# Η α΄ κλίση

> Θηλυκά σε -α και -η, αρσενικά σε -ας και -ης: πότε μένει το α.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/first-declension

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα ουσιαστικά της α΄ κλίσης: θηλυκά σε -α και -η, αρσενικά σε -ας και -ης.
- Να προβλέπεις αν ένα θηλυκό σε -α κρατάει το α στη γενική και στη δοτική του ενικού.
- Να κλίνεις αρσενικά σε -ας και -ης, με τη γενική σε -ου και την κλητική σε -α.
- Να συνδέεις τους αρχαίους τύπους με όσα έμειναν στα νέα ελληνικά: «των χωρών», «εξ αρχής», «επί της ουσίας».

## «Θάλαττα, θάλαττα»

Το 401 π.Χ. δέκα χιλιάδες Έλληνες μισθοφόροι βρέθηκαν παγιδευμένοι στα βάθη
της Περσικής Αυτοκρατορίας και πήραν τον δρόμο της επιστροφής με τα πόδια, μέσα
από βουνά και χιόνια. Ένας από τους αρχηγούς τους, ο Αθηναίος **Ξενοφών**, τα
έγραψε αργότερα στην *Κύρου Ανάβαση*. Μετά από μήνες, από την κορυφή ενός
βουνού, οι πρώτοι είδαν επιτέλους τον Εύξεινο Πόντο:

> ἐπεὶ δὲ οἱ πρῶτοι ἐγένοντο ἐπὶ τοῦ ὄρους καὶ κατεῖδον τὴν **θάλατταν**,
> **κραυγὴ** πολλὴ ἐγένετο. \[…] καὶ τάχα δὴ ἀκούουσι βοώντων τῶν
> **στρατιωτῶν** «**θάλαττα** **θάλαττα**».
>
> — Ξενοφών, *Κύρου Ἀνάβασις* 4.7.21 και 4.7.24

**Μετάφραση δική μας:** «Όταν οι πρώτοι έφτασαν στην κορυφή του βουνού και
είδαν από ψηλά τη θάλασσα, ξέσπασε μεγάλη φωνή. \[…] Και σε λίγο ακούνε τους
στρατιώτες να φωνάζουν: "Θάλασσα, θάλασσα!"»

Οι λέξεις με τα έντονα γράμματα ανήκουν όλες στην **α΄ κλίση**: η
**θάλαττα**, η **κραυγή**, ο **στρατιώτης**. Η «θάλαττα» είναι η αττική μορφή
της λέξης «θάλασσα»: οι Αθηναίοι έλεγαν **-ττ-** εκεί που οι περισσότεροι άλλοι
Έλληνες, και εμείς σήμερα, λέμε **-σσ-**.

> **Γιατί «ἀκούουσι» και όχι «άκουσαν»;**
>
> Ο Ξενοφών λέει την ιστορία σε ενεστώτα, για να τη ζωντανέψει, όπως λέμε κι εμείς
> «και ξαφνικά ακούμε μια φωνή». Ο ενεστώτας αυτός λέγεται **ιστορικός ενεστώτας**.

## Δύο γένη, τέσσερις καταλήξεις

Η α΄ κλίση έχει **θηλυκά** και **αρσενικά** ουσιαστικά. Ουδέτερα δεν έχει.

| Γένος    | Ονομαστική | Γενική    | Παραδείγματα            |
| -------- | ---------- | --------- | ----------------------- |
| θηλυκά   | -α         | -ας ή -ης | ἡ χώρα, ἡ θάλαττα       |
| θηλυκά   | -η         | -ης       | ἡ τιμή, ἡ κραυγή        |
| αρσενικά | -ας        | -ου       | ὁ νεανίας, ὁ ταμίας     |
| αρσενικά | -ης        | -ου       | ὁ στρατιώτης, ὁ πολίτης |

Τα περισσότερα τα ξέρεις ήδη από τα νέα ελληνικά: χώρα, θάλασσα, τιμή,
στρατιώτης, πολίτης. Η διαφορά είναι στις καταλήξεις κάποιων πτώσεων. Δύο
πράγματα θέλουν προσοχή: πότε το **α** μένει και πότε γίνεται **η**, και ότι τα
αρσενικά έχουν γενική σε **-ου**.

## Τα θηλυκά: πότε μένει το α;

Τα θηλυκά σε **-η** είναι τα εύκολα: έχουν **η** σε όλο τον ενικό. Ἡ τιμή, τῆς
τιμῆς, τῇ τιμῇ, τὴν τιμήν.

Τα θηλυκά σε **-α** χωρίζονται σε δύο ομάδες. Κοιτάς **τι γράμμα έχει πριν από
το α**:

- **Φωνήεν ή ρ** πριν από το α: το α **μένει** σε όλο τον ενικό. Ἡ ἡμέρα, τῆς
  ἡμέρας· ἡ οἰκία, τῆς οἰκίας· ἡ χώρα, τῆς χώρας.
- **Άλλο σύμφωνο** πριν από το α (σσ, ττ, ζ, ξ, λ…): το α γίνεται **η** στη
  **γενική και στη δοτική του ενικού**. Ἡ θάλαττα, τῆς θαλάττης, τῇ θαλάττῃ· ἡ
  γλῶσσα, τῆς γλώσσης· ἡ δόξα, τῆς δόξης.

> **Κλειδί**
>
> Για ένα θηλυκό σε -α κάνεις **μία ερώτηση**: τι έχει ακριβώς πριν από το α;
>
> - φωνήεν ή **ρ** → **τῆς χώρας**, το α μένει παντού
> - άλλο σύμφωνο → **τῆς θαλάττης, τῇ θαλάττῃ**, και μόνο σε αυτές τις δύο πτώσεις
>
> Στην αιτιατική και στην κλητική το α γυρίζει: **τὴν θάλατταν, ὦ θάλαττα**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα θηλυκά στον ενικό*

Πρόσεξε τη **δοτική**: το ι γράφεται **κάτω** από το φωνήεν (υπογεγραμμένη), τῇ
χώρᾳ, τῇ τιμῇ. Δεν προφέρεται, αλλά γράφεται πάντα.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο τόνος μετακινείται όταν η κατάληξη γίνεται **μακρά**. Ἡ θάλαττα τονίζεται στην
> προπαραλήγουσα, γιατί το τελικό α της είναι βραχύ. Στο **θαλάττης** το η είναι
> μακρό, και ο τόνος δεν μπορεί να μείνει τόσο πίσω: κατεβαίνει στην παραλήγουσα.
> Το ίδιο κάνει η γλῶσσα: τῆς **γλώσσης**, με οξεία, γιατί η λήγουσα είναι πια
> μακρά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι γενική θα έχει;*

## Τα αρσενικά: γενική σε -ου

Τα αρσενικά της α΄ κλίσης έχουν μια έκπληξη: η γενική του ενικού τους βγαίνει σε
**-ου**, σαν της β΄ κλίσης. Στα νέα λέμε «του στρατιώτη», στα αρχαία **τοῦ
στρατιώτου**.

| Ενικός     | -ας         | -ης            |
| ---------- | ----------- | -------------- |
| ονομαστική | ὁ νεανίας   | ὁ στρατιώτης   |
| γενική     | τοῦ νεανίου | τοῦ στρατιώτου |
| δοτική     | τῷ νεανίᾳ   | τῷ στρατιώτῃ   |
| αιτιατική  | τὸν νεανίαν | τὸν στρατιώτην |
| κλητική    | ὦ νεανία    | ὦ στρατιῶτα    |

Η **κλητική** των αρσενικών σε -ης βγαίνει συνήθως σε **-α**: ὦ στρατιῶτα, ὦ
πολῖτα, ὦ κριτά. Σε -α βγαίνουν τα σε **-της**, τα εθνικά (ὦ Πέρσα) και τα
σύνθετα (ὦ γεωμέτρα). Τα άλλα κρατούν το -η: ὦ Ἑρμῆ, ὦ Ἀτρείδη (ο γιος του
Ατρέα, δηλαδή ο Αγαμέμνονας ή ο Μενέλαος).

> **Γιατί «στρατιῶτα» με περισπωμένη;**
>
> Το τελικό α της κλητικής είναι βραχύ, και η παραλήγουσα (-ω-) είναι μακρά. Μακρά
> παραλήγουσα πριν από βραχεία λήγουσα παίρνει περισπωμένη, αν τονίζεται: ὦ
> στρατιῶτα, ὦ πολῖτα.

## Ο πληθυντικός: ένας για όλους

Στον πληθυντικό δεν υπάρχει τίποτα να διαλέξεις: θηλυκά και αρσενικά, σε -α ή σε
-η, έχουν τις ίδιες καταλήξεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο πληθυντικός της α΄ κλίσης*

Η **γενική του πληθυντικού** τονίζεται **πάντα στη λήγουσα με περισπωμένη**:
τῶν χωρῶν, τῶν θαλαττῶν, τῶν στρατιωτῶν. Αυτό το κρατάμε και σήμερα: λέμε «των
χωρών», «των θαλασσών», «των μαθητών», με τον τόνο στο τέλος, ακόμα κι όταν η
ονομαστική τονίζεται πιο πίσω.

### Παράδειγμα 1: Γράψε τη γενική και τη δοτική του ενικού για: ἡ γέφυρα, ἡ τράπεζα, ἡ ψυχή.

1. **ἡ γέφυρα**: θηλυκό σε -α με **ρ** πριν από το α. Το α μένει: **τῆς γεφύρας,
   τῇ γεφύρᾳ**. Ο τόνος κατεβαίνει στην παραλήγουσα, γιατί το -ας είναι μακρό.
2. **ἡ τράπεζα**: θηλυκό σε -α με **ζ**, δηλαδή σύμφωνο, πριν από το α. Το α γίνεται
   η: **τῆς τραπέζης, τῇ τραπέζῃ**.
3. **ἡ ψυχή**: θηλυκό σε -η, που μένει η σε όλο τον ενικό. Τονίζεται στη λήγουσα,
   οπότε η γενική και η δοτική περισπώνται: **τῆς ψυχῆς, τῇ ψυχῇ**.

### Παράδειγμα 2: Στο χωρίο του Ξενοφώντα βρες σε ποια πτώση και σε ποιον αριθμό είναι τα «τὴν θάλατταν», «κραυγή» και «τῶν στρατιωτῶν», και γράψε την ονομαστική ενικού του καθενός.

1. **τὴν θάλατταν**: το άρθρο τήν και η κατάληξη -αν δείχνουν **αιτιατική ενικού**.
   Είναι αυτό που είδαν οι στρατιώτες. Ονομαστική: **ἡ θάλαττα**.
2. **κραυγή**: **ονομαστική ενικού**, το υποκείμενο του ἐγένετο, «έγινε». Η λέξη δεν
   αλλάζει: **ἡ κραυγή**.
3. **τῶν στρατιωτῶν**: η κατάληξη -ῶν με περισπωμένη στη λήγουσα είναι **γενική
   πληθυντικού**. Το άρθρο τῶν δεν λέει το γένος, γιατί είναι ίδιο και στα τρία
   γένη. Το λέει η λέξη: **ὁ στρατιώτης**, αρσενικό σε -ης.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τον τύπο*

## Τι έμεινε στα νέα ελληνικά

Η α΄ κλίση είναι από τα κομμάτια της αρχαίας που άλλαξαν λιγότερο. Κάποιοι αρχαίοι
τύποι μάλιστα ζουν ακόμα σε φράσεις που λες χωρίς να το σκεφτείς:

| Φράση σήμερα     | Ο αρχαίος τύπος               | Από το                   |
| ---------------- | ----------------------------- | ------------------------ |
| εξ αρχής         | ἐξ ἀρχῆς, γενική ενικού       | ἡ ἀρχή                   |
| επί της ουσίας   | ἐπὶ τῆς οὐσίας, γενική ενικού | ἡ οὐσία                  |
| εν ριπή οφθαλμού | ἐν ῥιπῇ, δοτική ενικού        | ἡ ῥιπή, η γρήγορη κίνηση |
| τη βοηθεία       | τῇ βοηθείᾳ, δοτική ενικού     | ἡ βοήθεια                |

Και οι γενικές «της θαλάσσης», «της γλώσσης» δεν είναι λάθος: είναι οι αρχαίοι
τύποι. Τους χρησιμοποιούσε η καθαρεύουσα, η λόγια γλώσσα του κράτους ως το 1976,
και τους βρίσκεις ακόμα σε παλιά κείμενα.

> **Θυμήσου**
>
> - Α΄ κλίση: **θηλυκά σε -α, -η** και **αρσενικά σε -ας, -ης**.
> - Θηλυκά σε -α: **φωνήεν ή ρ** πριν από το α → το α μένει (τῆς χώρας)· **άλλο
>   σύμφωνο** → -ης, -ῃ στη γενική και στη δοτική ενικού (τῆς θαλάττης).
> - Αρσενικά: γενική ενικού σε **-ου** (τοῦ στρατιώτου), κλητική σε **-α** (ὦ
>   στρατιῶτα) στα σε -της, στα εθνικά και στα σύνθετα· τα άλλα σε -η (ὦ Ἀτρείδη).
> - Πληθυντικός κοινός για όλα: **-αι, -ῶν, -αις, -ας, -αι**. Η γενική
>   πληθυντικού περισπάται πάντα στη λήγουσα.
> - Η δοτική γράφεται με **υπογεγραμμένη**: τῇ χώρᾳ, τῇ τιμῇ.

## Ερωτήσεις

1. Ποια γένη έχει η α΄ κλίση των ουσιαστικών;
   - αρσενικά και θηλυκά
   - μόνο θηλυκά σε -α και -η
   - και τα τρία γένη μαζί
   - αρσενικά και ουδέτερα
2. Ποια είναι η γενική ενικού του «ἡ ἡμέρα»;
   - τῆς ἡμέρας
   - τῆς ἡμέρης
   - τοῦ ἡμέρου
   - τῆς ἡμέρα
3. Ποια είναι η δοτική ενικού του «ἡ δόξα»;
   - τῇ δόξῃ
   - τῇ δόξᾳ
   - τῇ δόξαι
   - τῷ δόξῳ
4. Πώς λέγεται στα αρχαία «του πολίτη»;
   - τοῦ πολίτου
   - τοῦ πολίτης
   - τῆς πολίτης
   - τοῦ πολίτη
5. Ποια είναι η κλητική ενικού του «ὁ κριτής»;
   - ὦ κριτά
   - ὦ κριτή
   - ὦ κριτοῦ
   - ὦ κριτάς
6. Πού τονίζεται πάντα η γενική πληθυντικού της α΄ κλίσης;
   - στη λήγουσα, με περισπωμένη
   - όπου και η ονομαστική ενικού
   - στην παραλήγουσα, με οξεία
   - στη λήγουσα, με οξεία πάντα
7. Στη φράση «κατεῖδον τὴν θάλατταν» του Ξενοφώντα, σε ποια πτώση είναι το «θάλατταν»;
   - αιτιατική ενικού
   - γενική ενικού
   - ονομαστική ενικού
   - αιτιατική πληθυντικού
8. Ποια φράση των νέων ελληνικών κρατάει έναν αρχαίο τύπο της α΄ κλίσης;
   - εξ αρχής
   - εκ των προτέρων
   - εν τάξει
   - εν λόγω

## Ασκήσεις

1. Γράψε τη γενική ενικού με το άρθρο της: ἡ οἰκία, ἡ Μοῦσα, ἡ νίκη.
2. Κλίνε στον ενικό το «ὁ ναύτης» (ο ναύτης), με τα άρθρα.
3. Γράψε τους τύπους στον άλλο αριθμό, στην ίδια πτώση: τῇ τραπέζῃ, τοὺς νεανίας, τῶν τιμῶν.
4. Συμπλήρωσε τις καταλήξεις (διδακτική πρόταση, δική μας): «Οἱ στρατιῶτ__ τὴν θάλαττ__ βλέπουσι καὶ τῇ χώρ__ χαίρουσιν.»
5. Στα νέα λέμε «του ταμία» και «της γλώσσας». Γράψε τους αρχαίους τύπους και πες τι άλλαξε στον καθένα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/first-declension
