# Αόριστος και παρακείμενος της μέσης φωνής

> Ἐλυσάμην, λέλυμαι, ἐλελύμην: οι παρελθοντικοί χρόνοι της μέσης.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/middle-aorist-perfect

## Τι θα μάθεις

- Να κλίνεις την οριστική αορίστου α΄ της μέσης φωνής (ἐλυσάμην) και να σχηματίζεις απαρέμφατο και μετοχή.
- Να κλίνεις την οριστική παρακειμένου και υπερσυντέλικου της μέσης φωνής των φωνηεντόληκτων ρημάτων (λέλυμαι, ἐλελύμην).
- Να αναγνωρίζεις σε κείμενο παρακείμενους μέσης φωνής συμφωνόληκτων ρημάτων, όπως γέγραπται.
- Να ξεχωρίζεις αόριστο, παρακείμενο και υπερσυντέλικο από την αύξηση, τον αναδιπλασιασμό και την κατάληξη.

## Ένα δείπνο έτοιμο

Δύο σύντομα χωρία του Ξενοφώντα. Στο πρώτο, από την *Κύρου Παιδεία*, ο Κύρος
έχει ετοιμάσει φαγητό για τους συμμάχους του, τους Μήδους και τους Αρμένιους:

> ὥρα δή, ὦ Μῆδοι καὶ Ἀρμένιοι, δειπνεῖν πᾶσιν ἡμῖν· **παρεσκεύασται** δὲ ὑμῖν
> τὰ ἐπιτήδεια ὡς ἡμεῖς βέλτιστα ἐδυνάμεθα. ἀλλ’ ἴτε καὶ ἡμῖν πέμπετε τοῦ
> **πεποιημένου** σίτου τὸν ἥμισυν· ἱκανὸς δὲ ἀμφοτέροις **πεποίηται**.
>
> — Ξενοφών, *Κύρου Παιδεία* 4.5.1, απόσπασμα (κείμενο: Perseus Digital Library)

**Μετάφραση δική μας:** Ήρθε η ώρα, Μήδοι και Αρμένιοι, να δειπνήσουμε όλοι·
σας **έχουν ετοιμαστεί** τα τρόφιμα όσο καλύτερα μπορούσαμε. Πηγαίνετε λοιπόν
και στείλτε μας το μισό από το ψωμί που **έχει φτιαχτεί**· **έχει φτιαχτεί**
αρκετό και για τους δύο.

Στο δεύτερο, από την *Ἀνάβασιν*, οι Έλληνες ετοιμάζονται νύχτα για να
βοηθήσουν συντρόφους τους που κινδυνεύουν:

> καὶ τὴν μὲν νύκτα φυλακὰς **ποιησάμενοι** ἐκάθευδον· ἅμα δὲ τῇ ἡμέρᾳ
> **προσευξάμενοι** τοῖς θεοῖς, **συνταξάμενοι** ὡς εἰς μάχην ἐπορεύοντο ᾗ
> ἐδύναντο τάχιστα.
>
> — Ξενοφών, *Κύρου Ἀνάβασις* 6.3.21 (κείμενο: Perseus Digital Library)

**Μετάφραση δική μας:** Τη νύχτα, αφού **όρισαν** φρουρές, κοιμήθηκαν· και με το
πρώτο φως, αφού **προσευχήθηκαν** στους θεούς και **παρατάχθηκαν** σαν για
μάχη, βάδιζαν όσο πιο γρήγορα μπορούσαν.

Στο πρώτο χωρίο κάτι **έχει γίνει** και το αποτέλεσμα είναι εδώ: το φαγητό
είναι έτοιμο. Είναι **παρακείμενος**. Στο δεύτερο κάτι **έγινε μία φορά**, πριν
από την πορεία: είναι **αόριστος**, σε μετοχή. Και οι δύο έχουν καταλήξεις της
**μέσης φωνής**. Στην προηγούμενη ενότητα της μέσης έμαθες ενεστώτα, παρατατικό
και μέλλοντα· εδώ συμπληρώνονται οι παρελθοντικοί χρόνοι.

## Ο αόριστος α΄ της μέσης: ἐλυσάμην

Ο αόριστος της μέσης κρατάει ό,τι ήξερες από την ενεργητική (ἔλυσα): την
**αύξηση** και το **σα**. Αλλάζουν μόνο οι καταλήξεις.

| Πρόσωπο       | Ενεργητική (Α΄ τάξη) | Μέση         |
| ------------- | -------------------- | ------------ |
| α΄ ενικό      | ἔ-λυ-σα              | ἐ-λυ-σά-μην  |
| β΄ ενικό      | ἔ-λυ-σας             | ἐ-λύ-σω      |
| γ΄ ενικό      | ἔ-λυ-σε(ν)           | ἐ-λύ-σα-το   |
| α΄ πληθυντικό | ἐ-λύ-σα-μεν          | ἐ-λυ-σά-μεθα |
| β΄ πληθυντικό | ἐ-λύ-σα-τε           | ἐ-λύ-σα-σθε  |
| γ΄ πληθυντικό | ἔ-λυ-σαν             | ἐ-λύ-σα-ντο  |

**Απαρέμφατο:** λύ-σα-σθαι · **Μετοχή:** λυ-σά-μενος, λυ-σα-μένη, λυ-σά-μενον

Το απαρέμφατο αυτό το συνάντησες ήδη στον Πλάτωνα: ὁ Χαιρεφῶν ἐτόλμησε
**μαντεύσασθαι**, από το μαντεύ-σα-σθαι.

Στα αφωνόληκτα το σ ενώνεται με το θέμα όπως στην ενεργητική: γράφω →
**ἐγραψάμην**, φυλάττω → **ἐφυλαξάμην**, συντάττω → **συνεταξάμην**. Από εκεί
βγαίνει το **συνταξάμενοι** του χωρίου (κ + σ = ξ), και το προσεύχομαι δίνει
**προσευξάμενοι** (χ + σ = ξ). Στο μεταπέμπομαι, π + σ = ψ: ο Αστυάγης
**μετεπέμψατο** την κόρη του.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **ἐλύσω** (β΄ ενικό αορίστου της μέσης) δεν είναι το **λύσω** (α΄ ενικό
>   μέλλοντα της ενεργητικής). Το πρώτο έχει **αύξηση**.
> - Στον αόριστο η μέση φωνή έχει συχνά **μέση** σημασία (έκανα κάτι για τον
>   εαυτό μου), όχι παθητική. Η παθητική έχει δικό της αόριστο (ἐλύθην), που θα
>   τον μάθεις στη Γ΄ Γυμνασίου. Γι' αυτό λέμε φυλακὰς **ποιησάμενοι**: «αφού όρισαν
>   (για τον εαυτό τους) φρουρούς».

## Παρακείμενος και υπερσυντέλικος: λέλυμαι, ἐλελύμην

Ο παρακείμενος της μέσης έχει τον **αναδιπλασιασμό** που έμαθες στην Α΄
(λέ-λυκα), αλλά **χωρίς** το κ και **χωρίς** θεματικό φωνήεν: η κατάληξη
κολλάει κατευθείαν στο θέμα. Ο υπερσυντέλικος παίρνει, όπως στην ενεργητική,
**αύξηση** μπροστά από τον αναδιπλασιασμό.

| Πρόσωπο       | Παρακείμενος | Υπερσυντέλικος |
| ------------- | ------------ | -------------- |
| α΄ ενικό      | λέ-λυ-μαι    | ἐ-λε-λύ-μην    |
| β΄ ενικό      | λέ-λυ-σαι    | ἐ-λέ-λυ-σο     |
| γ΄ ενικό      | λέ-λυ-ται    | ἐ-λέ-λυ-το     |
| α΄ πληθυντικό | λε-λύ-μεθα   | ἐ-λε-λύ-μεθα   |
| β΄ πληθυντικό | λέ-λυ-σθε    | ἐ-λέ-λυ-σθε    |
| γ΄ πληθυντικό | λέ-λυ-νται   | ἐ-λέ-λυ-ντο    |

**Απαρέμφατο:** λε-λύ-σθαι · **Μετοχή:** λε-λυ-μένος, λε-λυ-μένη, λε-λυ-μένον

> **Κλειδί**
>
> Τρία σημάδια, τρεις χρόνους:
>
> - **αύξηση + σα** → αόριστος: **ἐ**-λυ-**σά**-μην
> - **αναδιπλασιασμός** χωρίς αύξηση → παρακείμενος: **λέ**-λυ-μαι
> - **αύξηση + αναδιπλασιασμός** → υπερσυντέλικος: **ἐ-λε**-λύ-μην
>
> Η μετοχή του παρακειμένου τονίζεται **πάντα στην παραλήγουσα**: λελυμ**έ**νος,
> πεπαιδευμ**έ**νος, πεποιημ**έ**νος. Τη λέξη τη χρησιμοποιούμε ακόμα:
> «πεπαιδευμένος», «τετελεσμένο», «κεκλεισμένων των θυρών».

Στη σημασία ο παρακείμενος της μέσης είναι πολύ συχνά **παθητικός**, όπως στον
Κύρο: **πεποίηται** = «έχει φτιαχτεί». Το ίδιο λέμε σήμερα «**γέγραπται**», δηλαδή
«είναι γραμμένο, έτσι ορίζεται».

Στο πεποίηται το ε του θέματος (ποιε-) έγινε η: πε-ποίη-ται. Το ίδιο κάνουν
όλα τα ρήματα σε -έω, που θα τα μάθεις αργότερα. Στο **παρεσκεύασται** ο
«αναδιπλασιασμός» είναι ένα σκέτο **ε**, όπως συμβαίνει στα ρήματα που
αρχίζουν από σ και άλλο σύμφωνο (σκευάζω → ἐ-σκεύασ-μαι), και μπαίνει **μετά την
πρόθεση**, όπως η αύξηση: παρα-σκευάζω → παρ-ε-σκεύασ-ται.

> **Συμφωνόληκτα**
>
> Όταν το θέμα τελειώνει σε σύμφωνο, το σύμφωνο αλλάζει μπροστά στις καταλήξεις:
> γράφω → γέγραμμαι, γέγραπται · φυλάττω → πεφύλαγμαι, πεφύλακται. Το γ΄
> πληθυντικό τους γίνεται περιφραστικά: γεγραμμένοι εἰσί. Σε αυτή την τάξη
> αρκεί να τα **αναγνωρίζεις**.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αόριστος α΄ μέσης**: αύξηση + θέμα + σα + **-μην, -ω, -το, -μεθα, -σθε,
>   -ντο** · απαρέμφατο **-σασθαι** · μετοχή **-σάμενος**.
> - **Παρακείμενος μέσης**: αναδιπλασιασμός + θέμα + **-μαι, -σαι, -ται, -μεθα,
>   -σθε, -νται** · απαρέμφατο **-σθαι** · μετοχή **-μένος**.
> - **Υπερσυντέλικος μέσης**: αύξηση + αναδιπλασιασμός + θέμα + **-μην, -σο, -το,
>   -μεθα, -σθε, -ντο**.

Ταξινόμησε τους τύπους. Κοίτα την αρχή της λέξης και το τι ακολουθεί το θέμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αόριστος, παρακείμενος ή υπερσυντέλικος;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χτίσε τον τύπο*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αναγνώρισε το ποιησάμενοι και το πεποίηται των δύο χωρίων.

1. **ποιησάμενοι**: θέμα ποιη-, μετά **σα**, μετά **-μενοι**. Είναι μετοχή αορίστου
   της μέσης, ονομαστική πληθυντικού αρσενικού, γιατί πάει με τους στρατιώτες. Η
   μετοχή δεν έχει αύξηση· τον αόριστο τον δείχνει το σα.
2. **πεποίηται**: αναδιπλασιασμός **πε-**, θέμα ποιη-, κατάληξη **-ται** χωρίς
   θεματικό φωνήεν. Γ΄ ενικό οριστικής παρακειμένου της μέσης. Δεν έχει αύξηση,
   οπότε δεν είναι υπερσυντέλικος.

### Παράδειγμα 2: Βάλε το «ὁ στρατηγὸς ἐβουλεύσατο» στον παρακείμενο και στον υπερσυντέλικο.

1. Το ἐβουλεύσατο είναι γ΄ ενικό αορίστου μέσης. Κρατάμε το πρόσωπο και αλλάζουμε
   τον χρόνο.
2. Παρακείμενος: αναδιπλασιασμός με το πρώτο σύμφωνο και ε (βε-), θέμα, -ται:
   **βεβούλευται**.
3. Υπερσυντέλικος: αύξηση μπροστά από τον αναδιπλασιασμό και κατάληξη -το:
   **ἐβεβούλευτο**.

### Παράδειγμα 3: Κλίνε τον αόριστο της μέσης του φυλάττω (φυλάχτηκα, πρόσεξα).

1. Θέμα φυλακ-. Με το σα του αορίστου: κ + σ = ξ, άρα **φυλαξα-**. Μπροστά
   αύξηση: **ἐφυλαξα-**.
2. Καταλήξεις της μέσης:

   ἐφυλαξάμην, ἐφυλάξω, ἐφυλάξατο, ἐφυλαξάμεθα, ἐφυλάξασθε, ἐφυλάξαντο.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το γ΄ ενικό της οριστικής αορίστου της μέσης του παιδεύω;
   - ἐπαιδεύσατο
   - ἐπαίδευσε
   - πεπαίδευται
   - ἐπαιδεύετο
2. Τι δείχνει ότι το λέλυται είναι παρακείμενος;
   - Ο αναδιπλασιασμός λε- χωρίς αύξηση
   - Η αύξηση ἐ- μπροστά από το θέμα
   - Το σα ανάμεσα σε θέμα και κατάληξη
   - Το κ πριν από την κατάληξη -ται
3. Ποιος τύπος είναι υπερσυντέλικος της μέσης φωνής;
   - ἐπεπαίδευντο
   - πεπαίδευνται
   - ἐπαιδεύσαντο
   - ἐπαιδεύοντο
4. Τι είναι ο τύπος ἐλύσω;
   - Β΄ ενικό αορίστου, μέση φωνή
   - Α΄ ενικό μέλλοντα, ενεργητική
   - Α΄ ενικό αορίστου, ενεργητική
   - Β΄ ενικό παρατατικού, μέση
5. Ποια μετοχή παρακειμένου της μέσης είναι σωστά τονισμένη;
   - πεπαιδευμένος
   - πεπαιδεύμενος
   - πεπαίδευμενος
   - πεπαιδευμενός
6. Στο «ἱκανὸς ἀμφοτέροις πεποίηται» (για το ψωμί), τι σημαίνει το πεποίηται;
   - Έχει φτιαχτεί
   - Φτιάχτηκε τότε
   - Θα φτιαχτεί
   - Φτιαχνόταν
7. Από πού βγαίνει το ξ στο συνταξάμενοι;
   - Από το κ του θέματος και το σ του αορίστου
   - Από το σ του μέλλοντα και το κ της κατάληξης
   - Από τον αναδιπλασιασμό του παρακειμένου
   - Από την αύξηση του αορίστου μετά την πρόθεση
8. Ποιο είναι το απαρέμφατο παρακειμένου της μέσης του λύω;
   - λελύσθαι
   - λύσασθαι
   - λελυκέναι
   - λύεσθαι

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο πρόσωπο, αριθμό και χρόνο είναι ο τύπος ἐβουλεύσαντο;
2. Κλίνε τον παρακείμενο της μέσης του παιδεύω στον πληθυντικό.
3. Βάλε το «οἱ στρατιῶται λύονται» στον αόριστο, στον παρακείμενο και στον υπερσυντέλικο, στο ίδιο πρόσωπο.
4. Στο χωρίο της Κύρου Παιδείας: «ἱκανὸς ἀμφοτέροις πεποίηται». Βάλε το πεποίηται στον υπερσυντέλικο, και γράψε τη μετοχή παρακειμένου του ίδιου ρήματος που ταιριάζει στο «ὁ σῖτος».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/middle-aorist-perfect
