταν εκστρατεύει κατά των Περσών;
   - Τη δική του, το βασίλειο της Λυδίας
   - Την αυτοκρατορία των Περσών του Κύρου
   - Τη δημοκρατία των Αθηναίων
   - Το μαντείο των Δελφών
8. Για ποιο λόγο, κατά τον Ηρόδοτο, έπιασε τον Κροίσο «μεγάλη νέμεσις από τον θεό»;
   - Νόμισε τον εαυτό του τον πιο ευτυχισμένο άνθρωπο
   - Έκλεψε τους θησαυρούς του ναού των Δελφών
   - Σκότωσε τον Σόλωνα επειδή τον πρόσβαλε
   - Αρνήθηκε να πληρώσει φόρο στους Πέρσες

## Ασκήσεις

1. Ποιου βασιλείου βασιλιάς ήταν ο Κροίσος, και ποια ήταν η πρωτεύουσά του;
2. Εξήγησε γιατί ο Σόλων θεωρεί ευτυχισμένους τον Κλέοβη και τον Βίτωνα, αν και πέθαναν νέοι.
3. «[Ο Κύρος] σκέφτηκε ότι κι ο ίδιος, άνθρωπος όντας, έδινε στη φωτιά ζωντανό έναν άλλον άνθρωπο, όχι λιγότερο ευτυχισμένο από αυτόν· φοβήθηκε την τίση, και κατάλαβε ότι τίποτα από τα ανθρώπινα δεν είναι σίγουρο.» (Ηρόδοτος 1.86.6, μετάφραση δική μας). Τι μαθαίνει ο Κύρος από την ιστορία του Κροίσου, και γιατί αυτό είναι το μάθημα του Σόλωνα;
4. Η συνάντηση Κροίσου και Σόλωνα μάλλον δεν έγινε ποτέ. Πρέπει τότε ο Ηρόδοτος να λέγεται «πατέρας της ιστορίας»; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/croesus-solon
