# Η ελληνική γλώσσα στον χρόνο

> Από τη Γραμμική Β΄ ως σήμερα: διάλεκτοι, κοινή και το αλφάβητο.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/greek-through-time

## Τι θα μάθεις

- Να βάζεις σε σειρά τους μεγάλους σταθμούς της ελληνικής γλώσσας, από τη Γραμμική Β΄ ως το μονοτονικό.
- Να ξεχωρίζεις τις αρχαίες διαλέκτους και να αναγνωρίζεις ένα δωρικό ή ιωνικό τύπο δίπλα στον αττικό.
- Να εξηγείς τι ήταν η Κοινή και γιατί από αυτήν κατάγονται τα νέα ελληνικά.
- Να βρίσκεις σε ένα αρχαίο κείμενο λέξεις που ζουν ακόμα στη γλώσσα που μιλάς.

## Μια φράση 2.500 χρόνων

Χειμώνας του 480-479 π.Χ., λίγο μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Οι Πέρσες
προσφέρουν στους Αθηναίους συμμαχία, και οι Σπαρτιάτες φοβούνται ότι θα τη
δεχτούν. Ο Ηρόδοτος γράφει την απάντηση των Αθηναίων. Ένα κομμάτι της:

> τὸ Ἑλληνικὸν ἐὸν ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον καὶ θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ
> θυσίαι ἤθεά τε ὁμότροπα
>
> — Ηρόδοτος, *Ἱστορίαι* 8.144.2

«…το ελληνικό έθνος, που είναι του ίδιου αίματος και της ίδιας γλώσσας, και
έχει κοινά ιερά των θεών και κοινές θυσίες και τις ίδιες συνήθειες.»
*(μετάφραση δική μας)*

Δεν χρειάζεται να ξέρεις αρχαία για να καταλάβεις τα μισά. **Ὁμόγλωσσον**:
ομόγλωσσος, «αυτός που μιλάει την ίδια γλώσσα». **Ὅμαιμον**: όμαιμος, «του
ίδιου αίματος». **Θεῶν**: των θεών. **Κοινά**: κοινά. **Θυσίαι**: θυσίες. Η
γλώσσα που διαβάζεις εδώ είναι **η ίδια γλώσσα που μιλάς**, σε μια πολύ
παλαιότερη μορφή της.

Και κάτι ακόμα: ο Ηρόδοτος δεν γράφει όπως έγραφαν οι Αθηναίοι. Το **ἐόν** («που
είναι») στην Αθήνα λεγόταν **ὄν**, και τα **ἤθεα** («συνήθειες») λέγονταν
**ἤθη**, όπως τα «ήθη» μας. Ο Ηρόδοτος ήταν από την Αλικαρνασσό και έγραφε
**ιωνικά**. Θα δούμε πιο κάτω τι σημαίνει αυτό.

> **Κλειδί**
>
> Η ελληνική είναι **μία γλώσσα** με γραπτά κείμενα για πάνω από **3.400 χρόνια**.
> Δεν άλλαξε ξαφνικά σε κάποια άλλη· άλλαζε λίγο λίγο, όπως αλλάζει και σήμερα.
>
> Γι' αυτό τα αρχαία δεν μαθαίνονται σαν ξένη γλώσσα: σχεδόν κάθε φαινόμενο που θα
> συναντήσεις έχει αφήσει ίχνη σε λέξεις που ήδη ξέρεις.

## Από τις πήλινες πινακίδες ως το κινητό σου

**Γραμμική Β΄.** Τα πιο παλιά ελληνικά που έχουμε είναι γραμμένα σε πήλινες
πινακίδες από τα ανάκτορα της Κνωσού, της Πύλου, των Θηβών και των Μυκηνών. Οι
παλαιότερες είναι γύρω στο 1450 π.Χ. Δεν είναι λογοτεχνία, αλλά λογαριασμοί:
πόσα πρόβατα, πόσα αγγεία, πόσο λάδι. Η γραφή είναι **συλλαβική**: κάθε σημάδι
είναι μια ολόκληρη συλλαβή. Το τρίποδο σκεύος, για παράδειγμα, γράφεται
**ti-ri-po**, δηλαδή τρίπους. Ότι η γλώσσα αυτή είναι ελληνικά το απέδειξε το
1952 ο Μάικλ Βέντρις.

*Πινακίδες σε Γραμμική Β΄ από το ανάκτορο της Πύλου, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Ανήκουν στην ομάδα που απογράφει τα σκεύη του ανακτόρου· εκεί είναι γραμμένη και η λέξη ti-ri-po, ο τρίπους. Η διάφανη πλάκα κάτω από κάθε πινακίδα δείχνει τα σημάδια πιο καθαρά. Πρόσεξε πόσο διαφορετικά είναι από τα γράμματα του αλφαβήτου.*

**Το αλφάβητο.** Μετά την πτώση των ανακτόρων η Γραμμική Β΄ ξεχάστηκε. Γύρω στο
800 π.Χ. οι Έλληνες πήραν τα γράμματα των **Φοινίκων** και έκαναν κάτι καινούριο:
πρόσθεσαν γράμματα για τα **φωνήεντα**. Κάθε πόλη είχε στην αρχή τη δική της
παραλλαγή. Το 403 π.Χ. η Αθήνα υιοθέτησε επίσημα το **ιωνικό αλφάβητο** των 24
γραμμάτων, από το Α ως το Ω. Είναι το ίδιο που γράφεις σήμερα.

**Τόνοι και μικρά γράμματα.** Οι αρχαίοι έγραφαν μόνο κεφαλαία, χωρίς κενά
ανάμεσα στις λέξεις και χωρίς τόνους. Τους τόνους και τα πνεύματα τα επινόησαν
αργότερα οι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας· την επινόηση την αποδίδουν στον
Αριστοφάνη τον Βυζάντιο, γύρω στο 200 π.Χ. Τα μικρά γράμματα, όπως τα ξέρουμε,
επικράτησαν στα χειρόγραφα τον 9ο αιώνα μ.Χ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σταθμοί της ελληνικής γραφής και γλώσσας*

## Μία γλώσσα, πολλές διάλεκτοι

Στην κλασική εποχή δεν υπήρχε «επίσημη» ελληνική. Κάθε περιοχή μιλούσε τη δική
της **διάλεκτο**. Οι Έλληνες καταλάβαιναν ο ένας τον άλλον, όπως σήμερα ένας
Κρητικός καταλαβαίνει έναν Κύπριο, αλλά άκουγαν αμέσως τη διαφορά. Οι μεγάλες
ομάδες ήταν τέσσερις:

| Ομάδα              | Πού τη μιλούσαν                                         | Ποιος έγραψε σε αυτήν                       |
| ------------------ | ------------------------------------------------------- | ------------------------------------------- |
| **Ιωνική-Αττική**  | Αθήνα (αττική), νησιά και μικρασιατικά παράλια (ιωνική) | Πλάτων, Ξενοφών (αττικά)· Ηρόδοτος (ιωνικά) |
| **Δωρική**         | Πελοπόννησος, Κρήτη, Ρόδος, Σικελία                     | Πίνδαρος (σε λογοτεχνική δωρική)            |
| **Αιολική**        | Λέσβος, Βοιωτία, Θεσσαλία                               | Σαπφώ, Αλκαίος                              |
| **Αρκαδοκυπριακή** | Αρκαδία, Κύπρος                                         | κυρίως επιγραφές                            |

Η πιο εύκολη διαφορά να την ακούσεις: εκεί που οι Αθηναίοι έλεγαν **η**, οι
Δωριείς κρατούσαν ένα μακρύ **α**. Η αττική **μήτηρ** στα δωρικά είναι
**μάτηρ**. Και ο Πίνδαρος γράφει **ἁλίου** εκεί που ένας Αθηναίος θα έγραφε
**ἡλίου**, «του ήλιου».

Από όλες τις διαλέκτους εμείς μαθαίνουμε την **αττική**, τη γλώσσα της Αθήνας
του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ. Σε αυτήν έγραψαν οι περισσότεροι συγγραφείς που
θα διαβάσεις στο Γυμνάσιο, και από αυτήν βγήκε η Κοινή.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα «αρχαία» του σχολείου **δεν** είναι όλα τα αρχαία ελληνικά. Είναι η αττική
> διάλεκτος. Ο Όμηρος, ο Ηρόδοτος ή ο Πίνδαρος έχουν τύπους που θα σου φανούν
> «λάθος» με βάση τη γραμματική σου, και δεν είναι: είναι άλλη διάλεκτος.

## Η Κοινή: η γλώσσα που ενώνει

Μετά τις εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου τα ελληνικά τα μιλούσαν από την
Αίγυπτο ως την Ινδία, Έλληνες και μη. Χρειαζόταν μία κοινή μορφή, και αυτή
χτίστηκε πάνω στην **αττική**, με αρκετά ιωνικά στοιχεία. Ονομάστηκε **Κοινή**
(ἡ κοινὴ διάλεκτος). Σε αυτήν είναι γραμμένη η Καινή Διαθήκη:

> Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος
>
> — *Κατά Ιωάννην* 1.1

«Στην αρχή ήταν ο λόγος.» *(μετάφραση δική μας)*

Ένα ιωνικό στοιχείο της Κοινής το λες κάθε μέρα. Οι Αθηναίοι έλεγαν
**θάλαττα**· οι Ίωνες **θάλασσα**. Η Κοινή κράτησε το **-σσ-**, και γι' αυτό
λέμε «θάλασσα» κι όχι «θάλαττα».

Από την Κοινή βγήκε η **μεσαιωνική** ελληνική του Βυζαντίου και από αυτήν η
**νέα ελληνική**. Γι' αυτό τα νέα ελληνικά κρατούν τόσες λέξεις που θα βρεις
στα αρχαία κείμενα, άλλοτε αυτούσιες (ἄνθρωπος, λόγος, θάλασσα) και άλλοτε
μέσα σε σύνθετες (το αρχαίο **ὕδωρ** έγινε στην καθημερινή γλώσσα «νερό», αλλά
ζει στην «ύδρευση» και στον «υδραυλικό»).

> **Αρχαία, Κοινή, νέα**
>
> Συνηθίζεται να μιλάμε για πέντε περιόδους: μυκηναϊκή, αρχαία, ελληνιστική
> (Κοινή), μεσαιωνική και νέα. Τα όρια είναι κατά προσέγγιση: καμία γλώσσα δεν
> αλλάζει μέσα σε μία χρονιά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια μορφή των ελληνικών είναι;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Γραμμική Β΄** (περίπου 1450 π.Χ.): τα πρώτα ελληνικά, σε συλλαβική γραφή.
> - **Αλφάβητο** (περίπου 800 π.Χ.): από τους Φοίνικες, με φωνήεντα που πρόσθεσαν
>   οι Έλληνες. Τα 24 γράμματα επίσημα στην Αθήνα το 403 π.Χ.
> - **Διάλεκτοι**: ιωνική-αττική, δωρική, αιολική, αρκαδοκυπριακή. Στο σχολείο
>   μαθαίνουμε την **αττική**.
> - **Κοινή**: μετά τον Αλέξανδρο, πάνω στην αττική με ιωνικά στοιχεία. Από αυτήν
>   κατάγεται η νέα ελληνική.
> - **Τόνοι** γύρω στο 200 π.Χ., **μονοτονικό** το 1982.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα δωρικό κείμενο διαβάζεις «ἁ νίκα». Πώς θα το έλεγε ένας Αθηναίος, και ποια λέξη μας θυμίζει;

1. Στη δωρική το μακρύ **α** στέκεται εκεί που η αττική έχει **η**. Και το άρθρο
   αλλάζει: το δωρικό **ἁ** είναι το αττικό **ἡ**.
2. Αλλάζουμε το α σε η και στη λέξη: **νίκα → νίκη**.

   Ένας Αθηναίος θα έλεγε **ἡ νίκη**, η «νίκη» που λέμε κι εμείς.

### Παράδειγμα 2: Βρες στη φράση του Ηροδότου τρεις λέξεις που ζουν ακόμα, και γράψε τη νεοελληνική τους μορφή.

1. Ξαναδιαβάζουμε: «τὸ Ἑλληνικὸν ἐὸν ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον καὶ θεῶν ἱδρύματά
   τε κοινὰ καὶ θυσίαι ἤθεά τε ὁμότροπα».
2. Ψάχνουμε λέξεις που τις αναγνωρίζουμε χωρίς λεξικό: **ὁμόγλωσσον**, **κοινά**,
   **θυσίαι**, **Ἑλληνικόν**.
3. Η νεοελληνική τους μορφή: **ομόγλωσσος**, **κοινά**, **θυσίες**,
   **ελληνικό**. Πρόσεξε ότι στα νέα χάθηκαν τα πνεύματα και οι πολλοί τόνοι, και
   το -αι της θυσίαι έγινε -ες.

## Ερωτήσεις

1. Τι είδους γραφή είναι η Γραμμική Β΄;
   - Συλλαβική: κάθε σημάδι είναι μια συλλαβή
   - Αλφαβητική: κάθε γράμμα είναι ένας φθόγγος
   - Εικονογραφική: κάθε σημάδι είναι μια λέξη
   - Φοινικική: τα ίδια γράμματα χωρίς φωνήεντα
2. Τι πρόσθεσαν οι Έλληνες όταν πήραν τα γράμματα των Φοινίκων;
   - Γράμματα για τα φωνήεντα
   - Τόνους και πνεύματα
   - Μικρά γράμματα
   - Κενά ανάμεσα στις λέξεις
3. Τι έγινε στην Αθήνα το 403 π.Χ.;
   - Υιοθετήθηκε επίσημα το ιωνικό αλφάβητο
   - Επινοήθηκαν οι τόνοι και τα πνεύματα
   - Γράφτηκαν οι πρώτες πήλινες πινακίδες
   - Η Κοινή έγινε η γλώσσα της Ανατολής
4. Ένα κείμενο γράφει «μάτηρ» εκεί που η αττική έχει «μήτηρ». Σε ποια διάλεκτο είναι;
   - Στη δωρική
   - Στην ιωνική
   - Στην Κοινή
   - Στη νέα ελληνική
5. Ο Ηρόδοτος γράφει «ἐόν» εκεί που ένας Αθηναίος θα έγραφε «ὄν». Γιατί;
   - Γράφει ιωνικά, τη διάλεκτο της πατρίδας του
   - Γράφει σε Κοινή, που ήρθε μετά την αττική
   - Είναι λάθος της αντιγραφής του χειρογράφου
   - Γράφει δωρικά, όπως ο Πίνδαρος και η Κρήτη
6. Πάνω σε ποια διάλεκτο χτίστηκε κυρίως η Κοινή;
   - Στην αττική
   - Στη δωρική
   - Στην αιολική
   - Στη μυκηναϊκή
7. Γιατί λέμε σήμερα «θάλασσα» κι όχι «θάλαττα», όπως οι Αθηναίοι;
   - Η Κοινή κράτησε το ιωνικό -σσ-
   - Το μονοτονικό άλλαξε την ορθογραφία
   - Οι Δωριείς το έλεγαν πρώτοι έτσι
   - Η Γραμμική Β΄ δεν είχε γράμμα τ
8. Πότε επινοήθηκαν οι τόνοι, και πότε περάσαμε στο μονοτονικό;
   - Γύρω στο 200 π.Χ. και το 1982
   - Γύρω στο 800 π.Χ. και το 1976
   - Το 403 π.Χ. και το 1982
   - Τον 9ο αιώνα μ.Χ. και το 1976

## Ασκήσεις

1. Ποιες είναι οι τέσσερις μεγάλες ομάδες αρχαίων διαλέκτων;
2. Ο Πίνδαρος γράφει «ἁμέρα» (μέρα). Γράψε τον αττικό τύπο.
3. Βάλε σε χρονική σειρά, από το πιο παλιό: Κοινή, Γραμμική Β΄, μονοτονικό, ιωνικό αλφάβητο στην Αθήνα, τόνοι.
4. Λέξεις από κείμενα σε διαφορετικές διαλέκτους.
   α) Ο Πίνδαρος γράφει «ἁ φάμα». Γράψε τον αττικό τύπο.
   β) Ένας Αθηναίος γράφει «γλῶττα». Πώς θα το έγραφε ένας Ίωνας, και ποιον από τους δύο τύπους λέμε σήμερα, μέσα από την Κοινή;
   γ) Ένα κείμενο του 5ου αιώνα π.Χ. γράφει «θάλασσα» και «ἤθεα». Σε ποια διάλεκτο είναι γραμμένο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/greek-through-time
