# Αναδιπλασιασμός: παρακείμενος και υπερσυντέλικος

> Λέλυκα, ἐλελύκειν: ο χρόνος που λέει ότι κάτι έχει γίνει.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/reduplication

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι δηλώνουν ο παρακείμενος και ο υπερσυντέλικος, και πώς τα λέμε σήμερα (έχω λύσει, είχα λύσει).
- Να σχηματίζεις τον αναδιπλασιασμό: σύμφωνο + ε, ψιλό αντί για δασύ, ἐ- ή χρονική αύξηση.
- Να κλίνεις την οριστική παρακειμένου και υπερσυντελίκου ενεργητικής φωνής, και των αφωνόληκτων (-φα, -χα, -κα).
- Να αναγνωρίζεις αρχαίους τύπους με αναδιπλασιασμό που ζουν στα νέα ελληνικά.

## «Ὃ γέγραφα, γέγραφα»

Στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ο Πιλάτος βάζει να γράψουν πάνω στον σταυρό μια
πινακίδα: «Ιησούς ο Ναζωραίος, ο βασιλιάς των Ιουδαίων». Οι αρχιερείς του
ζητούν να την αλλάξει. Εκείνος απαντά με τρεις λέξεις:

> Ὃ **γέγραφα**, **γέγραφα**.
>
> — Κατὰ Ἰωάννην 19.22

**Μετάφραση δική μας:** «Ό,τι έχω γράψει, το έχω γράψει.» Πιο ελεύθερα: «Ό,τι
έγραψα, έγραψα, και έτσι θα μείνει.»

Ο Πιλάτος δεν λέει απλώς ότι έγραψε κάτι κάποτε. Λέει ότι το γραμμένο **είναι
εκεί τώρα** και δεν αλλάζει. Αυτό ακριβώς λέει ο **παρακείμενος**. Και το
σημάδι του φαίνεται στην αρχή της λέξης: **γέ**-γραφα. Το πρώτο σύμφωνο του
ρήματος επαναλαμβάνεται με ένα ε. Αυτό λέγεται **αναδιπλασιασμός**.

## Δύο χρόνοι για το αποτέλεσμα

| Χρόνος         | Αρχαία    | Νέα        | Τι λέει                                                  |
| -------------- | --------- | ---------- | -------------------------------------------------------- |
| παρακείμενος   | λέλυκα    | έχω λύσει  | το έλυσα, και είναι λυμένο **τώρα**                      |
| υπερσυντέλικος | ἐλελύκειν | είχα λύσει | ήταν λυμένο **πριν** από μια άλλη στιγμή του παρελθόντος |

Στα αρχαία αυτοί οι χρόνοι είναι **μία λέξη**. Στα νέα τους λέμε με **δύο**: το
«έχω» ή το «είχα» και έναν τύπο του ρήματος. Το νόημα όμως έμεινε το ίδιο.

> **Κλειδί**
>
> Ο **αναδιπλασιασμός** είναι το σημάδι των **συντελικών χρόνων**: του παρακειμένου
> και του υπερσυντελίκου. Η αύξηση λέει «έγινε στο παρελθόν»· ο αναδιπλασιασμός
> λέει «έγινε, και **το αποτέλεσμα μένει**».
>
> Σε αντίθεση με την αύξηση, ο αναδιπλασιασμός **μένει σε όλους τους τύπους**:
> και στο απαρέμφατο (λελυκέναι) και στη μετοχή (λελυκώς).

## Πώς φτιάχνεται ο αναδιπλασιασμός

Κοιτάς **πώς αρχίζει** το ρήμα. Υπάρχουν τρεις περιπτώσεις.

**1. Ένα σύμφωνο** (ή άφωνο + λ, μ, ν, ρ): επαναλαμβάνεις το πρώτο σύμφωνο με
**ε**.

- λύω → **λέ**λυκα, παιδεύω → **πε**παίδευκα, πιστεύω → **πε**πίστευκα
- κλείω → **κέ**κλεικα, γράφω → **γέ**γραφα (κλ, γρ: άφωνο και υγρό)

Αν το πρώτο σύμφωνο είναι **δασύ** (θ, φ, χ), στον αναδιπλασιασμό γράφεις το
αντίστοιχο **ψιλό** (τ, π, κ). Δύο δασέα στη σειρά οι αρχαίοι τα απέφευγαν:

- θύω → **τέ**θυκα, φυτεύω → **πε**φύτευκα, χορεύω → **κε**χόρευκα

**2. Διπλό σύμφωνο** (ζ, ξ, ψ), **ῥ**, ή δύο σύμφωνα που **δεν** είναι άφωνο +
υγρό: παίρνει απλώς ένα **ἐ-**, σαν τη συλλαβική αύξηση.

- ψηφίζω → **ἐ**ψήφικα, ῥίπτω → **ἔρ**ριφα, στρατεύω → **ἐ**στράτευκα

**3. Φωνήεν ή δίφθογγος**: γίνεται ό,τι και στη **χρονική αύξηση**.

- ἐλπίζω → **ἤ**λπικα, ὁρίζω → **ὥ**ρικα, ἀθροίζω → **ἤ**θροικα

Στα **σύνθετα** ο αναδιπλασιασμός μπαίνει, όπως και η αύξηση, **μετά την
πρόθεση**: ἀπογράφω → ἀπο**γέ**γραφα, συγγράφω → συγ**γέ**γραφα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι αναδιπλασιασμό πήρε;*

## Οι καταλήξεις

Ο παρακείμενος των φωνηεντόληκτων ρημάτων έχει **-κα** μετά το θέμα. Ο
υπερσυντέλικος βάζει **και αύξηση** μπροστά από τον αναδιπλασιασμό και έχει
καταλήξεις με **-κειν**:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλίνε το «λέλυκα» και το «ἐλελύκειν»*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο υπερσυντέλικος παίρνει το **ἐ-** της αύξησης μόνο όταν ο αναδιπλασιασμός αρχίζει
> από **σύμφωνο**: λέλυκα → **ἐ**λελύκειν. Όταν ο παρακείμενος αρχίζει ήδη με ἐ- ή
> με μακρό φωνήεν, δεν μπαίνει δεύτερη αύξηση: ἐστράτευκα → **ἐστρατεύκειν**,
> ἤλπικα → **ἠλπίκειν**.

## Τα αφωνόληκτα: -φα, -χα, -κα

Όταν το θέμα τελειώνει σε **σύμφωνο**, το κ δεν μπαίνει πάντα. Το σύμφωνο του
θέματος αλλάζει:

| Χαρακτήρας             | Παρακείμενος     | Παραδείγματα                                           |
| ---------------------- | ---------------- | ------------------------------------------------------ |
| π, β, φ, πτ (χειλικά)  | **-φα**          | γράφω → γέγραφα, κόπτω → κέκοφα, κρύπτω → κέκρυφα      |
| κ, γ, χ, ττ (ουρανικά) | **-χα**          | πράττω → πέπραχα, διώκω → δεδίωχα, φυλάττω → πεφύλαχα  |
| τ, δ, θ, ζ (οδοντικά)  | χάνεται, **-κα** | πείθω → πέπεικα, θαυμάζω → τεθαύμακα, ψηφίζω → ἐψήφικα |

Ο υπερσυντέλικος ακολουθεί τον παρακείμενο: ἐγεγράφειν, ἐπεπράχειν, ἐπεπείκειν.

### Παράδειγμα 1: Γράψε το α΄ ενικό της οριστικής του παρακειμένου και του υπερσυντελίκου για τα ρήματα φυλάττω, τρίβω, σῴζω.

1. **φυλάττω**: αρχίζει από φ, που είναι δασύ, άρα αναδιπλασιασμός **πε-**. Το -ττ-
   είναι ουρανικό, άρα **-χα**: **πεφύλαχα**. Υπερσυντέλικος, με αύξηση μπροστά:
   **ἐπεφυλάχειν**.
2. **τρίβω**: τρ είναι άφωνο + υγρό, άρα **τε-**. Το β είναι χειλικό, άρα **-φα**:
   **τέτριφα**. Υπερσυντέλικος: **ἐτετρίφειν**.
3. **σῴζω**: ένα σύμφωνο, το σ, άρα **σε-**. Το ζ είναι οδοντικό, χάνεται και μένει
   **-κα**: **σέσωκα**. Υπερσυντέλικος: **ἐσεσώκειν**.

### Παράδειγμα 2: Στο «Ὃ γέγραφα, γέγραφα», τι τύπος είναι το «γέγραφα», και γιατί το «έχω γράψει» το αποδίδει καλύτερα από το σκέτο «έγραψα»;

1. **γέγραφα**: α΄ ενικό, οριστική **παρακειμένου** του **γράφω**. Αναδιπλασιασμός
   **γε-** (γρ είναι άφωνο + υγρό) και **-φα**, γιατί το φ είναι χειλικό.
2. Ο παρακείμενος λέει ότι το αποτέλεσμα **μένει**: η πινακίδα είναι ήδη γραμμένη
   και κρέμεται εκεί. Το «έγραψα» λέει μόνο ότι η πράξη έγινε. Το «**έχω γράψει**»
   κρατάει και το «τώρα», γι' αυτό είναι πιο κοντά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τον τύπο*

> **Ακήκοα: ο αττικός αναδιπλασιασμός**
>
> Μερικά ρήματα που αρχίζουν από α, ε, ο επαναλαμβάνουν τους δύο πρώτους φθόγγους τους
> και μακραίνουν το φωνήεν: ἀκούω → **ἀκήκοα**, ἐλαύνω → **ἐλήλακα**. Λέγεται
> **αττικός αναδιπλασιασμός**. Είναι λίγα, και τα μαθαίνεις ένα-ένα.

## Τι έμεινε στα νέα ελληνικά

Οι μονολεκτικοί συντελικοί χρόνοι χάθηκαν, όμως ο αναδιπλασιασμός κρύβεται σε
λέξεις που λες καθημερινά:

| Λέξη σήμερα   | Από        | Τι είναι στα αρχαία                                     |
| ------------- | ---------- | ------------------------------------------------------- |
| γεγονός       | γέγονα     | μετοχή παρακειμένου του γίγνομαι, «αυτό που έχει γίνει» |
| τα δεδομένα   | δέδομαι    | «όσα έχουν δοθεί»                                       |
| τα πεπραγμένα | πέπραγμαι  | «όσα έχουν γίνει», από το πράττω                        |
| τετελεσμένο   | τετέλεσμαι | «αυτό που έχει τελειώσει»                               |

Οι τρεις τελευταίες είναι μετοχές της μέσης φωνής, που θα μάθεις στη Β΄. Τον
αναδιπλασιασμό τους όμως τον αναγνωρίζεις ήδη: **δε**-, **πε**-, **τε**-.

> **Θυμήσου**
>
> - **Παρακείμενος**: έγινε και το αποτέλεσμα μένει **τώρα** (λέλυκα, «έχω λύσει»).
>   **Υπερσυντέλικος**: το αποτέλεσμα υπήρχε **πριν** από άλλη στιγμή του
>   παρελθόντος (ἐλελύκειν, «είχα λύσει»).
> - Αναδιπλασιασμός: **σύμφωνο + ε** (λέλυκα, γέγραφα)· δασύ → **ψιλό** (τέθυκα)·
>   διπλό, ῥ ή δύο σύμφωνα → **ἐ-** (ἐψήφικα)· φωνήεν → **χρονική αύξηση** (ἤλπικα).
> - Παρακείμενος: **-κα, -κας, -κε(ν), -καμεν, -κατε, -κασι(ν)**. Υπερσυντέλικος:
>   **-κειν, -κεις, -κει(ν), -κεμεν, -κετε, -κεσαν**, με ἐ- μπροστά όταν αρχίζει από
>   σύμφωνο.
> - Αφωνόληκτα: χειλικά **-φα**, ουρανικά **-χα**, οδοντικά **-κα**.
> - Ο αναδιπλασιασμός **μένει** και στο απαρέμφατο και στη μετοχή.

## Ερωτήσεις

1. Τι δηλώνει ο αρχαίος παρακείμενος, όπως το «λέλυκα»;
   - πράξη που έγινε και το αποτέλεσμα μένει
   - πράξη που γινόταν συνέχεια στο παρελθόν
   - πράξη που θα γίνει κάποια στιγμή αργότερα
   - πράξη που έγινε μία φορά, χωρίς συνέπειες
2. Πώς αποδίδουμε σήμερα τον υπερσυντέλικο «ἐγεγράφειν»;
   - είχα γράψει
   - έχω γράψει
   - έγραφα
   - θα έχω γράψει
3. Ποιος είναι ο παρακείμενος (α΄ ενικό) του «θύω», «θυσιάζω»;
   - τέθυκα
   - θέθυκα
   - ἔθυκα
   - τέθυσα
4. Ποιος είναι ο παρακείμενος (α΄ ενικό) του «ψεύδω», «ξεγελώ»;
   - ἔψευκα
   - πέψευκα
   - ψέψευκα
   - ἔψευσα
5. Ποιος είναι ο παρακείμενος (α΄ ενικό) του «πράττω»;
   - πέπραχα
   - πέπραφα
   - πέπρακα
   - ἔπραξα
6. Ποιος είναι ο υπερσυντέλικος (α΄ ενικό) του «στρατεύω», που έχει παρακείμενο «ἐστράτευκα»;
   - ἐστρατεύκειν
   - ἐεστρατεύκειν
   - ἐσεστρατεύκειν
   - ἐστράτευκα
7. Πού μπαίνει ο αναδιπλασιασμός στο «ἀπογράφω»;
   - μετά την πρόθεση: ἀπογέγραφα
   - πριν από την πρόθεση: ἀαπόγραφα
   - στο τέλος του ρήματος: ἀπογράφεκα
   - πουθενά, γιατί είναι σύνθετο
8. Σε ποια λέξη των νέων ελληνικών κρύβεται αναδιπλασιασμός;
   - γεγονός
   - γενέθλια
   - γέφυρα
   - γεωγραφία

## Ασκήσεις

1. Γράψε το α΄ ενικό της οριστικής του παρακειμένου: παιδεύω, κελεύω, ἀθροίζω.
2. Γράψε το α΄ ενικό της οριστικής του παρακειμένου: βλάπτω, τάττω, κομίζω.
3. Γράψε το γ΄ ενικό της οριστικής του υπερσυντελίκου: χορεύω, ψηφίζω, ἐλπίζω.
4. Αναγνώρισε χρόνο, πρόσωπο και αριθμό, και γράψε τον ενεστώτα: πεπιστεύκατε, ἐτεθαυμάκεσαν.
5. Βάλε το ρήμα στον παρακείμενο και μετά στον υπερσυντέλικο, στο ίδιο πρόσωπο (διδακτική πρόταση, δική μας): «Οἱ Ἀθηναῖοι τὴν χώραν σῴζουσιν.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/reduplication
