# Απαρέμφατο και μετοχή

> Οι τύποι τους στην ενεργητική φωνή, και η πρώτη ματιά στη δουλειά τους.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/infinitive-participle

## Τι θα μάθεις

- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο ενεστώτα, μέλλοντα, αορίστου και παρακειμένου ενεργητικής φωνής, και το εἶναι.
- Να σχηματίζεις την ονομαστική της μετοχής των ίδιων χρόνων στα τρία γένη, και το ὤν, οὖσα, ὄν.
- Να αναγνωρίζεις από την κατάληξη τον χρόνο ενός απαρεμφάτου ή μιας μετοχής.
- Να καταλαβαίνεις δύο βασικές δουλειές τους στην πρόταση και να τις αποδίδεις στα νέα ελληνικά (να…, αφού…, -οντας).

## Ο γόρδιος δεσμός

Το 333 π.Χ. ο Αλέξανδρος έφτασε στο Γόρδιο της Φρυγίας. Εκεί υπήρχε μια παλιά
άμαξα, δεμένη με έναν κόμπο που κανείς δεν μπορούσε να λύσει. Ο Αρριανός, που
έγραψε την ιστορία της εκστρατείας του, λέει:

> πρὸς δὲ δὴ τούτοις καὶ τόδε περὶ τῆς ἁμάξης ἐμυθεύετο, ὅστις λύσειε τοῦ ζυγοῦ
> τῆς ἁμάξης τὸν δεσμόν, τοῦτον χρῆναι **ἄρξαι** τῆς Ἀσίας. \[…] οἱ μὲν
> λέγουσιν, ὅτι **παίσας** τῷ ξίφει διέκοψε τὸν δεσμόν \[…]
>
> — Αρριανός, *Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις* 2.3.6 και 2.3.7

**Μετάφραση δική μας:** «Και κάτι ακόμα έλεγε ο θρύλος για την άμαξα: όποιος
έλυνε τον κόμπο από τον ζυγό της, αυτός ήταν γραφτό να **κυριαρχήσει** στην
Ασία. \[…] Άλλοι λένε ότι **χτύπησε** με το σπαθί του και έκοψε τον κόμπο \[…]»

Δύο λέξεις του χωρίου δεν είναι ούτε οριστική ούτε άλλη έγκλιση με πρόσωπο:

- **ἄρξαι**: «να κυριαρχήσει». Είναι **απαρέμφατο** αορίστου του ἄρχω.
- **παίσας**: «αφού χτύπησε». Είναι **μετοχή** αορίστου του παίω.

Το απαρέμφατο και η μετοχή λέγονται **ονοματικοί τύποι** του ρήματος: είναι
ρήματα, αλλά δουλεύουν και σαν **ονόματα**, το απαρέμφατο σαν ουσιαστικό και η
μετοχή σαν επίθετο.

> **Το διέκοψε**
>
> Το **διέκοψε** είναι ο αόριστος του διακόπτω, με την αύξηση μετά την πρόθεση,
> όπως είδες στην ενότητα [Αύξηση](/el/gym-a/ancient-greek/augment).

## Το απαρέμφατο

Η λέξη σημαίνει «αυτό που δεν φανερώνει» (ἀ- + παρεμφαίνω): το απαρέμφατο **δεν
δείχνει πρόσωπο**. Το λύειν μπορεί να είναι «να λύνω», «να λύνεις», «να λύνουν»
— ποιος λύνει το λέει η υπόλοιπη πρόταση. Και **δεν κλίνεται**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα απαρέμφατα τεσσάρων ρημάτων*

Το απαρέμφατο του **εἰμί** είναι **εἶναι**. Το ξέρεις: είναι η ίδια λέξη που λες
σήμερα, μόνο που εμείς την κάναμε τύπο της οριστικής.

Δύο πράγματα έρχονται από τις προηγούμενες ενότητες:

- Στον μέλλοντα και στον αόριστο το σ ενώνεται με το σύμφωνο του θέματος, όπως
  στην οριστική: γράψειν, πρᾶξαι, πεῖσαι.
- Στον παρακείμενο ο **αναδιπλασιασμός μένει** (λε-λυκέναι). Η **αύξηση** του
  αορίστου όμως **φεύγει**: λῦσαι, όχι «ἐλῦσαι».

> **Πρόσεχε**
>
> Το απαρέμφατο αορίστου **λῦσαι** τονίζεται με περισπωμένη, γιατί το τελικό -αι
> μετράει για τον τόνο ως **βραχύ**. Μην το μπερδέψεις με τύπους που μοιάζουν: το
> **λύσαι** με οξεία είναι άλλος τύπος (ευκτική), που θα δεις στη Β΄.

## Η μετοχή

Η μετοχή «μετέχει» και στο ρήμα και στο επίθετο: έχει **χρόνο** όπως το ρήμα,
αλλά και **γένος, αριθμό και πτώση** όπως το επίθετο. Γι' αυτό έχει τρεις
τύπους στην ονομαστική:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η μετοχή του «λύω» στην ονομαστική*

Η μετοχή του **εἰμί** είναι **ὤν, οὖσα, ὄν**: «αυτός που είναι». Από τον
πληθυντικό του ουδετέρου λέμε σήμερα «**τα όντα**», και από το θηλυκό οὖσα
βγήκε η λέξη «**ουσία**».

Το **θηλυκό** της μετοχής κλίνεται σαν τη **θάλαττα**: σύμφωνο πριν από το α,
οπότε -ης, -ῃ στη γενική και στη δοτική ενικού. Ἡ λύουσα, τῆς **λυούσης**, τῇ
**λυούσῃ**. Το αρσενικό και το ουδέτερο κλίνονται κατά την **γ΄ κλίση**, που θα
μάθεις στη Β΄ Γυμνασίου. Φέτος αρκεί να τα αναγνωρίζεις.

> **Κλειδί**
>
> Τον **χρόνο** τον λέει η κατάληξη, όχι η αύξηση:
>
> - **-ειν** / **-ων, -ουσα, -ον** → ενεστώτας
> - **-σειν** / **-σων, -σουσα, -σον** → μέλλοντας
> - **-σαι** / **-σας, -σασα, -σαν** → αόριστος
> - **-κέναι** / **-κώς, -κυῖα, -κός** με αναδιπλασιασμό → παρακείμενος
>
> Ο ενεστώτας και ο αόριστος εδώ δεν λένε **πότε**, λένε **πώς**: λύειν, «να
> λύνω», ξανά και ξανά· λῦσαι, «να λύσω», μία φορά. Ακριβώς όπως το «να λύνω» και
> το «να λύσω» των νέων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος χρόνος;*

### Παράδειγμα 1: Γράψε τα τέσσερα απαρέμφατα του κόπτω και την ονομαστική της μετοχής αορίστου στα τρία γένη.

1. Ο χαρακτήρας του κόπτω είναι χειλικός (πτ). Στον μέλλοντα και στον αόριστο
   π + σ = ψ. Στον παρακείμενο: κέκοφα.
2. Απαρέμφατα: **κόπτειν** (ενεστ.), **κόψειν** (μελλ.), **κόψαι** (αορ.),
   **κεκοφέναι** (παρακ.).
3. Μετοχή αορίστου, χωρίς αύξηση: **κόψας, κόψασα, κόψαν**.

## Τι δουλειά κάνουν στην πρόταση: μια πρώτη ματιά

**Το απαρέμφατο** συμπληρώνει συχνά ένα άλλο ρήμα, ή κάνει το ίδιο το
υποκείμενο. Στα νέα το αποδίδουμε σχεδόν πάντα με **«να» + ρήμα**:

- Ὁ παῖς ἐθέλει **γράφειν**. «Το παιδί θέλει **να γράφει**.» (διδακτική πρόταση)
- Ὁ στρατηγὸς κελεύει τοὺς στρατιώτας **φυλάττειν** τὴν χώραν. «Ο στρατηγός
  διατάζει τους στρατιώτες **να φυλάνε** τη χώρα.» (διδακτική πρόταση)
- Στον Αρριανό, τὸ **ἄρξαι** είναι το υποκείμενο του χρῆναι: «ήταν γραφτό **να
  κυριαρχήσει**».

Με άρθρο μπροστά, το απαρέμφατο γίνεται κανονικό ουσιαστικό: **τὸ γράφειν**,
«το γράψιμο». Έτσι λέμε και σήμερα «**το είναι**».

**Η μετοχή** μπορεί:

- να πάρει άρθρο και να γίνει **σαν ουσιαστικό**: **οἱ φεύγοντες**, «αυτοί που
  φεύγουν». Τη φράση «οι φεύγοντες» τη λέμε και σήμερα.
- να πει **πότε ή πώς** έγινε κάτι άλλο: **παίσας** τῷ ξίφει διέκοψε, «**αφού**
  χτύπησε με το σπαθί, έκοψε». Συχνά ταιριάζει και η δική μας μετοχή σε
  **-οντας**: γράφων, «**γράφοντας**».

### Παράδειγμα 2: Στο χωρίο του Αρριανού, βρες τον χρόνο του «ἄρξαι» και του «παίσας», πες τι δουλειά κάνει το καθένα και μετάφρασέ τα.

1. **ἄρξαι**: η κατάληξη -ξαι = χ + σ + αι, χωρίς αύξηση. Απαρέμφατο **αορίστου** του
   **ἄρχω**. Συμπληρώνει το χρῆναι («ήταν γραφτό»): τι ήταν γραφτό; **να
   κυριαρχήσει**.
2. **παίσας**: η κατάληξη -σας είναι της μετοχής **αορίστου**. Είναι αρσενικό
   ενικού, όπως το υποκείμενο του διέκοψε, ο Αλέξανδρος. Λέει **τι έγινε πριν** από
   το κόψιμο: «**αφού χτύπησε** με το σπαθί, έκοψε τον κόμπο».
3. Και οι δύο είναι **αόριστοι**, γιατί μιλούν για κάτι που γίνεται **μία φορά**: μία
   κυριαρχία που θα ερχόταν, ένα χτύπημα. Δεν χρειάζονται αύξηση: το παρελθόν το
   δείχνουν τα ρήματα με πρόσωπο, ἐμυθεύετο και διέκοψε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τον τύπο*

## Τι έμεινε στα νέα ελληνικά

Τα νέα ελληνικά έχασαν το απαρέμφατο, και στη θέση του λένε **«να» + ρήμα**:
ἐθέλω γράφειν → θέλω να γράφω. Κομμάτια του όμως έμειναν, και η μετοχή έμεινε
ακόμα περισσότερο:

| Σήμερα         | Από             | Τι είναι στα αρχαία                                     |
| -------------- | --------------- | ------------------------------------------------------- |
| έχω **γράψει** | γράψαι, γράψειν | ο τύπος του «έχω γράψει» βγήκε από παλιό απαρέμφατο     |
| **το είναι**   | εἶναι           | απαρέμφατο του εἰμί, με άρθρο                           |
| **το μέλλον**  | μέλλον          | μετοχή ενεστώτα του μέλλω, ουδέτερο                     |
| **ο άρχων**    | ἄρχων           | μετοχή ενεστώτα του ἄρχω, «αυτός που κυβερνά»           |
| **τα όντα**    | ὄντα            | μετοχή του εἰμί, πληθυντικός ουδετέρου                  |
| **γράφοντας**  | γράφοντα        | η μετοχή σε -οντας βγήκε από την αρχαία μετοχή ενεστώτα |

> **Θυμήσου**
>
> - **Απαρέμφατο**: δεν έχει πρόσωπο, δεν κλίνεται. **-ειν, -σειν, -σαι, -κέναι**·
>   του εἰμί **εἶναι**.
> - **Μετοχή**: έχει χρόνο και γένος. **-ων, -ουσα, -ον · -σων, -σουσα, -σον ·
>   -σας, -σασα, -σαν · -κώς, -κυῖα, -κός**· του εἰμί **ὤν, οὖσα, ὄν**.
> - **Αύξηση** δεν παίρνουν ποτέ· ο **αναδιπλασιασμός** του παρακειμένου μένει.
> - Ενεστώτας και αόριστος διαφέρουν όπως το «να λύνω» από το «να λύσω».
> - Απαρέμφατο → συνήθως **«να»**· μετοχή → **«αυτός που…»**, **«αφού…»** ή
>   **-οντας**.

## Ερωτήσεις

1. Τι δεν δείχνει ποτέ το απαρέμφατο;
   - ποιο πρόσωπο κάνει την πράξη
   - σε ποιον χρόνο είναι το ρήμα
   - ποιο ρήμα είναι, ποια σημασία έχει
   - αν η πράξη γίνεται ή αν γίνεται μία φορά
2. Ποιο είναι το απαρέμφατο αορίστου του «πέμπω»;
   - πέμψαι
   - ἐπέμψαι
   - πέμψειν
   - πέμπειν
3. Ποιο είναι το απαρέμφατο παρακειμένου του «παιδεύω»;
   - πεπαιδευκέναι
   - παιδευκέναι
   - ἐπεπαιδευκέναι
   - πεπαιδεῦσαι
4. Ποιος είναι ο θηλυκός τύπος της μετοχής ενεστώτα του «φέρω»;
   - φέρουσα
   - φέρων
   - φέρον
   - φέρασα
5. Τι είναι ο τύπος «πεισάσης»;
   - μετοχή αορίστου, θηλυκό, γενική ενικού
   - μετοχή ενεστώτα, θηλυκό, γενική ενικού
   - μετοχή αορίστου, θηλυκό, ονομαστική
   - απαρέμφατο αορίστου του ρήματος πείθω
6. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «γράφειν» και στο «γράψαι»;
   - να γράφω συνέχεια, ή να γράψω μία φορά
   - να γράφω τώρα, ή να έγραψα παλιότερα
   - να γράφω εγώ, ή να γράψει κάποιος άλλος
   - να γράφω σήμερα, ή να γράψω αργότερα
7. Πώς αποδίδεται στα νέα το «Ὁ παῖς ἐθέλει παίζειν»;
   - Το παιδί θέλει να παίζει.
   - Το παιδί θέλει να έπαιξε.
   - Το παιδί παίζει θέλοντας.
   - Το παιδί που παίζει θέλει.
8. Στο «παίσας τῷ ξίφει διέκοψε τὸν δεσμόν», τι λέει η μετοχή «παίσας»;
   - τι έκανε πρώτα, πριν κόψει τον κόμπο
   - ποιος ακριβώς έκοψε τον κόμπο
   - τι θα κάνει αργότερα με το σπαθί
   - ποιον κόμπο έκοψε από όλους

## Ασκήσεις

1. Γράψε τα τέσσερα απαρέμφατα (ενεστ., μελλ., αορ., παρακ.) του πιστεύω.
2. Γράψε την ονομαστική της μετοχής αορίστου στα τρία γένη: διώκω, θαυμάζω.
3. Αναγνώρισε χρόνο και είδος (απαρέμφατο ή μετοχή, και γένος): πεπραχυῖα, τάξειν, ἄρχων.
4. Μετάφρασε στα νέα (διδακτική πρόταση, δική μας): «Ὁ στρατηγὸς ἐθέλει πεῖσαι τοὺς στρατιώτας.»
5. Μετάφρασε στα νέα (διδακτική πρόταση, δική μας) και πες τι λέει η μετοχή: «Ὁ νεανίας, ἀκούσας τὴν βοήν, ἔτρεχεν εἰς τὴν θάλατταν.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/infinitive-participle
