# Ενεστώτας και μέλλοντας, και το εἰμί

> Η οριστική των βαρύτονων ρημάτων, ο σιγματικός μέλλοντας και οι προσωπικές αντωνυμίες.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/present-future

## Τι θα μάθεις

- Να κλίνεις την οριστική ενεστώτα του εἰμί και την οριστική ενεστώτα και μέλλοντα ενεργητικής φωνής των βαρύτονων ρημάτων.
- Να σχηματίζεις τον μέλλοντα των αφωνόληκτων ρημάτων: χειλικό + σ = ψ, ουρανικό + σ = ξ, οδοντικό + σ = σ.
- Να αναγνωρίζεις και να κλίνεις τις προσωπικές αντωνυμίες του α΄ και του β΄ προσώπου.
- Να ονομάζεις τα παρεπόμενα του ρήματος και να συγκρίνεις κάθε τύπο με τον νεοελληνικό.

## «Θα φέρω όλους»

Το 401 π.Χ., μετά τη μάχη στα Κούναξα, οι Έλληνες μισθοφόροι βρίσκονται βαθιά
μέσα στην Περσική αυτοκρατορία. Ο στρατηγός τους, ο Κλέαρχος, συναντά τον Πέρση
σατράπη Τισσαφέρνη. Ο ένας υποψιάζεται τον άλλον. Ο Τισσαφέρνης λέει:

> … ἐν τῷ ἐμφανεῖ λέξω τοὺς πρὸς ἐμὲ λέγοντας ὡς σὺ ἐμοὶ ἐπιβουλεύεις
>
> — Ξενοφών, *Κύρου Ἀνάβασις* 2.5.25

Και ο Κλέαρχος απαντά:

> ἐγὼ δέ, ἔφη ὁ Κλέαρχος, ἄξω πάντας, καὶ σοὶ αὖ δηλώσω ὅθεν ἐγὼ περὶ σοῦ
> ἀκούω.
>
> — Ξενοφών, *Κύρου Ἀνάβασις* 2.5.26

«Θα πω φανερά ποιοι είναι αυτοί που μου λένε ότι εσύ σχεδιάζεις κακό εναντίον
μου.» — «Κι εγώ», είπε ο Κλέαρχος, «θα φέρω όλους \[τους αξιωματικούς μου], και
θα σου πω κι εγώ από πού ακούω αυτά που ακούω για σένα.» *(μετάφραση δική μας)*

Η συνάντηση θα τελειώσει άσχημα για τον Κλέαρχο, αλλά εμείς θα σταθούμε στη
γλώσσα. Κοίτα τα ρήματα:

- **ἐπιβουλεύεις**, **ἀκούω**: **ενεστώτας**, κάτι που γίνεται τώρα.
- **λέξω**, **ἄξω**: **μέλλοντας**, κάτι που θα γίνει. Και στα νέα: «θα πω»,
  «θα φέρω». Από πού βγήκε το **ξ**; Από το **λέγ-ω** και το **ἄγ-ω**.

Και κοίτα πόσες **προσωπικές αντωνυμίες** χωράνε σε δύο προτάσεις: **ἐμέ, σύ,
ἐμοί, ἐγώ, σοί, σοῦ**. Δύο άντρες που δεν εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον μιλούν
συνέχεια για το «εγώ» και το «εσύ».

## Τα παρεπόμενα του ρήματος

Πριν από τους τύπους, ένας χάρτης. Κάθε ρηματικός τύπος έχει τα εξής
χαρακτηριστικά, τα **παρεπόμενα**:

| Παρεπόμενο  | Στα αρχαία                                                                                         | Στα νέα                              |
| ----------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------ |
| **Φωνή**    | ενεργητική, μέση, παθητική                                                                         | ενεργητική, παθητική                 |
| **Έγκλιση** | οριστική, υποτακτική, **ευκτική**, προστακτική, και απαρέμφατο, μετοχή                             | οριστική, υποτακτική, προστακτική    |
| **Χρόνος**  | ενεστώτας, παρατατικός, μέλλοντας, αόριστος, παρακείμενος, υπερσυντέλικος, συντελεσμένος μέλλοντας | οι ίδιοι, με περισσότερους μέλλοντες |
| **Πρόσωπο** | α΄, β΄, γ΄                                                                                         | α΄, β΄, γ΄                           |
| **Αριθμός** | ενικός, πληθυντικός, δυϊκός                                                                        | ενικός, πληθυντικός                  |

Σε αυτή την ενότητα μένουμε σε μία μικρή γωνιά του χάρτη: **ενεργητική φωνή,
οριστική, ενεστώτας και μέλλοντας**.

## Το ρήμα εἰμί

Το **εἰμί** είναι το «είμαι» των αρχαίων.

| Πρόσωπο  | Αρχαία        | Νέα     |
| -------- | ------------- | ------- |
| α΄ ενικ. | (ἐγώ) εἰμί    | είμαι   |
| β΄ ενικ. | (σύ) εἶ       | είσαι   |
| γ΄ ενικ. | ἐστί(ν)       | είναι   |
| α΄ πληθ. | (ἡμεῖς) ἐσμέν | είμαστε |
| β΄ πληθ. | (ὑμεῖς) ἐστέ  | είστε   |
| γ΄ πληθ. | εἰσί(ν)       | είναι   |

Το **(ν)** στο τέλος λέγεται **ν εφελκυστικό**: μπαίνει όταν ακολουθεί λέξη που
αρχίζει από φωνήεν ή όταν η λέξη είναι τελευταία της πρότασης. Το ίδιο κάνει
και το -ουσι(ν) των ρημάτων: «λύουσιν ἀεί», αλλά «λύουσι τοὺς ἵππους».

Οι τύποι του εἰμί, εκτός από το εἶ, συχνά δίνουν τον τόνο τους στην προηγούμενη
λέξη και μένουν άτονοι: «ἰσχυρός **ἐστιν**», «ἄνθρωποί **ἐσμεν**». Μην
ανησυχείς αν τους βρεις χωρίς τόνο.

## Ενεστώτας και μέλλοντας των βαρύτονων ρημάτων

**Βαρύτονα** λέγονται τα ρήματα που **δεν** τονίζονται στη λήγουσα του α΄
προσώπου: λύω, γράφω, πείθω. Χωρίζονται σε **θέμα** και **κατάληξη**: λύ-ω.

| Πρόσωπο  | Ενεστώτας      | Νέα     | Μέλλοντας        | Νέα        |
| -------- | -------------- | ------- | ---------------- | ---------- |
| α΄ ενικ. | λύ-**ω**       | λύνω    | λύ-**σ**-ω       | θα λύσω    |
| β΄ ενικ. | λύ-**εις**     | λύνεις  | λύ-**σ**-εις     | θα λύσεις  |
| γ΄ ενικ. | λύ-**ει**      | λύνει   | λύ-**σ**-ει      | θα λύσει   |
| α΄ πληθ. | λύ-**ομεν**    | λύνουμε | λύ-**σ**-ομεν    | θα λύσουμε |
| β΄ πληθ. | λύ-**ετε**     | λύνετε  | λύ-**σ**-ετε     | θα λύσετε  |
| γ΄ πληθ. | λύ-**ουσι(ν)** | λύνουν  | λύ-**σ**-ουσι(ν) | θα λύσουν  |

Σύγκρινε: οι καταλήξεις είναι σχεδόν ίδιες με τις δικές μας. Διαφέρουν μόνο
το α΄ πληθυντικό (**-ομεν**, εμείς λέμε -ουμε) και το γ΄ πληθυντικό
(**-ουσι(ν)**, εμείς λέμε -ουν).

Και ο μέλλοντας; Είναι **ο ενεστώτας με ένα σ** πριν από την κατάληξη. Το σ
λέγεται **χρονικός χαρακτήρας**. Δεν υπάρχει «θα»: η αρχαία λέει τον μέλλοντα με
μία λέξη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλίνε το «λύω»*

> **Κλειδί**
>
> **Μέλλοντας = θέμα + σ + καταλήξεις του ενεστώτα.**
>
> Ό,τι κάνει το σ όταν συναντά το τελευταίο γράμμα του θέματος, το ξέρεις ήδη
> από την ενότητα για τα σύμφωνα: χειλικό + σ = **ψ**, ουρανικό + σ = **ξ**.

## Ο μέλλοντας των αφωνόληκτων ρημάτων

Όταν το θέμα τελειώνει σε **άφωνο** σύμφωνο, το σ του μέλλοντα «κολλάει» πάνω
του:

| Το θέμα τελειώνει σε            | + σ                                  | Παραδείγματα                                                             | Και στα νέα         |
| ------------------------------- | ------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------ | ------------------- |
| **χειλικό** π, β, φ (και -πτω)  | **ψ**                                | πέμπ-ω → πέμψω · γράφ-ω → γράψω · βλάπτω (βλαβ-) → βλάψω                 | θα γράψω            |
| **ουρανικό** κ, γ, χ (και -ττω) | **ξ**                                | διώκ-ω → διώξω · λέγ-ω → λέξω · ἄρχ-ω → ἄρξω · φυλάττω (φυλακ-) → φυλάξω | θα διώξω, θα φυλάξω |
| **οδοντικό** τ, δ, θ (και -ζω)  | το οδοντικό **χάνεται**, μένει **σ** | πείθ-ω → πείσω · ψεύδ-ω → ψεύσω · σῴζω → σώσω                            | θα πείσω, θα σώσω   |

Πρόσεξε τα ρήματα σε **-ττω** και **-πτω**: το «φυλάττω» δεν έχει θέμα
«φυλαττ-». Το θέμα του φαίνεται σε συγγενικές λέξεις: φύλα**κ**ας, φυλα**κ**ή.
Άρα φυλακ- + σ = **φυλάξω**. Ομοίως το «βλάπτω» έχει θέμα βλαβ- (βλά**β**η), άρα
**βλάψω**.

> **Πρόσεχε**
>
> Μη γράφεις «πείθσω» ή «σώζσω». Το οδοντικό **δεν** ενώνεται με το σ σε διπλό
> γράμμα· **φεύγει**. Η νέα ελληνική σε βοηθάει: λέμε «θα πείσω», όχι «θα πείθσω».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τον μέλλοντα*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ενεστώτας ή μέλλοντας;*

## Οι προσωπικές αντωνυμίες

| Πτώση      | α΄ ενικ.  | β΄ ενικ. | α΄ πληθ. | β΄ πληθ. |
| ---------- | --------- | -------- | -------- | -------- |
| Ονομαστική | ἐγώ       | σύ       | ἡμεῖς    | ὑμεῖς    |
| Γενική     | ἐμοῦ, μου | σοῦ, σου | ἡμῶν     | ὑμῶν     |
| Δοτική     | ἐμοί, μοι | σοί, σοι | ἡμῖν     | ὑμῖν     |
| Αιτιατική  | ἐμέ, με   | σέ, σε   | ἡμᾶς     | ὑμᾶς     |

Τα **μου, μοι, με, σου, σοι, σε** είναι οι **άτονοι** τύποι, όπως το δικό μας «μου
είπε», «σε βλέπω». Οι τονισμένοι (ἐμοῦ, ἐμοί, ἐμέ) μπαίνουν όταν θέλουμε
**έμφαση** ή μετά από πρόθεση: **πρὸς ἐμέ** (προς εμένα).

Το γ΄ πρόσωπο έχει δικούς του τύπους (οὗ, οἷ, ἕ · σφεῖς, σφῶν, σφίσι(ν), σφᾶς),
που είναι σπάνιοι στα κείμενα του σχολείου. Συνήθως στη θέση τους βρίσκεις άλλες
αντωνυμίες, που θα μάθεις αργότερα.

Πολλοί τύποι σου είναι γνώριμοι: το «Πάτερ **ἡμῶν**» της προσευχής, και τα
«**εμείς**», «**εσείς**», που κράτησαν το -εις των αρχαίων.

### Γιατί ο Κλέαρχος λέει «ἐγώ»;

Η κατάληξη του ρήματος δείχνει ήδη το πρόσωπο: **ἄξω** σημαίνει «εγώ θα φέρω».
Γι' αυτό η ονομαστική ἐγώ, σύ, ἡμεῖς, ὑμεῖς **δεν χρειάζεται**, όπως και στα
νέα δεν λέμε κάθε φορά «εγώ γράφω». Όταν μπαίνει, δίνει **έμφαση** ή
**αντίθεση**: «**ἐγὼ** δὲ ἄξω πάντας» = «**εγώ** πάντως, από τη μεριά μου, θα
φέρω όλους». Ο Κλέαρχος απαντά στο «σύ» του Τισσαφέρνη με ένα «ἐγώ».

> **Θυμήσου**
>
> - **εἰμί**: εἰμί, εἶ, ἐστί(ν), ἐσμέν, ἐστέ, εἰσί(ν).
> - **Ενεστώτας**: -ω, -εις, -ει, -ομεν, -ετε, -ουσι(ν).
> - **Μέλλοντας**: θέμα + **σ** + ίδιες καταλήξεις.
> - π β φ + σ = **ψ** · κ γ χ + σ = **ξ** · τ δ θ (ζ) + σ = **σ**.
> - -ττω: συνήθως ουρανικό θέμα (φυλάττω → φυλάξω)· -πτω: χειλικό (βλάπτω →
>   βλάψω).
> - Προσωπικές: ἐγώ ἐμοῦ ἐμοί ἐμέ · σύ σοῦ σοί σέ · ἡμεῖς ἡμῶν ἡμῖν ἡμᾶς · ὑμεῖς
>   ὑμῶν ὑμῖν ὑμᾶς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κλίνε τον μέλλοντα του «ἄρχω» (κυβερνώ, άρχω).

1. Το θέμα είναι **ἀρχ-** και τελειώνει σε **χ**, ουρανικό σύμφωνο.
2. Ουρανικό + σ = **ξ**: ἀρχ- + σ → **ἀρξ-**.
3. Προσθέτουμε τις καταλήξεις του ενεστώτα: **ἄρξω, ἄρξεις, ἄρξει, ἄρξομεν,
   ἄρξετε, ἄρξουσι(ν)**.

### Παράδειγμα 2: Βρες χρόνο, πρόσωπο και αριθμό του «ἐπιβουλεύεις» και του «δηλώσω» στο κείμενο του Ξενοφώντα.

1. **ἐπιβουλεύεις**: θέμα ἐπιβουλευ-, κατάληξη **-εις**, χωρίς σ πριν από αυτήν.
   **Ενεστώτας, β΄ ενικό**: «(εσύ) σχεδιάζεις κακό».
2. **δηλώσω**: κατάληξη **-ω** και ένα **σ** μπροστά της. Το σ είναι ο χρονικός
   χαρακτήρας του μέλλοντα: **μέλλοντας, α΄ ενικό**, «θα φανερώσω».
3. Το δηλῶ ανήκει σε άλλη ομάδα ρημάτων, που θα μάθεις σε επόμενες τάξεις. Ο
   μέλλοντάς του όμως έχει κι αυτός το **σ** του μέλλοντα πριν από την κατάληξη.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος τύπος του εἰμί σημαίνει «είμαστε»;
   - ἐσμέν
   - ἐστέ
   - εἰσίν
   - ἐστίν
2. Ποια είναι η κατάληξη του α΄ πληθυντικού στον ενεστώτα των βαρύτονων ρημάτων;
   - -ομεν
   - -ουμε
   - -ουσι
   - -ετε
3. Πώς ξεχωρίζεις το «λύσει» (μέλλοντας) από το «λύει» (ενεστώτας);
   - Από το σ πριν από την κατάληξη
   - Από το «θα» που έχει μπροστά
   - Από την κατάληξη, που είναι άλλη
   - Από τον τόνο, που αλλάζει θέση
4. Ποιος είναι ο μέλλοντας του «διώκω»;
   - διώξω
   - διώψω
   - διώσω
   - διώκσω
5. Ποιος είναι ο μέλλοντας του «πείθω»;
   - πείσω
   - πείθσω
   - πείξω
   - πείψω
6. Γιατί ο μέλλοντας του «φυλάττω» είναι «φυλάξω»;
   - Το θέμα του είναι φυλακ-, με ουρανικό
   - Το ττ γίνεται πάντα ξ μπροστά σε σ
   - Το θέμα του είναι φυλαθ-, με οδοντικό
   - Είναι ανώμαλος τύπος που αποστηθίζεται
7. Στο «σοὶ αὖ δηλώσω» (Ξενοφών), τι πτώση είναι το «σοί»;
   - Δοτική ενικού: «σε σένα»
   - Ονομαστική ενικού: «εσύ»
   - Γενική ενικού: «δικός σου»
   - Αιτιατική ενικού: «εσένα»
8. Ο Κλέαρχος λέει «ἐγὼ δὲ ἄξω πάντας». Γιατί βάζει το «ἐγώ», αφού το «ἄξω» δείχνει ήδη το πρόσωπο;
   - Για έμφαση: εγώ, από τη μεριά μου
   - Γιατί το ρήμα χωρίς ἐγώ είναι λάθος
   - Γιατί ο μέλλοντας θέλει πάντα αντωνυμία
   - Γιατί το ἄξω είναι β΄ πρόσωπο

## Ασκήσεις

1. Γράψε το β΄ ενικό και το β΄ πληθυντικό του εἰμί.
2. Γράψε τον ίδιο τύπο στον άλλο αριθμό: λέγουσι, πέμψεις, παύσομεν.
3. Γράψε το γ΄ ενικό του μέλλοντα.
   α) τρέπω
   β) κρύπτω
   γ) ἀναγκάζω
4. Γράψε τον τύπο της προσωπικής αντωνυμίας που ζητείται.
   α) α΄ πληθυντικό, δοτική
   β) β΄ πληθυντικό, αιτιατική
5. Μετάφερε τη διδακτική πρόταση (δική μας) στον μέλλοντα και μετάφρασέ τη: «Ἡμεῖς τοὺς φίλους πείθομεν.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/present-future
