# Ο Οδυσσέας στην Καλυψώ

> Η αθανασία που αρνείται, και η σχεδία της επιστροφής (ε 1-310).

Αρχαία από μετάφραση, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/calypso

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι με τη σειρά τα γεγονότα της ραψωδίας ε ως την αναχώρηση με τη σχεδία (ε 1-281).
- Να εξηγείς γιατί ο Οδυσσέας αρνείται την αθανασία, με στοιχεία από τον διάλογο ε 203-224.
- Να σχολιάζεις τη διαμαρτυρία της Καλυψώς για τη θέση της γυναίκας, θεάς ή θνητής.
- Να αναγνωρίζεις μια παρομοίωση και το τι προσθέτει στην εικόνα.

## Επιτέλους, ο Οδυσσέας

Τέσσερις ραψωδίες μιλούσαν γι' αυτόν. Στη ραψωδία ε τον βλέπουμε για πρώτη φορά.
Οι θεοί ξανασυνεδριάζουν· η Αθηνά παραπονιέται πάλι, και ο Δίας στέλνει τον
**Ερμή** στην **Ωγυγία**, το νησί της νύμφης **Καλυψώς**. Του λέει και το
μέλλον: ο Οδυσσέας θα φύγει με σχεδία, θα υποφέρει, και σε είκοσι μέρες θα φτάσει
στους **Φαίακες**, που θα τον τιμήσουν σαν θεό και θα τον στείλουν στην πατρίδα
του με πλοίο και πολλά δώρα.

## Ο Ερμής, ένας γλάρος και ένα νησί για θεούς

Ο Ερμής δένει τα χρυσά του σανδάλια και πέφτει από τον ουρανό στη θάλασσα:

> καὶ πέφτοντας στὴ θάλασσα κολύμπαγε σὰ γλάρος,\
> ποὺ μέσα στοὺς ἀχνοὺς βυθούς τοῦ ἀτρύγητου πελάγου\
> ψάρια ζητάει, καὶ τὰ φτερὰ συχνοβουτάει στὴν ἅρμη·\
> ὅμοιος μ' αὐτὸν τ' ἀρίθμητα τὰ κύματα περνοῦσε.
>
> — Οδύσσεια ε 51-54, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923)

Αυτό είναι μια **παρομοίωση**: ο ποιητής φέρνει μια εικόνα από τον κόσμο που
ξέρει το κοινό (ο γλάρος που βουτά για ψάρια) για να μας κάνει να **δούμε** κάτι
που δεν έχουμε δει (έναν θεό που πετά χαμηλά πάνω από τα κύματα). Οι ομηρικές
παρομοιώσεις έχουν συχνά δύο μέρη: το «**όπως**» (η εικόνα) και το «**έτσι**»
(η επιστροφή στην ιστορία: «ὅμοιος μ' αὐτὸν»).

Στην Ωγυγία ο Ερμής βρίσκει έναν παράδεισο: φωτιά από κέδρο που μοσχοβολά, την
Καλυψώ να τραγουδά στον αργαλειό, δάση με κυπαρίσσια, πουλιά, ένα αμπέλι φορτωμένο
σταφύλια, τέσσερις πηγές, λιβάδια με βιολέτες. Ακόμα κι ένας θεός, λέει ο ποιητής,
θα θαύμαζε (ε 73-74). Και ο Ερμής στέκεται και θαυμάζει.

Μόνο ένας δεν θαυμάζει. Ο Οδυσσέας δεν είναι μέσα:

> τὶ αὐτὸς καθόταν κι ἔκλαιγε στῆς θάλασσας τὴν ἄκρη,\
> ψυχοπονώντας σὰν προτοῦ μὲ στεναγμοὺς καὶ θρήνους,\
> καὶ βλέποντας τὴ θάλασσα μὲ μάτια δακρυσμένα.
>
> — ε 82-84

## Η Καλυψώ διαμαρτύρεται

Ο Ερμής παραπονιέται κι αυτός, πολύ ανθρώπινα: ποιος θα ήθελε να διασχίσει τόση
αλμυρή θάλασσα, χωρίς ούτε μια πόλη ανθρώπων να του κάνει θυσίες; Και μεταφέρει
τη διαταγή. Η Καλυψώ «παγώνει», και ξεσπά:

> “Σκληροί, ζουλιάρηδες θεοί, ποὺ δὲ σᾶς ἔφτασε ἄλλος·\
> ποὺ μὲ θνητὸ δὲ στέργετε θεὰ νὰ συγκοιμᾶται\
> στὸ φανερό, κι ἂς εἶναι της ἀγαπημένο ταίρι.
>
> — ε 118-120

Όταν μια θεά αγαπήσει θνητό, λέει, οι θεοί τη ζηλεύουν και της τον παίρνουν·
έτσι έγινε με την Αυγή και τον Ωρίωνα. Οι θεοί άντρες όμως, όπως ήξερε καλά το
κοινό, είχαν πολλές θνητές αγαπημένες, και κανείς δεν τους τις έπαιρνε. Η Καλυψώ είναι θεά, αθάνατη και
ισχυρή, και όμως πρέπει να υπακούσει σε μια απόφαση που πήραν άλλοι για εκείνη.
Η φωνή της είναι από τις πρώτες στη λογοτεχνία που καταγγέλλουν ότι **ο ίδιος
κανόνας δεν ισχύει για άντρες και γυναίκες**. Υπακούει όμως: κανείς δεν ξεφεύγει
από τη θέληση του Δία.

## Η τελευταία πρόταση

Η Καλυψώ βρίσκει τον Οδυσσέα στην ακρογιαλιά και του λέει να κόψει δέντρα και να
φτιάξει σχεδία. Εκείνος **δεν την πιστεύει**: φοβάται παγίδα και της ζητά να
ορκιστεί. Εκείνη χαμογελά, τον χαϊδεύει και του λέει «μαριόλος εἶσαι»· ορκίζεται
στα νερά της **Στύγας**, τον πιο φοβερό όρκο των θεών. Το βράδυ τρώνε μαζί:
εκείνος φαγητό ανθρώπων, εκείνη **αμβροσία και νέκταρ**. Και τότε του κάνει την
τελευταία πρόταση.

### Παράδειγμα 1: Διάβασε τον διάλογο ε 203-224: τι προσφέρει η Καλυψώ, και γιατί ο Οδυσσέας λέει όχι;

1. **Η πρόταση.** Η Καλυψώ του λέει: αν ήξερες πόσα βάσανα σε περιμένουν ως την
   πατρίδα, θα έμενες εδώ
   > σ' αὐτὸ τὸ σπήλιο θά 'μνησκες ἀθάνατος νὰ γίνης,
   >
   > — ε 208
   Και προσθέτει ότι δεν είναι χειρότερη από τη γυναίκα του, «στὴν ὄψη μήτε στὸ
   κορμί»· μια θνητή δεν μετριέται με μια θεά.
2. **Η απάντηση, πρώτο μέρος.** Ο Οδυσσέας δεν τη διαψεύδει. Ξέρει ότι η Πηνελόπη
   θα φαινόταν «ταπεινή» μπροστά της: «αὐτὴ θνητή, καὶ πάντα ἐσὺ καὶ ἀπέθαντη καὶ
   νέα» (ε 218). Είναι **προσεκτικός**: δεν προσβάλλει μια θεά που κρατά ακόμα την
   τύχη του στα χέρια της. Είναι ο πολύτροπος.
3. **Η απάντηση, δεύτερο μέρος.**
   > Ὅμως περίσσια λαχταρῶ, καὶ τὸ ζητῶ ὁλοένα,\
   > νὰ πάω στὸν τόπο, νὰ χαρῶ τοῦ γυρισμοῦ τὴ μέρα.
   >
   > — ε 219-220
   Δεν διαλέγει την πιο όμορφη· διαλέγει τη δική του γυναίκα, τον δικό του τόπο, τη
   δική του ζωή. Η αθανασία στην Ωγυγία θα ήταν ζωή **χωρίς όνομα**, μακριά από
   ανθρώπους, σε ένα νησί όπου δεν φτάνει κανείς.
4. **Το συμπέρασμα.** Και για τους κινδύνους: «ἔχω καρδιὰ βασταχτερὴ»· έπαθε πολλά
   στους πολέμους και στις θάλασσες, «ἂς μοῦ γενῆ καὶ τοῦτο» (ε 222-224). Ο
   Οδυσσέας διαλέγει τη **θνητή ζωή με νόημα** αντί για την αθάνατη ζωή χωρίς νόημα.
   Αυτή είναι η καρδιά του **νόστου**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ωγυγία ή Ιθάκη;*

## Η σχεδία

Τέσσερις μέρες ο Οδυσσέας κόβει δέντρα με το τσεκούρι που του δίνει η Καλυψώ,
φτιάχνει σχεδία με κατάρτι και πανί. Την πέμπτη μέρα φεύγει, με ψωμί, νερό και
κρασί, και η θεά του στέλνει ούριο άνεμο. Δεκαεπτά μέρες ταξιδεύει, κοιτάζοντας
τα αστέρια για να κρατά την πορεία. Τη δέκατη όγδοη μέρα φαίνονται τα βουνά των
Φαιάκων, «σὰν ἀσπίδα μὲς στ' ἀχνὰ φαντάζανε πελάγη» (ε 281). Μια ακόμα παρομοίωση. Και μια
ακόμα παγίδα: ο Ποσειδώνας γυρίζει από τους Αιθίοπες.

> **Κλειδί**
>
> Η ραψωδία ε δείχνει τον Οδυσσέα σε ένα νησί-παράδεισο, να κλαίει. Του
> προσφέρεται η **αθανασία**, και τη **λέει όχι**: διαλέγει τη θνητή του γυναίκα,
> τον τόπο του, το όνομά του. Ο **νόστος** δεν είναι απλώς επιστροφή σε ένα μέρος·
> είναι επιστροφή στον εαυτό σου, στη ζωή που είναι δική σου.

> **Πρόσεχε**
>
> Η Καλυψώ δεν είναι «κακιά» του έπους. Τον έσωσε από το ναυάγιο, τον αγαπά, και
> όταν φεύγει τον βοηθά με εργαλεία, τρόφιμα, ρούχα και ούριο άνεμο. Το εμπόδιο που
> βάζει στον νόστο είναι η **αγάπη**, όχι η κακία, και γι' αυτό είναι τόσο δύσκολο.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο **Ερμής** φέρνει στην Καλυψώ την απόφαση του Δία· η **Καλυψώ** διαμαρτύρεται
>   για τη διπλή μεταχείριση θεών και θεαινών, αλλά υπακούει.
> - Ο Οδυσσέας **υποψιάζεται** και της ζητά όρκο: πολύτροπος και προσεκτικός.
> - **Αρνείται την αθανασία** (ε 203-224): διαλέγει την Πηνελόπη, την Ιθάκη, τη
>   θνητή ζωή.
> - **Παρομοίωση**: «όπως… έτσι…»· ο Ερμής σαν γλάρος, τα βουνά των Φαιάκων σαν
>   ασπίδα.
> - Σχεδία σε 4 μέρες, ταξίδι 17 μέρες· τη 18η φαίνονται οι Φαίακες.

## Ερωτήσεις

1. Πού βρίσκει ο Ερμής τον Οδυσσέα όταν φτάνει στην Ωγυγία;
   - Στην ακρογιαλιά, να κλαίει μπροστά στη θάλασσα
   - Μέσα στη σπηλιά, να τρώει μαζί με την Καλυψώ
   - Στο δάσος, να κόβει ξύλα για να φτιάξει σχεδία
   - Στο λιβάδι, να θαυμάζει τις πηγές του νησιού
2. Στην παρομοίωση του γλάρου (ε 51-54), τι θέλει να μας κάνει να «δούμε» ο ποιητής;
   - Πώς πετά ο Ερμής χαμηλά, πάνω από τα κύματα
   - Ότι ο Ερμής μεταμορφώνεται στ' αλήθεια σε γλάρο
   - Ότι ο Ερμής πεινάει και ψάχνει ψάρια στο ταξίδι
   - Πόσο φοβάται ο Ερμής το μεγάλο και άγριο πέλαγος
3. Για ποιο πράγμα διαμαρτύρεται η Καλυψώ όταν ακούει τη διαταγή του Δία;
   - Οι θεοί ζηλεύουν όταν μια θεά αγαπά έναν θνητό
   - Ο Οδυσσέας την ξεγέλασε και θέλει να φύγει κρυφά
   - Ο Ερμής ήρθε χωρίς να της φέρει δώρα από τον Όλυμπο
   - Η Αθηνά της πήρε τα καράβια και τους συντρόφους της
4. Γιατί ο Οδυσσέας ζητά από την Καλυψώ να ορκιστεί, όταν του λέει να φτιάξει σχεδία;
   - Φοβάται ότι του στήνει παγίδα για να χαθεί στη θάλασσα
   - Θέλει να του υποσχεθεί ότι θα πάει μαζί του στην Ιθάκη
   - Έτσι το ορίζει η φιλοξενία πριν φύγει ένας ξένος
   - Θέλει να ορκιστεί ότι θα στείλει και πλοίο μετά
5. Στο δείπνο, ο Οδυσσέας τρώει φαγητό ανθρώπων και η Καλυψώ αμβροσία και νέκταρ. Τι υπογραμμίζει η λεπτομέρεια;
   - Την απόσταση θνητού και αθάνατης, λίγο πριν από την πρόταση
   - Ότι η Καλυψώ είναι τσιγκούνα και κρατά το καλό φαγητό για εκείνη
   - Ότι ο Οδυσσέας δεν πεινάει, γιατί είναι στενοχωρημένος
   - Ότι ο Οδυσσέας έχει γίνει ήδη αθάνατος χωρίς να το ξέρει
6. Πώς απαντά ο Οδυσσέας όταν η Καλυψώ λέει ότι δεν είναι χειρότερη από την Πηνελόπη;
   - Συμφωνεί ότι είναι ωραιότερη, αλλά λαχταρά να γυρίσει
   - Της λέει ότι η Πηνελόπη είναι πολύ ωραιότερη από κάθε θεά
   - Δέχεται να μείνει, αφού η Πηνελόπη θα έχει πια ξαναπαντρευτεί
   - Δεν απαντά καθόλου και φεύγει θυμωμένος στην ακρογιαλιά
7. Πόσες μέρες ταξιδεύει ο Οδυσσέας με τη σχεδία πριν δει τη γη των Φαιάκων;
   - Δεκαεπτά μέρες· τη 18η βλέπει τα βουνά τους
   - Τέσσερις μέρες· την πέμπτη βλέπει τα βουνά τους
   - Επτά χρόνια, όσο έμεινε και στο νησί της Καλυψώς
   - Μία νύχτα, γιατί η Καλυψώ του στέλνει μαγικό άνεμο
8. Ο Ερμής λέει στην Καλυψώ ότι ήρθε χωρίς να θέλει, γιατί ο δρόμος είχε μόνο θάλασσα και καμία πόλη με θυσίες. Τι δείχνει αυτό;
   - Ανθρωπομορφισμό: ένας θεός βαριέται ένα κουραστικό ταξίδι
   - Ότι ο Ερμής δεν συμφωνεί με τον νόστο και θα τον εμποδίσει
   - Ότι οι θεοί δεν μπορούν να πετάξουν πάνω από τη θάλασσα
   - Ότι η Καλυψώ ζει στο κέντρο του κόσμου, κοντά σε πόλεις

## Ασκήσεις

1. Σε τι ορκίζεται η Καλυψώ ότι δεν σχεδιάζει κακό για τον Οδυσσέα, και τι τρώει εκείνη στο δείπνο τους;
2. Ο ποιητής περιγράφει με πολλές λεπτομέρειες την ομορφιά της Ωγυγίας, και αμέσως μετά δείχνει τον Οδυσσέα να κλαίει στην ακρογιαλιά. Γιατί βάζει τις δύο εικόνες τη μία δίπλα στην άλλη;
3. «Τὸν εἶδε καὶ καθότανε μονάχος στ' ἀκρογιάλι· / δὲ στέγνωναν τὰ μάτια του ποτὲς ἀπὸ τὰ δάκρυα, / μόν' ἔλυωναν οἱ μέρες του οἱ χρυσὲς ἀπὸ τὸν πόνο / τῆς ξενιτειᾶς, κι ἡ θέαινα δὲν τοῦ 'δινε πιὰ γλύκα. / Μόνε τὶς νύχτες στὴ σπηλιὰ μὲ τὸ στανιὸ κοιμόταν / δίχως λαχτάρα στὴν καρδιά, κι ἂς λαχταροῦσε ἐκείνη.» (Οδύσσεια ε 151-156, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη). Πώς ζει ο Οδυσσέας στην Ωγυγία, σύμφωνα με τους στίχους, και ποια φράση δείχνει ότι μένει εκεί χωρίς να το θέλει;
4. Η Καλυψώ προσφέρει στον Οδυσσέα αθανασία και αιώνια νιότη. Εκείνος διαλέγει έναν επικίνδυνο δρόμο προς μια θνητή γυναίκα και ένα πετρώδες νησί. Είναι, κατά τη γνώμη σου, σοφή επιλογή ή παράλογη; Στήριξε την απάντησή σου στο κείμενο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-literature/calypso
