# Δευτερόκλιτα επίθετα και το οὗτος

> Επίθετα σε -ος, -η/-α, -ον, και η δεικτική αντωνυμία που δείχνει το κοντινό.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/second-declension-adjectives

## Τι θα μάθεις

- Να κλίνεις τα τρικατάληκτα δευτερόκλιτα επίθετα σε -ος, -η, -ον και σε -ος, -α, -ον.
- Να ξεχωρίζεις τα δικατάληκτα επίθετα, που έχουν ίδιο τύπο για το αρσενικό και το θηλυκό.
- Να συμφωνείς το επίθετο με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση.
- Να κλίνεις τη δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο και να τη βάζεις σωστά δίπλα στο άρθρο.

## Ένας πλούσιος Αθηναίος στη φουρτούνα

Στις συλλογές με τους μύθους του Αισώπου υπάρχει ένας για κάποιον που ναυάγησε
και, αντί να κολυμπήσει, προσευχόταν. Αρχίζει έτσι:

> Ἀνὴρ **πλούσιος** **Ἀθηναῖος** μεθ’ ἑτέρων τινῶν ἔπλει. καὶ δὴ χειμῶνος
> **σφοδροῦ** γενομένου καὶ τῆς νηὸς περιτραπείσης, οἱ μὲν **λοιποὶ** πάντες
> διενήχοντο \[…]
>
> — Αἴσωπος, *Μῦθοι*, «Ἀνὴρ ναυαγός» (αρ. 53 στην έκδοση του É. Chambry)

**Μετάφραση δική μας:** «Ένας πλούσιος Αθηναίος ταξίδευε με καράβι μαζί με
κάποιους άλλους. Κάποια στιγμή έπιασε άγρια θαλασσοταραχή και το καράβι
αναποδογύρισε· όλοι οι άλλοι κολυμπούσαν για να σωθούν \[…]»

Οι λέξεις με τα έντονα είναι **επίθετα**: πλούσιος, Ἀθηναῖος (αθηναϊκός, από την
Αθήνα), σφοδρός (ορμητικός, άγριος), λοιπός (ο υπόλοιπος). Όλα κλίνονται με τις
καταλήξεις που ήδη ξέρεις από τη β΄ και την α΄ κλίση. Και ο Αθηναίος; Ενώ οι
άλλοι κολυμπούσαν, αυτός παρακαλούσε την Αθηνά, ώσπου κάποιος του φώναξε να
κουνήσει και τα χέρια του. Από αυτόν τον μύθο λέμε ακόμα σήμερα «**συν Αθηνά και
χείρα κίνει**».

## Το επίθετο ακολουθεί το ουσιαστικό

Όπως στα νέα ελληνικά, το επίθετο **συμφωνεί** με το ουσιαστικό του σε **γένος,
αριθμό και πτώση**: ἀνὴρ πλούσιος, χειμῶνος σφοδροῦ, οἱ λοιποί. Γι' αυτό
χρειάζεται τύπους και για τα τρία γένη.

Τα **δευτερόκλιτα** επίθετα παίρνουν το όνομά τους από το ότι το αρσενικό και το
ουδέτερο κλίνονται όπως η **β΄ κλίση** (ὁ λόγος, τὸ δῶρον). Το θηλυκό τους
κλίνεται όπως η **α΄ κλίση** (ἡ τιμή, ἡ χώρα).

## Τρικατάληκτα: -ος, -η, -ον και -ος, -α, -ον

Τα περισσότερα έχουν **τρεις** καταλήξεις, μία για κάθε γένος:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλίνε το «ἀγαθός, ἀγαθή, ἀγαθόν»*

Πότε το θηλυκό βγαίνει σε **-α** και όχι σε **-η**; Με τον ίδιο κανόνα που είδες
στην [α΄ κλίση](/el/gym-a/ancient-greek/first-declension): κοιτάς τι έχει πριν
από την κατάληξη.

> **Κλειδί**
>
> Κοίτα το γράμμα **πριν από το -ος** του αρσενικού:
>
> - **φωνήεν ή ρ** → θηλυκό σε **-α**, και το α μένει σε όλο τον ενικό: δίκαι-ος,
>   **δικαία**· πλούσι-ος, **πλουσία**· μικρ-ός, **μικρά**
> - **άλλο σύμφωνο** → θηλυκό σε **-η**: ἀγαθ-ός, **ἀγαθή**· σοφ-ός, **σοφή**
>
> Στα νέα λέμε «δίκαιη», «πλούσια». Στα αρχαία το α του θηλυκού είναι **μακρό**,
> και γι' αυτό ο τόνος κατεβαίνει: **δικαία, πλουσία**.

|              | αρσενικό | θηλυκό  | ουδέτερο |
| ------------ | -------- | ------- | -------- |
| ονομ. ενικού | δίκαιος  | δικαία  | δίκαιον  |
| γεν. ενικού  | δικαίου  | δικαίας | δικαίου  |
| ονομ. πληθ.  | δίκαιοι  | δίκαιαι | δίκαια   |
| γεν. πληθ.   | δικαίων  | δικαίων | δικαίων  |

> **Πρόσεχε**
>
> Η γενική πληθυντικού του θηλυκού **δεν** περισπάται στη λήγουσα, όπως γίνεται στα
> ουσιαστικά της α΄ κλίσης. Τονίζεται όπως η γενική του αρσενικού: **τῶν δικαίων**
> γυναικῶν, όχι «δικαιῶν». Το ίδιο και η ονομαστική πληθυντικού: αἱ **δίκαιαι**,
> όπως οἱ δίκαιοι.

## Δικατάληκτα: ένας τύπος για αρσενικό και θηλυκό

Μερικά επίθετα έχουν **δύο** καταλήξεις μόνο: **-ος** για το αρσενικό **και** το
θηλυκό, **-ον** για το ουδέτερο. Είναι κυρίως τα **σύνθετα**:

- ὁ ἔνδοξος, **ἡ ἔνδοξος**, τὸ ἔνδοξον (ἐν + δόξα)
- ὁ ἀθάνατος, **ἡ ἀθάνατος**, τὸ ἀθάνατον (ἀ- + θάνατος)
- ὁ ἄδικος, **ἡ ἄδικος**, τὸ ἄδικον (ἀ- + δίκη)

Το θηλυκό κλίνεται λοιπόν όπως το αρσενικό: ἡ ἔνδοξος νίκη, τῆς ἐνδόξου νίκης.
Στα νέα τα περισσότερα έγιναν τρικατάληκτα (η αθάνατη, η άδικη). Ένα όμως έμεινε
όπως ήταν: λέμε «**η έγκυος** γυναίκα», όχι «η έγκυη».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι θηλυκό έχει;*

### Παράδειγμα 1: Συμπλήρωσε το επίθετο στον σωστό τύπο: τῆς \_\_\_ ὁδοῦ (μικρός), ταῖς \_\_\_ τιμαῖς (ἀθάνατος), τὸ \_\_\_ δῶρον (καλός).

1. **ἡ ὁδός** είναι θηλυκό της β΄ κλίσης, παρόλο που λήγει σε -ος. Το επίθετο
   ακολουθεί το **γένος**, όχι την κατάληξη: θηλυκό, γενική ενικού. Πριν από το -ος
   του μικρός υπάρχει ρ, άρα θηλυκό σε -α: **τῆς μικρᾶς ὁδοῦ**.
2. **ταῖς τιμαῖς**: θηλυκό, δοτική πληθυντικού. Το ἀθάνατος είναι σύνθετο, άρα
   δικατάληκτο, και το θηλυκό παίρνει τις καταλήξεις του αρσενικού: **ταῖς
   ἀθανάτοις τιμαῖς**.
3. **τὸ δῶρον**: ουδέτερο, ονομαστική ή αιτιατική ενικού: **τὸ καλὸν δῶρον**. Το
   καλόν παίρνει βαρεία, γιατί ακολουθεί άλλη λέξη.

Η τελευταία λέξη της πρώτης γραμμής δείχνει κάτι που θα βρίσκεις συχνά: το
επίθετο και το ουσιαστικό δεν έχουν πάντα **ίδια κατάληξη** (μικρᾶς ὁδοῦ).
Έχουν πάντα **ίδιο γένος, αριθμό και πτώση**.

## Η δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο

Με το **οὗτος** δείχνεις κάτι κοντινό ή κάτι που μόλις είπες: «αυτός εδώ». Κλίνεται
στα τρία γένη:

|              | αρσενικό | θηλυκό  | ουδέτερο |
| ------------ | -------- | ------- | -------- |
| ονομ. ενικού | οὗτος    | αὕτη    | τοῦτο    |
| γεν. ενικού  | τούτου   | ταύτης  | τούτου   |
| δοτ. ενικού  | τούτῳ    | ταύτῃ   | τούτῳ    |
| αιτ. ενικού  | τοῦτον   | ταύτην  | τοῦτο    |
| ονομ. πληθ.  | οὗτοι    | αὗται   | ταῦτα    |
| γεν. πληθ.   | τούτων   | τούτων  | τούτων   |
| δοτ. πληθ.   | τούτοις  | ταύταις | τούτοις  |
| αιτ. πληθ.   | τούτους  | ταύτας  | ταῦτα    |

Τρία πράγματα αξίζει να προσέξεις:

- Οι τέσσερις τύποι της ονομαστικής αρσενικού και θηλυκού (οὗτος, αὕτη, οὗτοι,
  αὗται) αρχίζουν με **δασεία**. Όλοι οι άλλοι αρχίζουν με **τ-**.
- Το ουδέτερο **δεν** έχει τελικό -ν: τοῦτο, όχι «τοῦτον» (αυτό είναι αρσενικό).
- Μαζί με το σύ (ὦ σύ), είναι η μόνη αντωνυμία με **κλητική**: ὦ οὗτος, «εε, εσύ!».

Δίπλα σε ουσιαστικό το οὗτος θέλει **και άρθρο**, και μπαίνει **έξω** από το
άρθρο, μπροστά ή πίσω: **οὗτος ὁ ἵππος** ή **ὁ ἵππος οὗτος**, ποτέ «ὁ οὗτος ἵππος».
Το ίδιο κάνουμε και σήμερα: «**αυτό το** άλογο», όχι «το αυτό άλογο».

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδέψεις το **αὕτη** (δασεία, οξεία στην παραλήγουσα) με το **αὐτή** (ψιλή,
> οξεία στη λήγουσα). Το αὕτη είναι «αυτή εδώ», από το οὗτος. Το αὐτή είναι τύπος
> της αντωνυμίας αὐτός, που θα δεις σε άλλη τάξη. Το ίδιο για το **αὗται** και το
> **αὐταί**.

### Παράδειγμα 2: Βρες τα επίθετα και την αντωνυμία σε δύο αυθεντικά χωρία, και πες αν κάθε επίθετο είναι τρικατάληκτο ή δικατάληκτο.

1. Ο Αρριανός γράφει για το άλογο του Αλεξάνδρου: «**οὗτος ὁ ἵππος** ἐν τῇ Οὐξίων
   χώρᾳ ἀφανὴς ἐγένετο Ἀλεξάνδρῳ» (*Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις* 5.19.6). Μετάφραση δική
   μας: «Αυτό το άλογο κάποτε χάθηκε από τον Αλέξανδρο στη χώρα των Ουξίων.»
   Το **οὗτος** είναι ονομαστική ενικού αρσενικού, όπως ὁ ἵππος, και στέκεται
   **έξω** από το άρθρο.
2. Ο Σωκράτης λέει στην *Ἀπολογία* του Πλάτωνα (38a): «ὁ δὲ **ἀνεξέταστος** βίος οὐ
   **βιωτὸς** ἀνθρώπῳ». Μετάφραση δική μας: «Μια ζωή που δεν εξετάζει τον εαυτό της
   δεν αξίζει να τη ζει ο άνθρωπος.»
3. Το **ἀνεξέταστος** είναι **σύνθετο** (ἀν- + ἐξετάζω), άρα **δικατάληκτο**: ὁ/ἡ
   ἀνεξέταστος, τὸ ἀνεξέταστον. Το **βιωτός** (που αξίζει να τον ζεις) δεν είναι
   σύνθετο, και πριν από το -ος έχει τ: **τρικατάληκτο** σε -ος, -η, -ον, βιωτός,
   βιωτή, βιωτόν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τη φράση*

## Τι έμεινε στα νέα ελληνικά

Η αντωνυμία οὗτος ζει ακόμα σε φράσεις που λες χωρίς να το σκεφτείς:

| Φράση σήμερα | Ο αρχαίος τύπος                                              |
| ------------ | ------------------------------------------------------------ |
| εν τούτοις   | ἐν τούτοις, δοτική πληθυντικού: «παρ' όλα αυτά»              |
| μετά ταύτα   | μετὰ ταῦτα, αιτιατική πληθυντικού ουδετέρου: «μετά από αυτά» |
| τουτέστιν    | τοῦτ’ ἔστιν: «αυτό είναι», δηλαδή                            |

Και στα επίθετα: όταν λέμε «η Αγία Σοφία» ή «η αρχαία Αθήνα», το **-α** του
θηλυκού είναι το ίδιο με των αρχαίων ἁγία, ἀρχαία, γιατί πριν από αυτό υπάρχει
φωνήεν.

> **Θυμήσου**
>
> - Δευτερόκλιτα επίθετα: αρσενικό και ουδέτερο όπως η **β΄ κλίση**, θηλυκό όπως η
>   **α΄ κλίση**.
> - **Τρικατάληκτα**: -ος, -η, -ον (ἀγαθός)· -ος, -α, -ον όταν πριν από το -ος
>   υπάρχει **φωνήεν ή ρ** (δίκαιος, μικρός).
> - **Δικατάληκτα**: -ος, -ος, -ον, κυρίως τα **σύνθετα** (ὁ/ἡ ἔνδοξος).
> - Θηλυκό πληθυντικού: ονομαστική και γενική τονίζονται **όπως στο αρσενικό**
>   (δίκαιαι, δικαίων).
> - **οὗτος, αὕτη, τοῦτο**: δασεία μόνο στις τέσσερις ονομαστικές, αλλού τ-. Με
>   ουσιαστικό: **οὗτος ὁ ἵππος** ή **ὁ ἵππος οὗτος**.

## Ερωτήσεις

1. Πώς κλίνεται το θηλυκό ενός τρικατάληκτου δευτερόκλιτου επιθέτου, όπως το ἀγαθή;
   - όπως τα ουσιαστικά της α΄ κλίσης
   - όπως τα ουσιαστικά της β΄ κλίσης
   - όπως ακριβώς και το αρσενικό του
   - όπως τα ουδέτερα σε -ον, -ου
2. Ποιο είναι το θηλυκό του επιθέτου «μικρός»;
   - μικρά
   - μικρή
   - μικρός
   - μικρόν
3. Ποιο από αυτά τα επίθετα είναι δικατάληκτο;
   - ἀθάνατος
   - δίκαιος
   - σοφός
   - πλούσιος
4. Ποια φράση είναι σωστή για «του ευρύχωρου δρόμου», με το «ἡ ὁδός» και το σύνθετο «εὐρύχωρος»;
   - τῆς εὐρυχώρου ὁδοῦ
   - τῆς εὐρυχώρας ὁδοῦ
   - τοῦ εὐρυχώρου ὁδοῦ
   - τῆς εὐρυχώρης ὁδοῦ
5. Πώς τονίζεται η γενική πληθυντικού του θηλυκού «δικαία»;
   - τῶν δικαίων
   - τῶν δικαιῶν
   - τῶν δίκαιων
   - τῶν δικαιών
6. Ποιος τύπος του «οὗτος» ταιριάζει στη φράση «___ τὰ δῶρα»;
   - ταῦτα
   - αὗται
   - τοῦτο
   - οὗτοι
7. Ποια σειρά λέξεων είναι σωστή στα αρχαία;
   - ἡ γέφυρα αὕτη
   - ἡ αὕτη γέφυρα
   - αὕτη γέφυρα ἡ
   - αὐτή ἡ γέφυρα
8. Στη φράση των νέων «εν τούτοις», τι τύπος είναι το «τούτοις»;
   - δοτική πληθυντικού του οὗτος
   - γενική πληθυντικού του οὗτος
   - δοτική ενικού του οὗτος
   - αιτιατική πληθυντικού του οὗτος

## Ασκήσεις

1. Γράψε το θηλυκό, στην ονομαστική ενικού: καλός, ἐλεύθερος, ἄδικος.
2. Βάλε τον σωστό τύπο του οὗτος: «___ τῆς νίκης», «___ τοῖς ἀνθρώποις», «___ τὴν ἡμέραν».
3. Συμφώνησε το επίθετο με το ουσιαστικό: τὰς ___ οἰκίας (μικρός), τῇ ___ νίκῃ (ἔνδοξος), οἱ ___ πολῖται (γενναῖος).
4. Γράψε στον πληθυντικό: «τοῦτο τὸ ἀγαθὸν δῶρον», «ταύτῃ τῇ μικρᾷ οἰκίᾳ».
5. Μετάφρασε στα αρχαία (διδακτική πρόταση, δική μας): «Αυτή η χώρα είναι μικρή, αλλά ελεύθερη.» Το «είναι» είναι ἐστίν.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/second-declension-adjectives
