# Το συμβούλιο των θεών

> Οι θεοί αποφασίζουν τον νόστο, και η Αθηνά κινεί την ιστορία (α 26-108).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/council-of-gods

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι με τη σειρά τι λέγεται στο συμβούλιο των θεών (α 26-108) και τι αποφασίζεται.
- Να εξηγείς τις έννοιες ύβρις, νέμεσις και τίσις με το παράδειγμα του Αιγίσθου.
- Να αναγνωρίζεις τον ανθρωπομορφισμό των θεών, και τι τους κάνει παρ' όλα αυτά θεούς.
- Να εξηγείς γιατί η ιστορία του Αιγίσθου μπαίνει στην αρχή της Οδύσσειας.

## Μια σύσκεψη στον Όλυμπο

Ο Ποσειδώνας, ο εχθρός του Οδυσσέα, λείπει στους Αιθίοπες. Οι άλλοι θεοί
μαζεύονται στο παλάτι του Δία, στον Όλυμπο. Η σκηνή (α 26-108) έχει τρεις
ομιλίες και μια απόφαση:

1. **Ο Δίας** δεν μιλά για τον Οδυσσέα. Του έχει έρθει στο μυαλό ο **Αίγισθος**,
   που τον σκότωσε ο Ορέστης, και παραπονιέται για τους ανθρώπους.
2. **Η Αθηνά** συμφωνεί ότι ο Αίγισθος άξιζε τον θάνατο, και στρέφει τη συζήτηση
   στον Οδυσσέα, που λιώνει στο νησί της Καλυψώς.
3. **Ο Δίας** απαντά ότι δεν τον ξέχασε· φταίει ο Ποσειδώνας, θυμωμένος επειδή ο
   Οδυσσέας τύφλωσε τον γιο του, τον Κύκλωπα Πολύφημο. Ήρθε όμως η ώρα του
   γυρισμού.
4. **Η απόφαση**, με σχέδιο της Αθηνάς: ο **Ερμής** θα πάει στην Ωγυγία να πει
   στην Καλυψώ να αφήσει τον Οδυσσέα· η **Αθηνά** θα πάει στην Ιθάκη να δώσει
   θάρρος στον **Τηλέμαχο**.

Έτσι ανοίγουν **δύο δρόμοι δράσης**: ο ένας οδηγεί στον πατέρα (ραψωδία ε), ο άλλος
στον γιο (ραψωδίες α–δ). Θα ενωθούν στην Ιθάκη, πολύ αργότερα.

## Το παράπονο του Δία

> “Ἀλλοί, καὶ πῶς γυρεύουνε παντοτινὰ οἱ ἀνθρῶποι\
> νὰ ρίχτουνε τὸ φταίξιμο σ' ἐμᾶς γιὰ τὰ δεινά τους,\
> καὶ λένε ἐμεῖς τὰ φέρνουμε· μὰ ἀπὸ δική τους τύφλα\
> παθαίνουν πέρα ἀπ' τὸ γραφτό.
>
> — Οδύσσεια α 32-34, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923)

Ο πατέρας των θεών λέει κάτι πολύ σημαντικό: οι άνθρωποι **δεν** είναι πιόνια. Υπάρχει
ένα «γραφτό», η μοίρα, αλλά πολλά από τα κακά που παθαίνουν τα φέρνουν οι ίδιοι,
με την «τύφλα» τους. Είναι η ίδια ιδέα που ακούσαμε στο προοίμιο για τους
συντρόφους: χάθηκαν «ἀπὸ δική τους ἀμυαλωσύνη».

> **Ο Αίγισθος**
>
> Όσο ο **Αγαμέμνονας**, ο αρχηγός των Ελλήνων, πολεμούσε στην Τροία, ο Αίγισθος
> πήρε τη γυναίκα του, την Κλυταιμνήστρα, και όταν εκείνος γύρισε τον σκότωσε.
> Χρόνια μετά, ο γιος του Αγαμέμνονα, ο **Ορέστης**, γύρισε και τον σκότωσε.

## Ύβρις, νέμεσις, τίσις

Το παράδειγμα του Αιγίσθου δείχνει μια αλυσίδα τριών εννοιών, που θα τη βρούμε
ξανά και ξανά στο έπος:

| Έννοια      | Τι σημαίνει                                     | Στον Αίγισθο                                                                    |
| ----------- | ----------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ύβρις**   | η αλαζονική πράξη που ξεπερνά το όριο, το μέτρο | παίρνει τη γυναίκα του Αγαμέμνονα και τον σκοτώνει                              |
| **Νέμεσις** | η δίκαιη οργή των θεών για την ύβρη             | οι θεοί αγανακτούν: τον είχαν προειδοποιήσει με τον Ερμή, κι εκείνος δεν άκουσε |
| **Τίσις**   | η τιμωρία, η «πληρωμή» για την ύβρη             | ο Ορέστης τον σκοτώνει: «τὰ πλέρωσε» όλα μαζί                                   |

### Παράδειγμα 1: Γιατί ο ποιητής βάζει την ιστορία του Αιγίσθου στην πρώτη σκηνή των θεών, πριν καν μιλήσουν για τον Οδυσσέα;

1. **Βρες τα πρόσωπα.** Στην ιστορία του Αιγίσθου υπάρχουν: ένας βασιλιάς που
   λείπει στον πόλεμο (Αγαμέμνονας), ένας άντρας που θέλει τη γυναίκα και το
   παλάτι του (Αίγισθος), μια σύζυγος (Κλυταιμνήστρα) και ένας γιος που μεγαλώνει
   (Ορέστης).
2. **Βρες τα ίδια πρόσωπα στην Ιθάκη.** Ο Οδυσσέας λείπει· οι **μνηστήρες** θέλουν
   τη γυναίκα του και τρώνε την περιουσία του· η **Πηνελόπη** περιμένει· ο
   **Τηλέμαχος** μεγαλώνει.
3. **Δες τι προειδοποιεί.** Ο Αίγισθος είχε προειδοποιηθεί και δεν άκουσε. Κι οι
   μνηστήρες θα προειδοποιηθούν πολλές φορές. Η ιστορία λέει από πριν τι θα πάθουν
   αν δεν σταματήσουν: ύβρις, νέμεσις, τίσις.
4. **Δες τι αντιθέτει.** Η Κλυταιμνήστρα πρόδωσε· η Πηνελόπη θα μείνει πιστή. Ο
   Ορέστης έγινε ένδοξος επειδή εκδικήθηκε τον πατέρα του· ο Τηλέμαχος καλείται να
   δείξει αν θα μοιάσει. Η ιστορία του Αιγίσθου είναι **καθρέφτης** για την ιστορία
   του Οδυσσέα.

## Η Αθηνά και ο καπνός της Ιθάκης

Η Αθηνά ακούει τον πατέρα της, αλλά τον φέρνει εκεί που θέλει:

> τὸν τόπο του· μὰ πάλε αὐτός, καὶ τὸν καπνὸ μονάχα\
> νὰ θώρειε τῆς πατρίδας του σὰν ἀλαφροανεβαίνη,\
> κι ἂς πέθαινε· μὰ μήτ' ἐσύ, Ὀλυμπήσε, δὲ σπλαχνιέσαι.
>
> — α 57-60

Ο Οδυσσέας θα ήθελε να δει **έστω τον καπνό** από τα σπίτια της πατρίδας του, κι
ας πέθαινε μετά. Είναι η πιο δυνατή εικόνα του **νόστου** στο έπος. Και η Αθηνά
δεν διστάζει να κατηγορήσει τον Δία: «δεν σε τιμούσε με θυσίες στην Τροία;».

## Θεοί σαν άνθρωποι

Οι θεοί του Ομήρου έχουν **ανθρώπινη μορφή και ανθρώπινα πάθη**. Αυτό λέγεται
**ανθρωπομορφισμός**. Είναι οικογένεια: ο Δίας είναι πατέρας της Αθηνάς, ο
Ποσειδώνας πατέρας του Πολύφημου. Θυμώνουν, κρατούν κακία, συζητούν, πείθουν ο ένας
τον άλλον, γιορτάζουν. Δεν παύουν όμως να είναι θεοί: είναι **αθάνατοι**, πολύ
δυνατότεροι, ταξιδεύουν σαν τον άνεμο και αλλάζουν μορφή. Η Αθηνά δένει χρυσά
σανδάλια, που τη φέρνουν «ἀπὸ στεριὲς καὶ θάλασσες σὰ φύσημα τοῦ ἀνέμου» (α 98),
και φτάνει στην Ιθάκη με τη μορφή ενός ξένου, του **Μέντη**, βασιλιά των Ταφίων.

*Συνέλευση θεών στη ζωφόρο του θησαυρού των Σιφνίων, γύρω στο 525 π.Χ., στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών. Οι θεοί κάθονται σε σκαμνιά, γυρίζουν ο ένας προς τον άλλον και χειρονομούν, σαν άνθρωποι σε κουβέντα. Έτσι φαντάζονταν οι Έλληνες και το συμβούλιο του Ολύμπου: θεούς με ανθρώπινη μορφή.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανθρώπινο ή μόνο θεϊκό;*

> **Κλειδί**
>
> Στο συμβούλιο οι θεοί αποφασίζουν τον **νόστο** του Οδυσσέα και ανοίγουν δύο
> δρόμους δράσης: τον Ερμή προς την Καλυψώ, την Αθηνά προς τον Τηλέμαχο. Ο Δίας
> όμως λέει καθαρά ότι οι άνθρωποι **ευθύνονται** για τις πράξεις τους: η ιστορία
> του Αιγίσθου (**ύβρις → νέμεσις → τίσις**) προειδοποιεί για ό,τι θα πάθουν οι
> μνηστήρες.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις τη **νέμεση** με την **τίση**. Νέμεσις είναι η **οργή** των θεών,
> η δίκαιη αγανάκτηση που προκαλεί η ύβρις. Τίσις είναι η **τιμωρία** που έρχεται
> μετά. Η σειρά είναι πάντα: πρώτα η ύβρις, μετά η νέμεσις, στο τέλος η τίσις.

> **Θυμήσου**
>
> - **Συμβούλιο** (α 26-108): ο Δίας για τον Αίγισθο, η Αθηνά για τον Οδυσσέα, ο
>   Δίας για τον Ποσειδώνα· απόφαση: ο Ερμής στην Καλυψώ, η Αθηνά στον Τηλέμαχο.
> - **Ύβρις → νέμεσις → τίσις**: υπέρβαση του ορίου, οργή των θεών, τιμωρία.
> - Ο Αίγισθος είναι **καθρέφτης**: Αγαμέμνονας–Κλυταιμνήστρα–Ορέστης ↔
>   Οδυσσέας–Πηνελόπη–Τηλέμαχος.
> - **Ανθρωπομορφισμός**: θεοί με ανθρώπινη μορφή και πάθη, αλλά αθάνατοι και
>   παντοδύναμοι.

## Ερωτήσεις

1. Για ποιον μιλά πρώτα ο Δίας, όταν ανοίγει το συμβούλιο των θεών;
   - Για τον Αίγισθο, που τον σκότωσε ο Ορέστης
   - Για τον Οδυσσέα, που κρατιέται στην Καλυψώ
   - Για τον Ποσειδώνα, που λείπει στους Αιθίοπες
   - Για τον Τηλέμαχο, που απειλείται από τους μνηστήρες
2. Τι υποστηρίζει ο Δίας για τα δεινά των ανθρώπων (α 32-35);
   - Πολλά τα φέρνουν οι ίδιοι με την τύφλα τους, πέρα από τη μοίρα τους
   - Όλα τα κακά τα στέλνουν οι θεοί, και οι άνθρωποι δεν φταίνε σε τίποτα
   - Τα δεινά είναι τυχαία, και κανένας, θεός ή άνθρωπος, δεν ευθύνεται
   - Τα δεινά τα στέλνει μόνο ο Ποσειδώνας, που μισεί τους θνητούς
3. Στην αλυσίδα ύβρις → νέμεσις → τίσις, τι είναι η «νέμεσις»;
   - Η δίκαιη οργή των θεών που προκαλεί μια αλαζονική πράξη
   - Η αλαζονική πράξη που ξεπερνά το όριο και το μέτρο
   - Η τιμωρία που πληρώνει στο τέλος αυτός που έφταιξε
   - Η προειδοποίηση που στέλνουν οι θεοί με τον Ερμή
4. Ποιο πρόσωπο της Ιθάκης αντιστοιχεί στον Ορέστη, στον «καθρέφτη» της ιστορίας του Αιγίσθου;
   - Ο Τηλέμαχος, ο γιος που μεγαλώνει χωρίς τον πατέρα του
   - Ο Οδυσσέας, ο βασιλιάς που λείπει χρόνια στον πόλεμο
   - Ένας από τους μνηστήρες, που θέλουν τη γυναίκα του βασιλιά
   - Ο Ερμής, που μεταφέρει τα μηνύματα των θεών στους θνητούς
5. Γιατί είναι θυμωμένος ο Ποσειδώνας με τον Οδυσσέα, σύμφωνα με τον Δία;
   - Ο Οδυσσέας τύφλωσε τον γιο του, τον Κύκλωπα Πολύφημο
   - Οι σύντροφοι του Οδυσσέα έφαγαν τα ιερά βόδια του
   - Ο Οδυσσέας δεν του έκανε θυσίες στον Τρωικό πόλεμο
   - Ο Οδυσσέας πολέμησε στο πλευρό των Τρώων, εναντίον του
6. Τι αποφασίζεται στο τέλος του συμβουλίου, με πρόταση της Αθηνάς;
   - Ο Ερμής πηγαίνει στην Καλυψώ, η Αθηνά στον Τηλέμαχο
   - Η Αθηνά πηγαίνει στην Καλυψώ, ο Ερμής στον Τηλέμαχο
   - Ο Δίας στέλνει τρικυμία για να πνίξει τους μνηστήρες
   - Ο Ποσειδώνας καλείται να συγχωρήσει τον Οδυσσέα
7. Ποιο από τα παρακάτω είναι παράδειγμα ανθρωπομορφισμού των θεών;
   - Ο Ποσειδώνας κρατά κακία χρόνια για τον γιο του
   - Η Αθηνά ταξιδεύει σαν τον άνεμο με χρυσά σανδάλια
   - Οι θεοί του Ολύμπου δεν πεθαίνουν ποτέ
   - Η Αθηνά παίρνει τη μορφή του Μέντη
8. Με ποια εικόνα δείχνει η Αθηνά πόσο λαχταρά ο Οδυσσέας τον νόστο (α 57-59);
   - Θα ήθελε να δει έστω τον καπνό της πατρίδας του, κι ας πέθαινε
   - Κοιτάζει κάθε βράδυ τα αστέρια που δείχνουν τον δρόμο για την Ιθάκη
   - Χτίζει μόνος του ένα καράβι για να φύγει κρυφά από το νησί
   - Γράφει μηνύματα στην Πηνελόπη και τα ρίχνει στη θάλασσα

## Ασκήσεις

1. Ποιον θεό στέλνουν οι θεοί στην Καλυψώ, και με ποια μορφή φτάνει η Αθηνά στην Ιθάκη;
2. Η Αθηνά δεν πηγαίνει στον Οδυσσέα, αλλά στον γιο του. Γιατί είναι απαραίτητο να ξυπνήσει πρώτα ο Τηλέμαχος;
3. «…ἀπὸ πρὶν τὸ γνώριζε τί μέγα / κακὸ θὰ τοῦ'ρθη, γιατὶ ἐμεῖς μηνύσαμέ του τότες / μὲ τὸν ἀγρυπνομάτη Ἑρμῆ, μηδὲ νὰ τόνε κόψη, / μηδὲ τὸ ταίρι νὰ ζητάη· […] Καλόγνωμα τοῦ τά 'πε ὁ Ἑρμῆς, μὰ ὁ Αἴγιστος ν' ἀκούση / δὲν ἤθελε, καὶ μαζωχτὰ τὰ πλέρωσε κατόπι.» (Οδύσσεια α 37-43, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη). Βρες στο απόσπασμα την ύβρη, την προειδοποίηση και την τίση. Τι κάνει τον Αίγισθο πιο ένοχο;
4. Ο Δίας λέει ότι οι άνθρωποι φταίνε οι ίδιοι για πολλά δεινά τους. Όμως ο Οδυσσέας υποφέρει χρόνια επειδή τον μισεί ένας θεός. Συμφωνεί, κατά τη γνώμη σου, η ιστορία του Οδυσσέα με τα λόγια του Δία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/council-of-gods
