# Η Κίρκη και η Νέκυια

> Μαγεία, και το ταξίδι στον Άδη για να μάθει τον δρόμο (κ, λ).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/circe-underworld

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι με τη σωστή σειρά τα επεισόδια της ραψωδίας κ: Αίολος, Λαιστρυγόνες, Κίρκη.
- Να εξηγείς τι απειλεί τον νόστο στο νησί της Κίρκης και πώς ο Οδυσσέας προστατεύεται.
- Να περιγράφεις τη Νέκυια (λ) και να ξεχωρίζεις τι φέρνει στον ήρωα κάθε ψυχή που συναντά.
- Να σχολιάζεις τα λόγια του Αχιλλέα στον Άδη και να τα συγκρίνεις με την ηρωική δόξα.

## Δύο ραψωδίες σε περίληψη

Οι ραψωδίες **κ** και **λ** συνεχίζουν την αφήγηση του Οδυσσέα στους Φαίακες.
Στο σχολείο διαβάζονται κυρίως σε περίληψη, με λίγα αποσπάσματα. Εδώ θα
σταθούμε σε δύο σταθμούς: στο νησί της **Κίρκης**, όπου ο κίνδυνος είναι να
ξεχάσεις ποιος είσαι, και στον **Άδη**, όπου ο ήρωας πηγαίνει για να μάθει τον
δρόμο του γυρισμού.

> **Η μετάφραση**
>
> Τα αποσπάσματα είναι από τη μετάφραση του **Αργύρη Εφταλιώτη** (1849–1923),
> κοινό κτήμα, σε μονοτονικό. Οι αριθμοί στίχων είναι του αρχαίου κειμένου.

## Από τον Αίολο στην Κίρκη

Ο **Αίολος**, ο φύλακας των ανέμων, δίνει στον Οδυσσέα ένα ασκί όπου έχει
κλείσει όλους τους αντίθετους ανέμους. Το καράβι φτάνει τόσο κοντά στην
Ιθάκη που φαίνονται οι φωτιές της. Τότε ο Οδυσσέας αποκοιμιέται, και οι
σύντροφοι, που νομίζουν ότι το ασκί κρύβει χρυσάφι, το ανοίγουν. Οι άνεμοι
τους πετούν πίσω. Ύστερα οι **Λαιστρυγόνες**, γίγαντες ανθρωποφάγοι, καταστρέφουν
με βράχους όλα τα καράβια εκτός από ένα: του Οδυσσέα.

Με ένα μόνο καράβι φτάνουν στο νησί **Αιαία**, της μάγισσας **Κίρκης**. Ο
Ευρύλοχος πηγαίνει με είκοσι δύο συντρόφους στο παλάτι της. Η Κίρκη τους
κερνάει ένα ποτό με μαγικά βότανα:

> Και σαν τους κέρασε, κι αυτοί σαν ήπιαν, τότ' εκείνη
> χτυπώντας τους με το ραβδί τους κλει στις χοιρομάντρες·
> κι άξαφνα χοίρου κάνουνε φωνή, κορμί, κεφάλι
> και τρίχες, και μονάχα ο νους τους έμενε σαν πρώτα.
>
> — *Οδύσσεια* κ 237-240, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη

Το τρομακτικό είναι ο τελευταίος στίχος: ο **νους μένει ανθρώπινος** μέσα σε
σώμα ζώου. Λίγο πριν, ο ποιητής έχει πει τι κάνουν τα βότανα: τα έσμιξε η
Κίρκη «που πίνοντας την πατρική τη γης τους να ξεχάσουν» (κ 236). Ο μεγάλος
κίνδυνος του νόστου δεν είναι μόνο ο θάνατος, αλλά και η **λησμονιά**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Αίολο ως τον Άδη*

## Το μώλυ

Ο Ευρύλοχος γλιτώνει και φέρνει το νέο. Ο Οδυσσέας ξεκινά μόνος, και στον
δρόμο τον συναντά ο θεός **Ερμής**, που του δίνει ένα βοτάνι-αντίδοτο:

> Η ρίζα του κατάμαυρη, το λούλουδο σα γάλα,
> μώλυ το λεν οι αθάνατοι, και δεν το ξερριζώνει
> άνθρωπος εύκολα· οι θεοί μπορούν όμως τα πάντα.
>
> — κ 304-306

Με το μώλυ τα μάγια δεν τον πιάνουν. Η Κίρκη ορκίζεται να μην του κάνει κακό,
δίνει πίσω στους συντρόφους την ανθρώπινη μορφή τους, και μένουν στο νησί
**έναν χρόνο**. Όταν ζητήσουν να φύγουν, η Κίρκη λέει ότι πρώτα πρέπει να
πάνε στον Άδη, να ρωτήσουν τη ψυχή του μάντη **Τειρεσία**.

## Η Νέκυια

**Νέκυια** λέγεται η τελετή με την οποία καλούσαν τους νεκρούς, και έτσι
ονομάστηκε η ραψωδία λ. Στην άκρη του κόσμου, ο Οδυσσέας σκάβει λάκκο,
χύνει σπονδές και σφάζει ένα κριάρι και μια μαύρη προβατίνα. Οι ψυχές
μαζεύονται, αλλά μιλούν μόνο όταν πιουν από το αίμα.

Πρώτη έρχεται η ψυχή του **Ελπήνορα**, του νεότερου συντρόφου, που έπεσε
μεθυσμένος από τη στέγη της Κίρκης και έμεινε άθαφτος. Ζητάει ταφή. Μετά
μιλάει ο **Τειρεσίας**, που προλέγει τον δρόμο. Αν οι σύντροφοι πειράξουν τα
βόδια του Ήλιου στη Θρινακία, ο Οδυσσέας

> θα κακοφτάσης
> αργά, με δίχως σύντροφο, και με καράβι ξένο.
> Και θα 'βρης μες στο σπίτι σου μεγάλα κακοπάθια·
>
> — λ 113-115

Είναι σχεδόν **τα ίδια λόγια** με την κατάρα του Πολύφημου (ι 534-535). Η
προφητεία επιβεβαιώνει την κατάρα, και ο ακροατής ξέρει πια πού πάει η
ιστορία.

*Ο Οδυσσέας στη Νέκυια, σε κρατήρα από τη Λευκανία της νότιας Ιταλίας, γύρω στο 390 π.Χ., στη Γαλλική Εθνική Βιβλιοθήκη στο Παρίσι. Κάθεται στους βράχους με το σπαθί στο χέρι, πάνω από το κεφάλι του κριαριού της θυσίας, και κοιτάζει προς τη γη, από όπου θα ανέβει ο μάντης Τειρεσίας.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι φέρνει κάθε ψυχή στον Οδυσσέα;*

Η πιο συγκινητική συνάντηση είναι με τη μητέρα του, την **Αντίκλεια**. Δεν
πέθανε από αρρώστια, του λέει, αλλά «ο καημός σου κι η έννοια σου, μα κι η
καλή σου η γνώμη / μου σβήσαν τη γλυκειά ζωή» (λ 202-203). Ο Οδυσσέας
προσπαθεί τρεις φορές να την αγκαλιάσει, και τρεις φορές του ξεφεύγει «σαν
όνειρο, σαν ίσκιος» (λ 207-208).

### Παράδειγμα 1: Τι λέει ο Αχιλλέας στον Άδη (λ 488-491);

1. **Το κείμενο.** Ο Οδυσσέας του λέει ότι και νεκρός είναι μεγάλος, γιατί
   βασιλεύει στους νεκρούς. Ο Αχιλλέας απαντά:
   «Κάλλιο στη γης να βρίσκομουν, κι ας δούλευα σε ανθρώπου / μικρού, με δίχως βιος
   πολύ, παρά στον Άδη να είμαι, / και βασιλέας να λέγουμαι των πεθαμένων όλων.»
2. **Ποιος μιλάει.** Είναι ο ήρωας της *Ιλιάδας*, που διάλεξε μια σύντομη ζωή με
   αθάνατη δόξα αντί για μια μακριά ζωή χωρίς φήμη.
3. **Τι αλλάζει.** Τώρα, νεκρός, λέει ότι η πιο ταπεινή ζωή στη γη, ενός
   εργάτη σε φτωχό αφεντικό, αξίζει περισσότερο από κάθε τιμή στον κόσμο των
   νεκρών.
4. **Το συμπέρασμα.** Η *Οδύσσεια* βάζει τη **ζωή** και τον **γυρισμό** πάνω
   από τη δόξα του πολέμου. Γι' αυτό ο Οδυσσέας, που αρνήθηκε την αθανασία της
   Καλυψώς, θέλει να ζήσει και να γυρίσει σπίτι του, όχι να πεθάνει ένδοξα.

> **Κλειδί**
>
> Στην Κίρκη ο ήρωας κινδυνεύει να **ξεχάσει**: να χάσει τη μορφή του και τον
> πόθο της πατρίδας. Στον Άδη πηγαίνει για να **μάθει**: το μέλλον από τον
> Τειρεσία, το σπίτι από τη μητέρα του, το τι αξίζει η ζωή από τον Αχιλλέα.
> Ο νόστος δεν είναι μόνο ταξίδι στον χάρτη· είναι και ταξίδι γνώσης.

> **Πρόσεχε**
>
> Η Κίρκη **δεν** είναι απλώς «η κακή μάγισσα». Μόλις ορκιστεί, γίνεται
> φιλόξενη και βοηθός: φιλοξενεί τους άντρες έναν χρόνο, τους στέλνει στον
> Τειρεσία και αργότερα τους προειδοποιεί για τις Σειρήνες και τη Σκύλλα. Στην
> *Οδύσσεια* πολλοί χαρακτήρες αλλάζουν ρόλο, ανάλογα με το πώς τους
> πλησιάζεις.

> **Θυμήσου**
>
> - **κ**: Αίολος και ασκί των ανέμων, Λαιστρυγόνες (μένει ένα καράβι), Κίρκη.
> - Η Κίρκη κάνει τους συντρόφους χοίρους, αλλά ο νους τους μένει ανθρώπινος· ο
>   Ερμής δίνει στον Οδυσσέα το **μώλυ**.
> - **λ, Νέκυια**: Ελπήνορας (ταφή), Τειρεσίας (μέλλον), Αντίκλεια (σπίτι),
>   Αχιλλέας («καλύτερα εργάτης στη γη»).
> - Η προφητεία του Τειρεσία επαναλαμβάνει την κατάρα του Πολύφημου: μόνος,
>   αργά, με ξένο καράβι.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί δεν φτάνει ο Οδυσσέας στην Ιθάκη μετά το δώρο του Αιόλου;
   - Οι σύντροφοι ανοίγουν το ασκί με τους ανέμους, νομίζοντας ότι έχει χρυσάφι
   - Ο Ποσειδώνας σηκώνει τρικυμία και του σπάει το καράβι μπροστά στο λιμάνι
   - Οι Λαιστρυγόνες του κλείνουν τον δρόμο και καταστρέφουν τα καράβια του
   - Ο Αίολος αλλάζει γνώμη και παίρνει πίσω τους ανέμους που του είχε χαρίσει πρόθυμα
2. Τι κρατούν οι σύντροφοι από τον εαυτό τους, όταν η Κίρκη τους κάνει χοίρους;
   - Τον ανθρώπινο νου τους
   - Την ανθρώπινη φωνή τους
   - Το ανθρώπινο κεφάλι τους
   - Τα όπλα και τα ρούχα τους
3. Ποιος δίνει στον Οδυσσέα το μώλυ, που τον προστατεύει από τα μάγια;
   - Ο θεός Ερμής
   - Η θεά Αθηνά
   - Ο Ευρύλοχος
   - Η ίδια η Κίρκη
4. Γιατί κατεβαίνει ο Οδυσσέας στον Άδη;
   - Για να ρωτήσει τον Τειρεσία πώς θα γυρίσει
   - Για να φέρει πίσω τη ψυχή της μητέρας του
   - Για να θάψει τον νεκρό σύντροφό του Ελπήνορα
   - Για να τιμωρηθεί για την τύφλωση του Κύκλωπα
5. Τι σημαίνει η λέξη «Νέκυια», ο τίτλος της ραψωδίας λ;
   - Τελετή με την οποία καλούσαν τους νεκρούς
   - Το ποτάμι που χωρίζει τον Άδη από τη γη
   - Το τραγούδι του θρήνου για έναν ήρωα
   - Η θυσία στον Ποσειδώνα για καλό ταξίδι
6. Ποια προηγούμενη σκηνή επαναλαμβάνει σχεδόν λέξη προς λέξη η προφητεία του Τειρεσία;
   - Την κατάρα του Πολύφημου στον Ποσειδώνα
   - Το συμβούλιο των θεών στη ραψωδία α
   - Τα λόγια της Καλυψώς για την αθανασία
   - Το τραγούδι των Σειρήνων για την Τροία
7. Από τι πέθανε η Αντίκλεια, κατά τα λόγια της στον Άδη;
   - Από τον καημό για τον γιο της που έλειπε
   - Από βαριά αρρώστια που την έλιωσε χρόνια
   - Από τα χέρια των μνηστήρων στο παλάτι
   - Από τα βέλη της Άρτεμης, σε γεράματα
8. Τι θα προτιμούσε ο Αχιλλέας από το να βασιλεύει στους νεκρούς;
   - Να ζει στη γη, έστω εργάτης φτωχού ανθρώπου
   - Να ξαναπολεμήσει στην Τροία για πιο πολλή δόξα
   - Να πάει στα Ηλύσια Πεδία μαζί με τους θεούς
   - Να εκδικηθεί όσους τον σκότωσαν στη μάχη

## Ασκήσεις

1. Πόσα καράβια έχει ο Οδυσσέας όταν φτάνει στο νησί της Κίρκης;
2. Εξήγησε γιατί η Κίρκη είναι κίνδυνος για τον νόστο, ακόμα κι όταν δεν σκοτώνει κανέναν.
3. «Τρεις φορές χύθηκα με ορμή ν' αδράξω την ποθώντας, / και τρεις φορές με ξέφυγε σαν όνειρο, σαν ίσκιος· / και μες στα σπλάχνα μου έκανε πιο κοφτερό τον πόνο.» (Οδύσσεια λ 206-208, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη). Τι δείχνουν οι στίχοι για τους νεκρούς του Άδη και για τα συναισθήματα του Οδυσσέα;
4. Ο Αχιλλέας της Ιλιάδας διάλεξε σύντομη ζωή με δόξα· στον Άδη λέει ότι θα προτιμούσε να είναι εργάτης στη γη. Ποια από τις δύο στάσεις σού φαίνεται πιο σωστή, και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/circe-underworld
