# Ηρόδοτος: τα πολιτεύματα και ο Δημάρατος

> Τρεις Πέρσες συζητούν για τον ένα, τους λίγους και τους πολλούς, και ένας Σπαρτιάτης λέει στον Ξέρξη ποιος είναι ο αφέντης των Ελλήνων.

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/constitutions-demaratus

## Τι θα μάθεις

- Να παρουσιάζεις τη συζήτηση των Περσών για τα πολιτεύματα και τα επιχειρήματα του Οτάνη, του Μεγάβυξου και του Δαρείου.
- Να εξηγείς τι είναι η ἰσονομίη και τα τρία γνωρίσματα της εξουσίας του πλήθους κατά τον Οτάνη.
- Να αφηγείσαι τον διάλογο του Ξέρξη με τον Δημάρατο και να εξηγείς τη φράση «δεσπότης νόμος».
- Να συγκρίνεις την ελευθερία κάτω από τον νόμο με την υπακοή από φόβο, όπως τις βάζει αντιμέτωπες ο Ηρόδοτος.

## Επτά άνδρες και ένας άδειος θρόνος

Περσία, **522 π.Χ.** Ο βασιλιάς Καμβύσης, γιος του Κύρου, έχει πεθάνει, και τον
θρόνο τον έχει πάρει με απάτη ένας **μάγος**, που προσποιείται ότι είναι ο
αδελφός του Καμβύση, ο Σμέρδις. Επτά Πέρσες ευγενείς τον ανακαλύπτουν και τον
σκοτώνουν. Όταν η αναταραχή καταλαγιάζει και περνούν πέντε μέρες, κάθονται να
αποφασίσουν: **ποιο πολίτευμα** θα έχει από εδώ και πέρα η Περσία;

Ο Ηρόδοτος ξέρει ότι οι αναγνώστες του θα δυσπιστήσουν, και το λέει πρώτος:

> Ειπώθηκαν λόγοι που σε κάποιους από τους Έλληνες φαίνονται απίστευτοι.
> Ειπώθηκαν όμως.
>
> — Ηρόδοτος, *Ιστορίες* 3.80.1

> **Η μετάφραση**
>
> Όλα τα αποσπάσματα είναι σε **μετάφραση δική μας**, από το αρχαίο κείμενο
> (έκδοση A. D. Godley, Perseus). Στο σχολικό βιβλίο είναι οι ενότητες 8
> (3.80–83) και 12 (7.101–105).

Ακολουθούν τρεις λόγοι, ένας για κάθε πολίτευμα. Είναι το **παλαιότερο κείμενο που
σώζεται** όπου συγκρίνονται μοναρχία, ολιγαρχία και δημοκρατία.

## Ο Οτάνης: η εξουσία των πολλών

Ο πρώτος μιλά κατά της **μοναρχίας**. Ένας άνθρωπος που κάνει ό,τι θέλει χωρίς
να λογοδοτεί σε κανέναν, όσο καλός κι αν είναι, θα αλλάξει:

> Γιατί μέσα του γεννιέται **ύβρις** από τα αγαθά που έχει, ενώ ο **φθόνος**
> είναι φυτεμένος στον άνθρωπο από την αρχή. Κι όποιος έχει αυτά τα δύο, έχει
> κάθε κακία.
>
> — 3.80.3–4

Ο μονάρχης, λέει, αλλάζει τους πατροπαράδοτους νόμους, βιάζει γυναίκες και
σκοτώνει χωρίς δίκη. Αντίθετα:

> Όταν άρχει το πλήθος, πρώτα πρώτα έχει το πιο ωραίο από όλα τα ονόματα, την
> **ἰσονομίην**· έπειτα, δεν κάνει τίποτα από όσα κάνει ο μονάρχης. Με **κλήρο**
> κατανέμει τα αξιώματα, έχει εξουσία που **λογοδοτεί**, και φέρνει όλες τις
> αποφάσεις στο **κοινό**. \[…] Γιατί μέσα στους πολλούς βρίσκονται τα πάντα.
>
> — 3.80.6

**Ἰσονομίη** σημαίνει ίσος νόμος, ίσα δικαιώματα για όλους. Τα τρία γνωρίσματα
που δίνει ο Οτάνης, ο κλήρος, η λογοδοσία και η συνέλευση όπου αποφασίζουν
όλοι, είναι τα γνωρίσματα της **αθηναϊκής δημοκρατίας**, που ήξερε καλά ο
Ηρόδοτος.

## Ο Μεγάβυξος: η εξουσία των λίγων

Ο δεύτερος συμφωνεί για τον τύραννο, αλλά όχι για το πλήθος:

> Τίποτα δεν είναι πιο ανόητο και πιο υβριστικό από έναν άχρηστο όχλο. \[…] Ο
> τύραννος, ό,τι κάνει, το κάνει ξέροντας· ο λαός δεν έχει ούτε καν γνώση. Πώς
> να ξέρει, αφού ούτε διδάχτηκε ούτε είδε τίποτα καλό, και ορμά στα πράγματα
> χωρίς μυαλό, σαν χείμαρρος;
>
> — 3.81.1–2

Η πρότασή του: να κυβερνήσει μια ομάδα από τους **καλύτερους** άνδρες, την
οποία θα αποτελούν και οι ίδιοι. «Από τους καλύτερους άνδρες είναι φυσικό να
βγαίνουν οι καλύτερες αποφάσεις» (3.81.3). Είναι η **ολιγαρχία**.

## Ο Δαρείος: η εξουσία του ενός

Ο τρίτος, ο **Δαρείος**, παίρνει τα πολιτεύματα στην **καλύτερη** μορφή τους
και ρωτά ποιο είναι το καλύτερο. Τίποτα, λέει, δεν είναι καλύτερο από **έναν
άνδρα, τον άριστο** (3.82.2). Και δείχνει πώς τα άλλα δύο καταλήγουν πάντα
στον έναν:

- στην **ολιγαρχία**, οι πολλοί ικανοί ανταγωνίζονται, γεννιούνται έχθρες,
  διχασμοί και φόνοι, ώσπου να επιβληθεί ένας,
- στη **δημοκρατία**, οι κακοί συνεννοούνται μεταξύ τους εις βάρος του κοινού,
  ώσπου ένας να μπει μπροστά για τον λαό, να τους σταματήσει, να θαυμαστεί
  — και να γίνει μονάρχης.

Και το επιχείρημα που έπεισε:

> Η ελευθερία μας από πού ήρθε, και ποιος μας τη χάρισε; Ο λαός, η ολιγαρχία ή
> ο μονάρχης;
>
> — 3.82.5

Οι Πέρσες ελευθερώθηκαν χάρη σε **έναν** άνδρα: δεν τον ονομάζει, αλλά εννοεί
τον Κύρο, που τους απελευθέρωσε από τους Μήδους. Άρα, λέει,
να κρατήσουν τη μοναρχία και τους πατροπαράδοτους νόμους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το λέει;*

Από τους επτά, οι **τέσσερις** ψήφισαν με τον Δαρείο. Ο Οτάνης αποσύρθηκε από
τη διεκδίκηση του θρόνου με μια φράση που έμεινε: «**Ούτε να άρχω θέλω ούτε να
άρχομαι**» (3.83.2). Ζήτησε μόνο να μην είναι υπήκοος κανενός, ούτε ο ίδιος
ούτε οι απόγονοί του. Και ο Ηρόδοτος σημειώνει ότι το σπίτι του έμεινε ως τον
καιρό του **το μόνο ελεύθερο στην Περσία**, που υπακούει όσο θέλει, χωρίς να
παραβαίνει τους νόμους των Περσών (3.83.3). Βασιλιάς έγινε ο Δαρείος.

> **Πρόσεχε**
>
> Έγινε πράγματι αυτή η συζήτηση; Ο Ηρόδοτος επιμένει ότι ναι, και αλλού (6.43)
> φέρνει ως απόδειξη ότι ο Πέρσης στρατηγός Μαρδόνιος έβαλε το 492 π.Χ.
> δημοκρατίες στις πόλεις της Ιωνίας. Οι περισσότεροι ιστορικοί όμως
> δυσπιστούν, όπως οι Έλληνες που ήξερε ο ίδιος. Οι λέξεις και τα επιχειρήματα,
> η ἰσονομίη, ο κλήρος, η λογοδοσία, ο «όχλος» και οι «άριστοι», είναι της
> **ελληνικής** πολιτικής σκέψης του 5ου αιώνα. Μάλλον ακούμε Έλληνες να
> συζητούν, με περσικά ονόματα.

## Ξέρξης και Δημάρατος

Σαράντα δύο χρόνια μετά, το **480 π.Χ.**, ο γιος του Δαρείου, ο **Ξέρξης**,
περνά στην Ευρώπη με τον μεγαλύτερο στρατό που είχε δει ποτέ κανείς. Στον
**Δορίσκο** της Θράκης τον μετρά, τον επιθεωρεί, και καλεί τον **Δημάρατο**,
έναν πρώην βασιλιά της Σπάρτης, που είχε εκθρονιστεί και είχε καταφύγει στους
Πέρσες. Τον ρωτά: θα τολμήσουν οι Έλληνες να του αντισταθούν; Ακόμη κι αν
ενωθούν όλοι, δεν είναι αρκετοί (7.101).

Ο Δημάρατος ρωτά αν θέλει την αλήθεια ή αυτό που θα του αρέσει. «Την αλήθεια»,
λέει ο Ξέρξης. Και εκείνος:

> Στην Ελλάδα η **φτώχεια** ήταν πάντα σύντροφος, ενώ η **αρετή** είναι
> αποκτημένη, κατεργασμένη από σοφία και από **ισχυρό νόμο**. Με αυτήν η Ελλάδα
> αποκρούει και τη φτώχεια και τη δουλεία.
>
> — 7.102.1

Για τους Σπαρτιάτες λέει δύο πράγματα: δεν θα δεχτούν ποτέ όρους που φέρνουν
δουλεία στην Ελλάδα, και θα πολεμήσουν, ακόμη κι αν όλοι οι άλλοι Έλληνες
πάρουν το μέρος του Ξέρξη, κι αν βγουν χίλιοι, κι αν βγουν λιγότεροι ή
περισσότεροι (7.102.2–3).

Ο Ξέρξης **γελά** (7.103). Χίλιοι εναντίον τέτοιου στρατού; Αν είχαν έναν
αφέντη, όπως οι Πέρσες, ίσως από φόβο να γίνονταν γενναιότεροι από τη φύση
τους και να ορμούσαν λίγοι εναντίον πολλών, σπρωγμένοι με το **μαστίγιο**.
Αφημένοι ελεύθεροι, δεν θα έκαναν τίποτα από αυτά.

Η απάντηση του Δημάρατου είναι η πιο γνωστή του βιβλίου:

> Πολεμώντας ένας ένας, δεν είναι χειρότεροι από κανέναν. Όλοι μαζί, είναι οι
> καλύτεροι άνθρωποι του κόσμου. Γιατί είναι ελεύθεροι, αλλά όχι ελεύθεροι σε
> όλα: έχουν από πάνω τους αφέντη τον **νόμο**, και τον φοβούνται πολύ
> περισσότερο απ' όσο εσένα οι δικοί σου. Κάνουν ό,τι τους προστάζει· και τους
> προστάζει πάντα το ίδιο: να μη φεύγουν από τη μάχη μπροστά σε κανένα πλήθος
> ανθρώπων, αλλά να μένουν στη θέση τους και να νικούν ή να πεθαίνουν.
>
> — 7.104.4–5

Ο Ξέρξης ξαναγελά, δεν θυμώνει, και τον αφήνει να φύγει με καλοσύνη (7.105).
Το ίδιο καλοκαίρι, στις **Θερμοπύλες**, θα δει τι εννοούσε.

*Πέρσες και Μήδοι στρατιώτες της φρουράς του βασιλιά, σε ανάγλυφο της Περσέπολης, την εποχή του Δαρείου και του Ξέρξη. Αυτούς έχει στο μυαλό του ο Ξέρξης όταν λέει στον Δημάρατο ότι άνδρες της φρουράς του θα πολεμούσαν ο καθένας με τρεις Έλληνες μαζί.*

> **Κλειδί**
>
> Οι δύο ενότητες λένε, από δύο πλευρές, την ίδια ιδέα: η διαφορά δεν είναι
> ανάμεσα σε όσους έχουν **αφέντη** και όσους δεν έχουν. Είναι στο **ποιος** είναι
> ο αφέντης.
>
> - Ο Οτάνης δεν θέλει έναν άνθρωπο που κάνει ό,τι θέλει «χωρίς να λογοδοτεί».
> - Ο Ξέρξης πιστεύει ότι οι άνθρωποι πολεμούν μόνο από **φόβο** για έναν
>   άνθρωπο και για το μαστίγιό του.
> - Ο Δημάρατος απαντά ότι οι Σπαρτιάτες υπακούουν σε κάτι πιο δυνατό: στον
>   **νόμο**, που είναι ίδιος για όλους.
>
> Ελευθερία, για τον Ηρόδοτο, δεν είναι να κάνεις ό,τι θέλεις. Είναι να μην έχεις
> αφέντη έναν άνθρωπο.

> **Θυμήσου**
>
> - **522 π.Χ.**, μετά τον φόνο του μάγου: συζήτηση των Περσών για τα πολιτεύματα (3.80–83).
> - **Οτάνης**: εξουσία του πλήθους, **ἰσονομίη**· κλήρος, λογοδοσία, αποφάσεις στο κοινό.
> - **Μεγάβυξος**: εξουσία των λίγων και καλύτερων· ο λαός «σαν χείμαρρος».
> - **Δαρείος**: ο ένας, ο άριστος· η ελευθερία ήρθε από τον Κύρο. Νικά, και γίνεται βασιλιάς. Ο Οτάνης: «ούτε να άρχω ούτε να άρχομαι».
> - **480 π.Χ.**, Δορίσκος: ο **Δημάρατος** λέει στον **Ξέρξη** ότι οι Σπαρτιάτες έχουν «αφέντη τον νόμο» (7.104).

## Διαβάζουμε το κείμενο

### Παράδειγμα 1: Ο Δαρείος παίρνει τα τρία πολιτεύματα «στην καλύτερη μορφή τους». Γιατί αυτό κάνει το επιχείρημά του δυνατό, και πού είναι η αδυναμία του;

1. **Η δύναμη.** Ο Οτάνης και ο Μεγάβυξος έδειξαν κυρίως τα **κακά** των άλλων πολιτευμάτων: τον τύραννο, τον όχλο. Ο Δαρείος λέει «ας τα πάρουμε όλα στο καλύτερό τους». Έτσι η σύγκριση φαίνεται δίκαιη.
2. **Το βήμα που κάνει.** Στο καλύτερό της, η μοναρχία είναι η εξουσία του **άριστου** ανθρώπου. Και τίποτα, λέει, δεν είναι καλύτερο από τον άριστο.
3. **Η αδυναμία.** Ποιος εγγυάται ότι ο μονάρχης θα είναι ο άριστος, και ότι θα μείνει άριστος; Αυτό ακριβώς ρώτησε ο Οτάνης: ακόμη και ο καλύτερος άνθρωπος, με εξουσία που δεν λογοδοτεί, αλλάζει από την ύβρη και τον φθόνο. Ο Δαρείος δεν απαντά σε αυτό· απαντά με την ιστορία του Κύρου.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο Δαρείος κερδίζει την ψηφοφορία με ένα επιχείρημα για τους **Πέρσες** («έτσι ελευθερωθήκαμε»), όχι για τα πολιτεύματα γενικά. Ο Ηρόδοτος αφήνει τον αναγνώστη, Έλληνα του 5ου αιώνα, να δει μόνος του τι λείπει.

### Παράδειγμα 2: Ο Δημάρατος είχε εκθρονιστεί από τους Σπαρτιάτες και ζούσε εξόριστος στους Πέρσες. Γιατί αυτό κάνει τα λόγια του πιο πειστικά;

1. **Τι λέει ο ίδιος.** Στον Ξέρξη εξηγεί ότι δεν έχει λόγο να αγαπά τους Σπαρτιάτες: του πήραν την τιμή και τα προνόμια των προγόνων του και τον έκαναν εξόριστο χωρίς πατρίδα, ενώ ο πατέρας του Ξέρξη τον δέχτηκε (7.104.2).
2. **Τι θα περίμενε κανείς.** Ένας εξόριστος, στην αυλή του βασιλιά που τον φιλοξενεί, θα έλεγε συνήθως ό,τι ευχαριστεί τον βασιλιά, και θα μιλούσε άσχημα για όσους τον έδιωξαν.
3. **Τι κάνει.** Λέει το αντίθετο: επαινεί τους εχθρούς του και διαφωνεί με τον ισχυρότερο άνθρωπο του κόσμου, μπροστά του. Ο μάρτυρας που μιλά **ενάντια στο συμφέρον του** είναι ο πιο αξιόπιστος.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο Ηρόδοτος διαλέγει επίτηδες αυτόν τον αφηγητή. Και η συνέχεια της ιστορίας, οι Θερμοπύλες, του δίνει δίκιο: οι Σπαρτιάτες έμειναν στη θέση τους και πέθαναν εκεί, όπως είχε πει.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια περίσταση συζητούν οι Πέρσες για το καλύτερο πολίτευμα;
   - Μετά τη μάχη του Μαραθώνα, για να εξηγήσουν την ήττα τους
   - Μετά τον φόνο του μάγου που είχε πάρει τον θρόνο
   - Όταν ο Κύρος ελευθέρωσε τους Πέρσες από τους Μήδους
   - Όταν ο Ξέρξης ετοίμαζε την εκστρατεία στην Ελλάδα
2. Τι σημαίνει η λέξη ἰσονομίη, το «πιο ωραίο όνομα» κατά τον Οτάνη;
   - Ότι όλοι οι πολίτες έχουν τον ίδιο πλούτο
   - Ότι οι νόμοι δεν αλλάζουν ποτέ
   - Ίσος νόμος, ίσα δικαιώματα για όλους
   - Ότι ένας βασιλιάς κυβερνά με ίσους συμβούλους
3. Ποιο από τα παρακάτω **δεν** είναι γνώρισμα της εξουσίας του πλήθους κατά τον Οτάνη;
   - Τα αξιώματα δίνονται με κλήρο
   - Η εξουσία λογοδοτεί
   - Οι αποφάσεις φέρνονται στο κοινό
   - Κυβερνούν οι καλύτεροι άνδρες
4. Με τι παρομοιάζει ο Μεγάβυξος τον λαό που κυβερνά;
   - Με χείμαρρο που ορμά χωρίς μυαλό
   - Με κοπάδι που χρειάζεται βοσκό
   - Με καράβι χωρίς τιμονιέρη
   - Με παιδί που δεν έχει μάθει να μιλά
5. Ποιο επιχείρημα του Δαρείου είναι αυτό που αφορά ειδικά τους Πέρσες;
   - Ότι ο όχλος είναι πιο υβριστικός από τον τύραννο
   - Ότι η ελευθερία τους ήρθε από έναν, τον Κύρο
   - Ότι ο κλήρος είναι ο πιο δίκαιος τρόπος επιλογής
   - Ότι ο φθόνος είναι φυτεμένος σε κάθε άνθρωπο
6. Τι κάνει ο Οτάνης, όταν οι περισσότεροι ψηφίζουν με τον Δαρείο;
   - Ξεσηκώνει τον λαό εναντίον των άλλων έξι
   - Διεκδικεί κι αυτός τον θρόνο, για να εφαρμόσει τη δημοκρατία
   - Φεύγει εξόριστος στην Ελλάδα
   - Αποσύρεται: «ούτε να άρχω ούτε να άρχομαι»
7. Ποιος ήταν ο Δημάρατος;
   - Ένας Πέρσης στρατηγός που είχε πολεμήσει στον Μαραθώνα
   - Ένας πρώην βασιλιάς της Σπάρτης, εξόριστος στους Πέρσες
   - Ένας Αθηναίος πρεσβευτής που ήρθε να ζητήσει ειρήνη
   - Ο βασιλιάς των Σπαρτιατών στις Θερμοπύλες
8. Τι εννοεί ο Δημάρατος, όταν λέει ότι οι Σπαρτιάτες είναι ελεύθεροι «αλλά όχι ελεύθεροι σε όλα»;
   - Ότι πληρώνουν φόρο σε άλλη, ισχυρότερη πόλη
   - Ότι οι βασιλιάδες τους έχουν απόλυτη εξουσία
   - Ότι πάνω από αυτούς είναι αφέντης ο νόμος
   - Ότι δεν τους επιτρέπεται να ταξιδεύουν

## Ασκήσεις

1. Ποιο πολίτευμα υποστηρίζει ο Οτάνης στη συζήτηση των Περσών;
2. Εξήγησε γιατί, κατά τον Οτάνη, ακόμη και ο καλύτερος άνθρωπος γίνεται κακός μονάρχης.
3. «Στην Ελλάδα η φτώχεια ήταν πάντα σύντροφος, ενώ η αρετή είναι αποκτημένη, κατεργασμένη από σοφία και από ισχυρό νόμο. Με αυτήν η Ελλάδα αποκρούει και τη φτώχεια και τη δουλεία.» (Ηρόδοτος 7.102.1, μετάφραση δική μας). Από πού έρχεται, κατά τον Δημάρατο, η δύναμη των Ελλήνων;
4. Ο Ξέρξης λέει ότι οι στρατιώτες γίνονται γενναίοι από φόβο για τον αφέντη τους και για το μαστίγιο. Ο Δημάρατος λέει ότι οι Σπαρτιάτες έχουν αφέντη τον νόμο. Ποιος από τους δύο σε πείθει, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/constitutions-demaratus
