# Η απλή πρόταση

> Υποκείμενο, ρήμα, αντικείμενο, κατηγορούμενο: οι όροι και τα είδη της πρότασης.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/simple-sentence

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις σε μια αρχαία πρόταση το υποκείμενο, το ρήμα, το αντικείμενο και το κατηγορούμενο.
- Να ξεχωρίζεις τις μορφές του κατηγορήματος: μόνο ρήμα, συνδετικό ρήμα με κατηγορούμενο, μεταβατικό ρήμα με αντικείμενο.
- Να εξηγείς γιατί στα αρχαία η σειρά των λέξεων είναι ελεύθερη, και πώς σε βοηθούν οι καταλήξεις.
- Να χαρακτηρίζεις μια πρόταση απλή, σύνθετη, ελλειπτική ή επαυξημένη.

## Η πρώτη πρόταση ενός ιστορικού

Έτσι αρχίζει το έργο του ο Θουκυδίδης, γύρω στο 431 π.Χ., όταν ξεσπά ο
πόλεμος ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη:

> Θουκυδίδης Ἀθηναῖος ξυνέγραψε τὸν πόλεμον τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων
>
> — Θουκυδίδης, *Ἱστορίαι* 1.1.1

«Ο Θουκυδίδης ο Αθηναίος κατέγραψε τον πόλεμο των Πελοποννησίων και των
Αθηναίων.» *(μετάφραση δική μας)*

Μια πρόταση, και ήδη όλα τα κομμάτια της:

- **Ποιος** έγραψε; **Θουκυδίδης**, σε ονομαστική: το **υποκείμενο**. Το
  **Ἀθηναῖος** λέει απλώς ποιος είναι.
- **Τι έκανε;** **ξυνέγραψε**, το παλιό αττικό «συνέγραψε»: το **ρήμα**.
- **Τι** έγραψε; **τὸν πόλεμον**, σε αιτιατική της β΄ κλίσης: το
  **αντικείμενο**.
- **τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων**: ποιων πόλεμο, σε γενική.

Αυτά τα ερωτήματα τα κάνεις ήδη στη νεοελληνική Γλώσσα. Στα αρχαία δουλεύουν
ακριβώς το ίδιο, με μία διαφορά που κάνει τη ζωή σου ευκολότερη: **οι
καταλήξεις σου λένε από πριν** ποιος είναι ποιος.

## Οι βασικοί όροι

Κάθε απλή πρόταση έχει δύο βασικά κομμάτια:

- το **υποκείμενο**: ποιος ενεργεί, ποιος παθαίνει κάτι ή ποιος βρίσκεται κάπου.
  Είναι **πάντα σε ονομαστική**. Το βρίσκεις με την ερώτηση **«ποιος;»** μπροστά
  στο ρήμα.
- το **κατηγόρημα**: ό,τι λέμε για το υποκείμενο. Έχει πάντα ρήμα, και ανάλογα
  με το ρήμα μπορεί να έχει κι άλλους όρους.

Το κατηγόρημα παίρνει τρεις βασικές μορφές:

| Ρήμα                           | Τι χρειάζεται                                       | Παράδειγμα (διδακτικό, δικό μας) | Στα νέα                     |
| ------------------------------ | --------------------------------------------------- | -------------------------------- | --------------------------- |
| **Αμετάβατο**                  | τίποτα άλλο                                         | Ὁ ἵππος τρέχει.                  | Το άλογο τρέχει.            |
| **Συνδετικό** (εἰμί, γίγνομαι) | **κατηγορούμενο**: μια ιδιότητα του υποκειμένου     | Ὁ ἵππος ἰσχυρός ἐστιν.           | Το άλογο είναι δυνατό.      |
| **Μεταβατικό**                 | **αντικείμενο**: αυτό στο οποίο πηγαίνει η ενέργεια | Ὁ γεωργὸς τὸν ἀγρὸν σκάπτει.     | Ο γεωργός σκάβει το χωράφι. |

Το **κατηγορούμενο** το βρίσκεις με την ερώτηση **«τι (λογής) είναι;»** και
συμφωνεί με το υποκείμενο σε **γένος, αριθμό και πτώση**: ὁ ἵππος (αρσενικό,
ενικός, ονομαστική) → ἰσχυρός (αρσενικό, ενικός, ονομαστική).

Το **αντικείμενο** το βρίσκεις με την ερώτηση **«ποιον; τι;»** μετά το ρήμα.
Είναι σε **πλάγια πτώση**, συνήθως αιτιατική, **ποτέ σε ονομαστική**.

Δύο ειδικές περιπτώσεις του μεταβατικού:

- Ρήματα με **δύο αντικείμενα** (δίπτωτα): Ὁ διδάσκαλος τοὺς μαθητὰς τὴν
  γραμματικὴν διδάσκει. «Ο δάσκαλος διδάσκει **στους μαθητές** **τη
  γραμματική**.»
- Ρήματα που σημαίνουν «ονομάζω, θεωρώ, εκλέγω» παίρνουν **αντικείμενο και
  κατηγορούμενο του αντικειμένου**. Στα νέα: «Οι Αθηναίοι εξέλεξαν **τον
  Περικλή** **στρατηγό**.»

> **Κλειδί**
>
> Για να αναλύσεις μια πρόταση **ξεκίνα από το ρήμα** και ρώτα:
>
> 1. **Ποιος** το κάνει; → υποκείμενο (ονομαστική).
> 2. Είναι **εἰμί** ή γίγνομαι; → ψάξε κατηγορούμενο (**τι είναι;**).
> 3. Αλλιώς, **ποιον; τι;** → αντικείμενο (πλάγια πτώση).

## Οι καταλήξεις κάνουν τη δουλειά της σειράς

Στα νέα ελληνικά η σειρά των λέξεων βοηθάει πολύ. Στο «Ο γεωργός κυνηγάει τον
λύκο» καταλαβαίνεις αμέσως ποιος κυνηγάει. Στα αρχαία η σειρά είναι **πολύ πιο
ελεύθερη**, γιατί τον ρόλο κάθε λέξης τον δείχνει η **πτώση** της:

- Ὁ γεωργὸς τὸν λύκον διώκει.
- Τὸν λύκον ὁ γεωργὸς διώκει.
- Τὸν λύκον διώκει ὁ γεωργός.

Και οι τρεις λένε το ίδιο: **ο γεωργός** (ονομαστική, υποκείμενο) κυνηγάει
**τον λύκο** (αιτιατική, αντικείμενο). Η σειρά αλλάζει μόνο **την έμφαση**:
όποιο μπαίνει πρώτο τονίζεται. *(διδακτικές προτάσεις, δικές μας)*

> **Πρόσεχε**
>
> Μη μεταφράζεις με τη σειρά που βλέπεις τις λέξεις. Το «τὸν λύκον» στην αρχή
> **δεν** είναι υποκείμενο: είναι αιτιατική. Πρώτα βρίσκεις το ρήμα, μετά την
> ονομαστική, και μετά στήνεις τη νεοελληνική πρόταση με τη δική της σειρά.

### Μια ιδιοτροπία: η αττική σύνταξη

Το ρήμα συμφωνεί με το υποκείμενο σε **πρόσωπο** και **αριθμό**, όπως στα νέα:
ὁ ἵππος τρέχει, οἱ ἵπποι τρέχουσιν. Με μία εξαίρεση: όταν το υποκείμενο είναι
**ουδέτερο πληθυντικού**, οι Αθηναίοι έβαζαν το ρήμα σε **ενικό**:

- **Τὰ ζῷα τρέχει.** = Τα ζώα τρέχουν.

Λέγεται **αττική σύνταξη**. Μην τη «διορθώσεις» στη μετάφραση· απλώς
μετάφρασε με πληθυντικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι ρόλο έχει η λέξη;*

## Τα είδη των προτάσεων ως προς τους όρους τους

Ανάλογα με το τι όρους έχει, μια πρόταση λέγεται:

- **Απλή**: μόνο τους βασικούς όρους, έναν από τον καθένα. *Ὁ ἵππος τρέχει.*
- **Σύνθετη**: δύο ή περισσότερα υποκείμενα, αντικείμενα ή κατηγορούμενα, με
  «καί» ή με κόμμα. *Ὁ ἵππος καὶ ὁ λύκος τρέχουσιν.*
- **Ελλειπτική**: λείπει κάποιος βασικός όρος, γιατί εννοείται εύκολα. Πολύ
  συχνά λείπει το **ἐστί(ν)**.
- **Επαυξημένη**: εκτός από τους βασικούς όρους έχει και **προσδιορισμούς**,
  λέξεις που συμπληρώνουν τους όρους: *Ὁ ἵππος ἐν τῷ ἀγρῷ τρέχει.* «Το άλογο
  τρέχει **στο χωράφι**.»

Ένα αυθεντικό παράδειγμα ελλειπτικής πρότασης είναι οι πρώτες λέξεις του
πρώτου Ολυμπιονίκου του Πινδάρου:

> ἄριστον μὲν ὕδωρ
>
> — Πίνδαρος, *Ὀλυμπιόνικος* 1.1

«Το καλύτερο \[απ' όλα] είναι το νερό.» *(μετάφραση δική μας)*

Υποκείμενο το **ὕδωρ**, κατηγορούμενο το **ἄριστον**· το **ἐστί** λείπει.
Το ίδιο και στον Αριστοτέλη της προηγούμενης ενότητας: «ὁ ἄνθρωπος φύσει
πολιτικὸν ζῷον», χωρίς ρήμα. Τα ελληνικά το κάνουν ακόμα: «Ωραίο το φαγητό!»

> **Θυμήσου**
>
> - **Υποκείμενο**: ποιος; — πάντα ονομαστική.
> - **Κατηγορούμενο**: τι είναι; — με εἰμί, γίγνομαι· συμφωνεί σε γένος, αριθμό,
>   πτώση.
> - **Αντικείμενο**: ποιον; τι; — πλάγια πτώση, συνήθως αιτιατική, ποτέ
>   ονομαστική.
> - Η **σειρά** είναι ελεύθερη· ο ρόλος φαίνεται από την **πτώση**.
> - Ουδέτερο πληθυντικού + ρήμα σε ενικό = **αττική σύνταξη**.
> - Προτάσεις: **απλή, σύνθετη, ελλειπτική, επαυξημένη**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ανάλυσε τη διδακτική πρόταση «Τοὺς νόμους φυλάττουσιν οἱ πολῖται» και μετάφρασέ την.

1. Ξεκινάμε από το **ρήμα**: **φυλάττουσιν**, «φυλάνε», γ΄ πληθυντικό.
2. **Ποιος** φυλάει; Ψάχνουμε ονομαστική πληθυντικού: **οἱ πολῖται**. Είναι το
   **υποκείμενο**, παρόλο που μπαίνει τελευταίο.
3. **Τι** φυλάνε; **τοὺς νόμους**, αιτιατική πληθυντικού της β΄ κλίσης: το
   **αντικείμενο**, μπροστά για έμφαση.

   Μετάφραση: «Οι πολίτες τηρούν **τους νόμους**.» Η πρόταση είναι **απλή**.

### Παράδειγμα 2: Χαρακτήρισε την πρόταση του Θουκυδίδη ως προς τους όρους της.

1. Βασικοί όροι: υποκείμενο **Θουκυδίδης**, ρήμα **ξυνέγραψε**, αντικείμενο **τὸν
   πόλεμον**. Δεν λείπει κανείς, άρα δεν είναι ελλειπτική.
2. Έχει όμως και λέξεις που **δεν** είναι βασικοί όροι: το **Ἀθηναῖος** συμπληρώνει
   το υποκείμενο, το **τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων** συμπληρώνει το
   αντικείμενο. Αυτοί είναι **προσδιορισμοί**.
3. Μια πρόταση με προσδιορισμούς είναι **επαυξημένη**.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια πτώση είναι πάντα το υποκείμενο ενός ρήματος σε οριστική;
   - Σε ονομαστική
   - Σε αιτιατική
   - Σε γενική
   - Σε όποια θέλει
2. «Τὸν ἀγρὸν σκάπτει ὁ γεωργός.» Ποιο είναι το αντικείμενο;
   - τὸν ἀγρόν
   - ὁ γεωργός
   - σκάπτει
   - Δεν έχει αντικείμενο
3. «Ὁ ποταμὸς μακρός ἐστιν.» Τι είναι το «μακρός»;
   - Κατηγορούμενο
   - Αντικείμενο
   - Υποκείμενο
   - Ρήμα
4. Σε τι συμφωνεί το κατηγορούμενο-επίθετο με το υποκείμενο;
   - Σε γένος, αριθμό και πτώση
   - Σε πρόσωπο και αριθμό
   - Μόνο στην πτώση του
   - Σε τίποτα, είναι ελεύθερο
5. «Τὰ δῶρα ἐν τῷ οἴκῳ ἐστίν.» Γιατί το ρήμα είναι σε ενικό;
   - Το υποκείμενο είναι ουδέτερο πληθυντικού
   - Το υποκείμενο είναι το «οἴκῳ», ενικός
   - Είναι λάθος, θα έπρεπε να είναι πληθυντικός
   - Το ρήμα εἰμί δεν έχει πληθυντικό
6. Γιατί στα αρχαία μπορεί το αντικείμενο να μπει πρώτο χωρίς να μπερδευτεί ο αναγνώστης;
   - Η πτώση του δείχνει τον ρόλο του
   - Το πρώτο είναι πάντα το αντικείμενο
   - Οι αρχαίοι δεν είχαν αντικείμενα
   - Ο τόνος δείχνει ποιο είναι το υποκείμενο
7. «ἄριστον μὲν ὕδωρ» (Πίνδαρος). Τι είδους πρόταση είναι ως προς τους όρους της;
   - Ελλειπτική
   - Σύνθετη
   - Επαυξημένη
   - Απλή
8. Ποια διδακτική πρόταση είναι σύνθετη;
   - Ὁ γεωργὸς καὶ ὁ δοῦλος σκάπτουσιν.
   - Ὁ γεωργὸς ἐν τῷ ἀγρῷ σκάπτει.
   - Ὁ γεωργὸς τὸν ἀγρὸν σκάπτει.
   - Σοφὸς ὁ γεωργός.

## Ασκήσεις

1. Με ποια ερώτηση βρίσκεις το κατηγορούμενο;
2. Βρες υποκείμενο, ρήμα και αντικείμενο στη διδακτική πρόταση «Τοὺς ἵππους λύει ὁ δοῦλος».
3. Στην αρχή του Θουκυδίδη: «Θουκυδίδης Ἀθηναῖος ξυνέγραψε τὸν πόλεμον…»
   α) Σε ποια πτώση είναι το «τὸν πόλεμον» και τι όρος είναι;
   β) Γράψε τον ίδιο όρο στον πληθυντικό, με άρθρο.
4. Χαρακτήρισε τις διδακτικές προτάσεις ως προς τους όρους τους.
   α) Ὁ ἵππος καὶ ὁ λύκος ἰσχυροί εἰσιν.
   β) Καλὸν τὸ δῶρον.
   γ) Οἱ ἄνθρωποι ἐν ταῖς νήσοις οἰκοῦσιν.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/simple-sentence
