# Φθόγγοι και γράμματα

> Φωνήεντα μακρά και βραχέα, σύμφωνα, δίφθογγοι — και πώς έγραφαν οι αρχαίοι.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/sounds-and-letters

## Τι θα μάθεις

- Να χωρίζεις τα φωνήεντα της αρχαίας σε βραχέα, μακρά και δίχρονα.
- Να αναγνωρίζεις τις κύριες και τις καταχρηστικές διφθόγγους, και την υπογεγραμμένη.
- Να κατατάσσεις τα σύμφωνα σε ημίφωνα, άφωνα και διπλά, και τα άφωνα κατά τόπο και τρόπο.
- Να εξηγείς γιατί γράφουμε ακόμα η, ω, ει, οι, αν και σήμερα ακούγονται ίδια με άλλα γράμματα.

## Πώς μάθαιναν γράμματα στην Αθήνα

Στον *Πρωταγόρα* του Πλάτωνα ο σοφιστής Πρωταγόρας περιγράφει πώς
μεγαλώνουν τα παιδιά στην Αθήνα. Κάπου παίρνει παράδειγμα από τον δάσκαλο των
γραμμάτων:

> ὥσπερ οἱ γραμματισταὶ τοῖς μήπω δεινοῖς γράφειν τῶν παίδων ὑπογράψαντες
> γραμμὰς τῇ γραφίδι οὕτω τὸ γραμματεῖον διδόασιν καὶ ἀναγκάζουσι γράφειν
> κατὰ τὴν ὑφήγησιν τῶν γραμμῶν
>
> — Πλάτων, *Πρωταγόρας* 326d

«…όπως οι δάσκαλοι των γραμμάτων, στα παιδιά που δεν είναι ακόμα καλά στο
γράψιμο, χαράζουν πρώτα γραμμές με τη γραφίδα, και έπειτα τους δίνουν την
πινακίδα και τα βάζουν να γράφουν ακολουθώντας τις γραμμές.»
*(μετάφραση δική μας)*

Η **γραφίς** ήταν μια μυτερή ράβδος και το **γραμματεῖον** μια ξύλινη πινακίδα
με κερί, όπου τα γράμματα χαράζονταν και σβήνονταν. Τα αρχαία παιδιά έκαναν
δηλαδή ό,τι έκανες κι εσύ στην Α΄ Δημοτικού: γέμιζαν γραμμές.

*Κύλικα του αγγειογράφου Δούρη, γύρω στο 480 π.Χ., στο Altes Museum του Βερολίνου. Δείχνει μαθήματα σε ένα αθηναϊκό σχολείο. Στη μέση ένας δάσκαλος κρατάει ανοιχτό ένα ρολό με γραμμένους στίχους, και αριστερά γίνεται μάθημα λύρας. Στην άλλη πλευρά του αγγείου, που δεν φαίνεται εδώ, ένας δάσκαλος κρατάει πινακίδα και γραφίδα.*

Κοίτα τώρα πόσες λέξεις του χωρίου ξέρεις ήδη: **γραμματισταί** (γράμματα),
**παίδων** (παιδιά), **γράφειν** (γράφω), **γραμμάς** (γραμμές), **ἀναγκάζουσι**
(αναγκάζω). Τα γράμματα είναι τα ίδια με τα δικά μας. Οι **ήχοι** πίσω από αυτά
όμως δεν ήταν πάντα ίδιοι.

## Τα 24 γράμματα και οι φθόγγοι τους

**Φθόγγος** είναι ο ήχος· **γράμμα** είναι το σημάδι που τον γράφει. Η αρχαία
ελληνική έχει τα ίδια 24 γράμματα με τη νέα, χωρισμένα σε **φωνήεντα** και
**σύμφωνα**.

### Τα φωνήεντα: βραχέα, μακρά, δίχρονα

Στα αρχαία δεν μετράει μόνο **ποιο** φωνήεν ακούγεται, αλλά και **πόσο κρατάει**.
Ένα μακρό φωνήεν κρατούσε περίπου διπλάσιο χρόνο από ένα βραχύ.

| Κατηγορία   | Γράμματα | Τι σημαίνει                                |
| ----------- | -------- | ------------------------------------------ |
| **Βραχέα**  | ε, ο     | πάντα σύντομα                              |
| **Μακρά**   | η, ω     | πάντα μακριά: το η σαν «εε», το ω σαν «οο» |
| **Δίχρονα** | α, ι, υ  | σε άλλες λέξεις βραχέα, σε άλλες μακρά     |

Εδώ βρίσκεται η απάντηση σε μια απορία που ίσως είχες από το Δημοτικό: **γιατί
γράφουμε «ώρα» με ω, αφού ακούγεται ίδιο με το ο;** Γιατί κάποτε **δεν**
ακουγόταν ίδιο. Το ω ήταν μακρό ο, το η μακρό ε. Με τους αιώνες η διαφορά
χάθηκε από την προφορά, αλλά έμεινε στη γραφή.

Για τα δίχρονα δεν υπάρχει κανόνας που να φαίνεται στο μάτι· το αν είναι
μακρά σε μια λέξη το δείχνουν ο τόνος και το λεξικό. Θα τα ξανασυναντήσεις στην
επόμενη ενότητα, γιατί από αυτά κρίνεται ποιος τόνος μπαίνει.

### Οι δίφθογγοι

**Δίφθογγος** είναι δύο φωνήεντα που προφέρονταν γρήγορα μαζί, **σε μία
συλλαβή**. Το «αι» του «παῖδες» ακουγόταν περίπου «άι», όχι «ε».

- **Κύριες δίφθογγοι** (οκτώ): **αι, ει, οι, υι, αυ, ευ, ου, ηυ**. Το υι και
  το ηυ είναι σπάνιες (υἱός, «γιος»).
- **Καταχρηστικές** (τρεις): **ᾳ, ῃ, ῳ**. Είναι α, η, ω με ένα ι που γράφεται
  από κάτω: την **υπογεγραμμένη**. Με κεφαλαίο γράφεται δίπλα (ΤΩΙ), και τότε
  λέγεται **προσγεγραμμένη**.

Οι δίφθογγοι είναι κατά κανόνα **μακρές**. Μια σημαντική εξαίρεση θα τη μάθεις
στους τόνους: το **-αι** και το **-οι** στο τέλος της λέξης μετράνε συνήθως ως
βραχέα.

Στα νέα ελληνικά, όσες επιβίωσαν τις λέμε **δίψηφα** και ακούγονται σαν ένα
φωνήεν: αι = ε, ει = οι = ι. Και η υπογεγραμμένη; Τη βλέπεις ακόμα σε
στερεότυπες φράσεις όπως «δόξα τῷ Θεῷ», που στο μονοτονικό γράφεται «δόξα τω
Θεώ».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είναι αυτό το φωνήεν;*

### Τα σύμφωνα

Τα 17 σύμφωνα χωρίζονται σε τρεις ομάδες.

**Ημίφωνα** (5): **λ, μ, ν, ρ, σ**. Μπορείς να τα «κρατήσεις» όσο θέλεις:
λλλλ, μμμμ, σσσσ. Το λ και το ρ λέγονται και **υγρά**, το μ και το ν **έρρινα**
(ακούγονται και από τη μύτη), το σ **συριστικό**.

**Άφωνα** (9): δεν κρατιούνται· η φωνή «σκάει» πάνω τους. Τα κατατάσσουμε με δύο
κριτήρια: **πού** σχηματίζονται στο στόμα και **πώς**.

|                               | Ψιλά | Μέσα | Δασέα |
| ----------------------------- | ---- | ---- | ----- |
| **Ουρανικά** (στον ουρανίσκο) | κ    | γ    | χ     |
| **Χειλικά** (στα χείλη)       | π    | β    | φ     |
| **Οδοντικά** (στα δόντια)     | τ    | δ    | θ     |

**Διπλά** (3): ένα γράμμα για δύο φθόγγους.

- **ξ** = κ, γ ή χ + σ
- **ψ** = π, β ή φ + σ
- **ζ** = σδ (ή δσ)

Ο πίνακας των αφώνων μοιάζει με ξερή ταξινόμηση, αλλά θα τον χρειαστείς πολύ
σύντομα. Όταν ένα ουρανικό συναντήσει σ, γίνεται **ξ**: λέγ-ω, λέξω. Όταν ένα
χειλικό συναντήσει σ, γίνεται **ψ**: γράφ-ω, γράψω. Έτσι σχηματίζεται ο
μέλλοντας, και στα αρχαία και στα νέα («θα γράψω»).

> **Πρόσεχε**
>
> Πώς **προφέρονταν** κάποια σύμφωνα το ξέρουμε από ενδείξεις, όχι από
> ηχογραφήσεις. Η γνώμη των περισσότερων γλωσσολόγων: το β, το δ και το γ
> ακούγονταν σαν τα δικά μας «μπ», «ντ», «γκ» (βάδην σαν «μπάντεεν»), και το φ, το
> θ, το χ σαν π, τ, κ με μια ανάσα μετά.
>
> Στο σχολείο όμως διαβάζουμε τα αρχαία **με τη νεοελληνική προφορά**. Δεν είναι
> λάθος· είναι ο τρόπος που τα διαβάζουν οι Έλληνες εδώ και αιώνες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ουρανικό, χειλικό ή οδοντικό;*

> **Κλειδί**
>
> Η ορθογραφία των νέων ελληνικών είναι, σε μεγάλο βαθμό, **η προφορά των αρχαίων
> γραμμένη στο χαρτί**. Το η, το ω, το ει, το οι και το αι ήταν κάποτε
> διαφορετικοί ήχοι. Η προφορά άλλαξε· τα γράμματα έμειναν.

## Πώς έγραφαν οι αρχαίοι

- **Μόνο κεφαλαία.** Τα μικρά γράμματα είναι μεσαιωνική εφεύρεση.
- **Χωρίς κενά** και σχεδόν χωρίς στίξη: ΟΙΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΑΙ…
- **Χωρίς τόνους και πνεύματα** (θα δεις στην επόμενη ενότητα πότε ήρθαν).
- **Πάνω σε τι;** Σε πέτρα για τους νόμους και τις αφιερώσεις, σε ξύλινες
  πινακίδες με κερί για το σχολείο, σε **πάπυρο** για τα βιβλία, και σε σπασμένα
  κομμάτια αγγείων, τα **όστρακα**, για σημειώσεις και για τον οστρακισμό.
- Σε πολύ παλιές επιγραφές η γραφή πηγαίνει μια γραμμή από αριστερά προς τα
  δεξιά και την επόμενη ανάποδα, όπως το βόδι όταν οργώνει: τη λέμε
  **βουστροφηδόν**.

*Κομμάτι από τον νόμο της Γόρτυνας, στην Κρήτη, χαραγμένο στην πέτρα τον 5ο αιώνα π.Χ. Είναι γραμμένος βουστροφηδόν: μια σειρά πηγαίνει προς τα δεξιά και η επόμενη προς τα αριστερά. Δες ότι δεν υπάρχουν κενά ούτε τόνοι. Τα γράμματα είναι της τοπικής κρητικής παραλλαγής του αλφαβήτου, γι' αυτό κάποια σου φαίνονται παράξενα.*

> **Θυμήσου**
>
> - Φωνήεντα: **βραχέα** ε, ο · **μακρά** η, ω · **δίχρονα** α, ι, υ.
> - Κύριες δίφθογγοι: αι, ει, οι, υι, αυ, ευ, ου, ηυ. Καταχρηστικές: ᾳ, ῃ, ῳ (με
>   υπογεγραμμένη).
> - Ημίφωνα: λ, μ, ν, ρ, σ. Διπλά: ξ, ψ, ζ.
> - Άφωνα: **ουρανικά** κ γ χ · **χειλικά** π β φ · **οδοντικά** τ δ θ. Ψιλά
>   κ π τ, μέσα γ β δ, δασέα χ φ θ.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τα φωνήεντα και τις διφθόγγους στο «τοῖς παισίν» και πες τι είναι το καθένα.

1. Χωρίζουμε σε συλλαβές: **τοῖς** · **παι-σίν**.
2. **τοῖς**: το οι είναι δύο φωνήεντα σε μία συλλαβή, άρα **κύρια δίφθογγος**.
3. **παι-**: πάλι δύο φωνήεντα σε μία συλλαβή: **κύρια δίφθογγος** αι.

   **-σίν**: ένα φωνήεν, το ι, που είναι **δίχρονο**.

### Παράδειγμα 2: Κατάταξε τα σύμφωνα της λέξης «γράφειν».

1. Τα σύμφωνα είναι: **γ, ρ, φ, ν**.
2. Το **ρ** και το **ν** κρατιούνται, άρα είναι **ημίφωνα**: το ρ υγρό, το ν
   έρρινο.
3. Το **γ** σχηματίζεται στον ουρανίσκο και είναι μέσο: **ουρανικό μέσο**.

   Το **φ** σχηματίζεται στα χείλη και είναι δασύ: **χειλικό δασύ**.

## Ερωτήσεις

1. Πώς ακουγόταν το η στην αρχαία αττική;
   - Σαν μακρύ ε, περίπου «εε»
   - Σαν ι, όπως το λέμε σήμερα
   - Σαν βραχύ ε, ίδιο με το ε
   - Σαν το h, μια αχνή ανάσα
2. Ποια φωνήεντα λέγονται δίχρονα;
   - Το α, το ι και το υ
   - Το η και το ω
   - Το ε και το ο
   - Το αι και το οι
3. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ είναι δίφθογγος;
   - ω
   - υι
   - ῃ
   - ευ
4. Τι είναι η υπογεγραμμένη στο «τῷ»;
   - Ένα ι γραμμένο κάτω από το ω
   - Ένα σημάδι μακρότητας του ω
   - Ένας τόνος για τη χαμηλή φωνή
   - Ένα πνεύμα που μπαίνει από κάτω
5. Ποια ομάδα έχει μόνο ημίφωνα;
   - λ, μ, ν, ρ, σ
   - κ, π, τ, σ, ν
   - ξ, ψ, ζ, λ, ρ
   - β, γ, δ, μ, ν
6. Πώς κατατάσσεται το φ;
   - Χειλικό δασύ
   - Χειλικό ψιλό
   - Οδοντικό δασύ
   - Διπλό σύμφωνο
7. Από τι αποτελείται το ψ στο «γράψω»;
   - Από χειλικό σύμφωνο και σ
   - Από ουρανικό σύμφωνο και σ
   - Από οδοντικό σύμφωνο και σ
   - Από σ και δ μαζί
8. Γιατί γράφουμε σήμερα «ώρα» με ω, αφού ακούγεται σαν ο;
   - Γιατί το ω ήταν κάποτε μακρό ο
   - Γιατί το ω είναι πιο όμορφο γράμμα
   - Γιατί το ο το βάζουμε μόνο στο τέλος
   - Γιατί έτσι το όρισε το μονοτονικό

## Ασκήσεις

1. Γράψε τα δύο φωνήεντα που είναι πάντα μακρά.
2. Βρες τις διφθόγγους στη φράση «οἱ δὲ διδάσκαλοι τούτων τε ἐπιμελοῦνται» (Πλάτων, Πρωταγόρας 325e: «και οι δάσκαλοι φροντίζουν γι' αυτά»).
3. Κατάταξε το πρώτο σύμφωνο κάθε λέξης κατά τόπο και τρόπο.
   α) θεός
   β) βίος
   γ) κόσμος
4. Στον μέλλοντα, το τελευταίο σύμφωνο του θέματος συναντά το σ, όπως στο «λέγω → λέξω».
   α) Γράψε τον μέλλοντα του «πλέκω» και του «λείπω».
   β) Ένας μέλλοντας τελειώνει σε -ψω. Σε ποια ομάδα αφώνων ανήκε το σύμφωνο του θέματος, και ποια γράμματα μπορεί να ήταν;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/sounds-and-letters
