# Αύξηση: παρατατικός και αόριστος

> Το ε- που μπαίνει μπροστά στο παρελθόν, συλλαβική και χρονική αύξηση.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/augment

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ότι η αύξηση δείχνει το παρελθόν και μπαίνει μόνο στην οριστική των ιστορικών χρόνων.
- Να ξεχωρίζεις τη συλλαβική από τη χρονική αύξηση και να σχηματίζεις και τις δύο.
- Να κλίνεις την οριστική του παρατατικού και του αορίστου ενεργητικής φωνής, και τον παρατατικό του εἰμί.
- Να βάζεις την αύξηση των σύνθετων ρημάτων μετά την πρόθεση.
- Να συγκρίνεις την αρχαία αύξηση με τη νεοελληνική (έγραψα, γράψαμε· ήθελα, είχα).

## Τρεις λέξεις, τρεις φορές το παρελθόν

Το 47 π.Χ. ο Ιούλιος Καίσαρας νίκησε τον βασιλιά του Πόντου Φαρνάκη μέσα σε
λίγες ώρες. Ο Πλούταρχος, που έγραψε τη ζωή του στα ελληνικά, διηγείται πώς
ανήγγειλε τη νίκη σε έναν φίλο του στη Ρώμη:

> καὶ τῆς μάχης ταύτης τὴν ὀξύτητα καὶ τὸ τάχος ἀναγγέλλων εἰς Ῥώμην πρός τινα
> τῶν φίλων Ἀμάντιον **ἔγραψε** τρεῖς λέξεις· «ἦλθον, εἶδον, **ἐνίκησα**».
>
> — Πλούταρχος, *Καῖσαρ* 50.2

**Μετάφραση δική μας:** «Και για να πει πόσο απότομα και γρήγορα κρίθηκε αυτή η
μάχη, έγραψε σε έναν φίλο του στη Ρώμη, τον Αμάντιο, τρεις λέξεις: "Ήρθα, είδα,
νίκησα."»

Ο Καίσαρας είχε γράψει στα λατινικά *veni, vidi, vici*. Ο Πλούταρχος το απέδωσε
στα ελληνικά. Κοίτα τα ρήματα με τα έντονα: **ἔ**-γραψε, **ἐ**-νίκησα. Και τα δύο
αρχίζουν με ένα **ἐ-** που δεν υπάρχει στον ενεστώτα (γράφω, νικῶ). Αυτό το ἐ-
λέγεται **αύξηση** και λέει ένα πράγμα: **έγινε στο παρελθόν**. Αύξηση έχουν και
το ἦλθον και το εἶδον, αλλά είναι ανώμαλα ρήματα και θα τα δεις αργότερα.

## Πού μπαίνει η αύξηση

Η αύξηση μπαίνει στην αρχή του ρήματος στους **ιστορικούς χρόνους**, δηλαδή σε
όσους μιλούν για το παρελθόν:

- στον **παρατατικό**: ἔ-λυ-ον, «έλυνα»
- στον **αόριστο**: ἔ-λυ-σα, «έλυσα»
- στον **υπερσυντέλικο**, που θα δεις στην επόμενη ενότητα

Και μπαίνει **μόνο στην οριστική**. Το απαρέμφατο και η μετοχή του αορίστου δεν
έχουν αύξηση: λῦσαι, λύσας, όχι «ἐλῦσαι».

> **Κλειδί**
>
> Η αύξηση είναι το σημάδι του **παρελθόντος** στην **οριστική**. Στα αρχαία
> μπαίνει **πάντα**: ἔγραψα **και** ἐγράψαμεν.
>
> Στα νέα κρατήσαμε το ε- μόνο όταν **τονίζεται**: **έ**γραψα, αλλά γράψαμε. Αυτή
> είναι η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στις δύο γλώσσες.

## Συλλαβική αύξηση: ένα ἐ- μπροστά

Όταν το ρήμα αρχίζει από **σύμφωνο**, μπαίνει μπροστά ένα **ἐ-**. Επειδή
προσθέτει μια ολόκληρη συλλαβή, λέγεται **συλλαβική**.

| Ενεστώτας | Παρατατικός | Αόριστος |
| --------- | ----------- | -------- |
| λύω       | ἔλυον       | ἔλυσα    |
| γράφω     | ἔγραφον     | ἔγραψα   |
| πέμπω     | ἔπεμπον     | ἔπεμψα   |
| διώκω     | ἐδίωκον     | ἐδίωξα   |
| ῥίπτω     | ἔρριπτον    | ἔρριψα   |

Όταν το ρήμα αρχίζει από **ῥ**, το ρ **διπλασιάζεται**: ῥίπτω, ἔρριψα. Γι' αυτό
παλιότερα γράφαμε και στα νέα «έρριξα».

## Χρονική αύξηση: το φωνήεν μακραίνει

Όταν το ρήμα αρχίζει από **φωνήεν ή δίφθογγο**, δεν μπαίνει καινούργια συλλαβή.
Το αρχικό φωνήεν γίνεται **μακρό**. Επειδή αλλάζει ο χρόνος (η διάρκεια) του
φωνήεντος, λέγεται **χρονική**.

| Αλλαγή      | Ενεστώτας | Παρατατικός |
| ----------- | --------- | ----------- |
| α → η       | ἄγω       | ἦγον        |
| ε → η       | ἐθέλω     | ἤθελον      |
| ο → ω       | ὁρίζω     | ὥριζον      |
| ι → ι μακρό | ἱκετεύω   | ἱκέτευον    |
| υ → υ μακρό | ὑβρίζω    | ὕβριζον     |
| αι → ῃ      | αἴρω      | ᾖρον        |
| ει → ῃ      | εἰκάζω    | ᾔκαζον      |
| οι → ῳ      | οἰκίζω    | ᾤκιζον      |
| αυ → ηυ     | αὐξάνω    | ηὔξανον     |

Το ι και το υ μακραίνουν **χωρίς να αλλάζει το γράμμα**: η αύξηση υπάρχει, αλλά
δεν φαίνεται στη γραφή. Και πρόσεξε στο αι, στο ει και στο οι: το ι πηγαίνει
**κάτω** από το νέο φωνήεν (ᾖρον, ᾔκαζον, ᾤκιζον).

> **Ήθελα, είχα, ήμουν**
>
> Η χρονική αύξηση ζει ακόμα σε μερικά ρήματα των νέων: **ήθελα** από το ἤθελον,
> **είχα** από το εἶχον, **ήμουν**, **ήταν** από τον παρατατικό του εἰμί. Εκεί το
> η- και το ει- μένουν και χωρίς τόνο: θέλαμε αλλά και ήθελα, είχαμε.

Ένα ρήμα που θα συναντάς συχνά κάνει αλλιώς: το **ἔχω** έχει παρατατικό
**εἶχον**, με ει και όχι η. Από εκεί το δικό μας «είχα».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι αύξηση πήρε;*

## Παρατατικός και αόριστος: οι καταλήξεις

Με την αύξηση μπροστά, οι καταλήξεις μοιάζουν πολύ με τις δικές μας:

|          | Παρατατικός | νέα    | Αόριστος  | νέα    |
| -------- | ----------- | ------ | --------- | ------ |
| α΄ ενικ. | ἔλυ-ον      | έλυνα  | ἔλυ-σα    | έλυσα  |
| β΄ ενικ. | ἔλυ-ες      | έλυνες | ἔλυ-σας   | έλυσες |
| γ΄ ενικ. | ἔλυ-ε(ν)    | έλυνε  | ἔλυ-σε(ν) | έλυσε  |
| α΄ πληθ. | ἐλύ-ομεν    | λύναμε | ἐλύ-σαμεν | λύσαμε |
| β΄ πληθ. | ἐλύ-ετε     | λύνατε | ἐλύ-σατε  | λύσατε |
| γ΄ πληθ. | ἔλυ-ον      | έλυναν | ἔλυ-σαν   | έλυσαν |

Το **ν** στο τέλος του γ΄ ενικού (ἔλυσεν) μπαίνει συνήθως πριν από λέξη που
αρχίζει από φωνήεν ή στο τέλος της πρότασης. Λέγεται **ευφωνικό ν**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλίνε το «ἔλυον» και το «ἔλυσα»*

Ο **αόριστος** φτιάχνεται με το **-σ-** του μέλλοντα, που το έμαθες στην ενότητα
[Ενεστώτας και μέλλοντας](/el/gym-a/ancient-greek/present-future). Στα
αφωνόληκτα ρήματα το σ ενώνεται με το σύμφωνο του θέματος όπως στον μέλλοντα:

| Χαρακτήρας  | Γίνεται | Παράδειγμα                         |
| ----------- | ------- | ---------------------------------- |
| π, β, φ, πτ | -ψα     | γράφω → ἔγραψα, κόπτω → ἔκοψα      |
| κ, γ, χ, ττ | -ξα     | ἄρχω → ἦρξα, πράττω → ἔπραξα       |
| τ, δ, θ, ζ  | -σα     | πείθω → ἔπεισα, θαυμάζω → ἐθαύμασα |

## Ο παρατατικός του εἰμί

|          | αρχαία | νέα    |
| -------- | ------ | ------ |
| α΄ ενικ. | ἦ ή ἦν | ήμουν  |
| β΄ ενικ. | ἦσθα   | ήσουν  |
| γ΄ ενικ. | ἦν     | ήταν   |
| α΄ πληθ. | ἦμεν   | ήμαστε |
| β΄ πληθ. | ἦτε    | ήσαστε |
| γ΄ πληθ. | ἦσαν   | ήταν   |

Το **ἦν** σημαίνει και «ήμουν» και «ήταν». Το ποιο από τα δύο, το λέει το
υποκείμενο.

### Παράδειγμα 1: Γράψε το γ΄ ενικό της οριστικής του παρατατικού και του αορίστου για τα ρήματα ἄρχω, πείθω, ὑβρίζω.

1. **ἄρχω**: αρχίζει από α, άρα χρονική αύξηση, α → η. Παρατατικός **ἦρχε(ν)**.
   Στον αόριστο το χ ενώνεται με το σ και γίνεται ξ: **ἦρξε(ν)**.
2. **πείθω**: αρχίζει από σύμφωνο, άρα συλλαβική αύξηση. Παρατατικός **ἔπειθε(ν)**.
   Στον αόριστο το θ χάνεται μπροστά στο σ: **ἔπεισε(ν)**.
3. **ὑβρίζω**: αρχίζει από υ, που μακραίνει χωρίς να αλλάζει γράμμα. Παρατατικός
   **ὕβριζε(ν)**, αόριστος **ὕβρισε(ν)**. Η αύξηση υπάρχει, απλώς δεν φαίνεται.

## Σύνθετα ρήματα: η αύξηση μπαίνει μέσα

Ο Θουκυδίδης αρχίζει την ιστορία του με αυτή την πρόταση:

> Θουκυδίδης Ἀθηναῖος **ξυνέγραψε** τὸν πόλεμον τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων,
> ὡς **ἐπολέμησαν** πρὸς ἀλλήλους \[…]
>
> — Θουκυδίδης, *Ἱστορίαι* 1.1.1

**Μετάφραση δική μας:** «Ο Θουκυδίδης από την Αθήνα κατέγραψε τον πόλεμο των
Πελοποννησίων και των Αθηναίων, πώς πολέμησαν μεταξύ τους \[…]»

Το **ξυνέγραψε** είναι ο αόριστος του **ξυγγράφω**, που είναι η παλιά αττική
μορφή του **συγγράφω** (συν + γράφω). Η αύξηση **δεν** μπήκε μπροστά από όλη τη
λέξη. Μπήκε **μετά την πρόθεση**, εκεί που αρχίζει το ίδιο το ρήμα: ξυν-**έ**-γραψε.

Στα σύνθετα με πρόθεση γίνονται συχνά και μικρές αλλαγές:

- Η πρόθεση **χάνει το τελικό της φωνήεν** μπροστά στην αύξηση: δια-κόπτω →
  δι-**έ**-κοψα, ἀπο-βάλλω → ἀπ-**έ**-βαλλον. Το **περί** και το **πρό** δεν το
  χάνουν: περι-**έ**-γραψα.
- Η πρόθεση **ξαναβρίσκει τη μορφή της**: συγ-γράφω → συν-**έ**-γραψα, ἐκ-φέρω →
  ἐξ-**έ**-φερον, ἐμ-βάλλω → ἐν-**έ**-βαλλον.

Στα νέα λέμε ακόμα «συ**νέ**γραψε», «ε**πέ**στρεψε», «ε**ξέ**δωσε»: εκεί κρατήσαμε
την αρχαία εσωτερική αύξηση.

> **Πρόσεχε**
>
> Πριν βάλεις αύξηση σε ένα ρήμα που αρχίζει από πρόθεση, βεβαιώσου ότι **είναι
> όντως σύνθετο**. Το διώκω αρχίζει από «δι-», αλλά δεν είναι δια + ώκω: είναι απλό
> ρήμα, και η αύξηση μπαίνει μπροστά, **ἐδίωξα**.

### Παράδειγμα 2: Στην πρόταση του Θουκυδίδη, βρες την αύξηση στο «ξυνέγραψε» και στο «ἐπολέμησαν», και γράψε τον ενεστώτα κάθε ρήματος.

1. **ξυνέγραψε**: σύνθετο από ξύν + γράφω. Η αύξηση είναι το **έ** μετά την πρόθεση.
   Είναι συλλαβική, γιατί το γράφω αρχίζει από σύμφωνο. Ενεστώτας: **ξυγγράφω**
   (συγγράφω), γιατί μπροστά στο γ το ν της πρόθεσης γίνεται γ.
2. **ἐπολέμησαν**: απλό ρήμα που αρχίζει από π, άρα συλλαβική αύξηση **ἐ-** μπροστά.
   Είναι γ΄ πληθυντικό του αορίστου. Ενεστώτας: **πολεμῶ**, «πολεμάω».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τον τύπο*

> **Θυμήσου**
>
> - Η **αύξηση** δείχνει το παρελθόν: παρατατικός, αόριστος, υπερσυντέλικος, **μόνο
>   στην οριστική**.
> - **Συλλαβική**: σύμφωνο → ἐ- μπροστά (ἔλυσα)· ῥ → ἐρρ- (ἔρριψα).
> - **Χρονική**: φωνήεν → μακρό (α, ε → η· ο → ω· αι, ει → ῃ· οι → ῳ· αυ → ηυ).
> - **Σύνθετα**: η αύξηση μετά την πρόθεση (συνέγραψα, διέκοψα, ἐξέφερον).
> - Στα αρχαία η αύξηση μπαίνει **πάντα**· στα νέα μόνο όταν τονίζεται (έγραψα,
>   γράψαμε).
> - **ἔχω → εἶχον**, και **εἰμί**: ἦ/ἦν, ἦσθα, ἦν, ἦμεν, ἦτε, ἦσαν.

## Ερωτήσεις

1. Τι δείχνει η αύξηση σε ένα αρχαίο ρήμα;
   - ότι η πράξη έγινε στο παρελθόν
   - ότι η πράξη κράτησε πολλή ώρα
   - ότι το υποκείμενο είναι πολλοί
   - ότι το ρήμα είναι στη μετοχή
2. Ποιο ζευγάρι δείχνει τη διαφορά αρχαίας και νέας αύξησης;
   - ἐγράψαμεν, αλλά γράψαμε
   - ἔγραψα, αλλά έγραψα
   - ἔγραφον, αλλά έγραφα
   - γράφομεν, αλλά γράφουμε
3. Ποιος είναι ο παρατατικός (α΄ ενικό) του «ὀνομάζω»;
   - ὠνόμαζον
   - ἐονόμαζον
   - ἠνόμαζον
   - ὀνόμαζον
4. Πώς γράφεται ο παρατατικός (α΄ ενικό) του «οἰκίζω»;
   - ᾤκιζον
   - ὤκιζον
   - ἐοίκιζον
   - ηὔκιζον
5. Ποιος είναι ο αόριστος (α΄ ενικό) του «ἀποκόπτω»;
   - ἀπέκοψα
   - ἐποκόψα
   - ἀποέκοψα
   - ἀπόκοψα
6. Ποιος είναι ο αόριστος (α΄ ενικό) του «διώκω»;
   - ἐδίωξα
   - διέωξα
   - ἐδίωσα
   - ἐδίωψα
7. Ποιος τύπος του παρατατικού του «εἰμί» ταιριάζει στο «ἡμεῖς φίλοι ___»;
   - ἦμεν
   - ἦσαν
   - ἐσμέν
   - ἦτε
8. Από ποιον αρχαίο τύπο κρατάει τη χρονική του αύξηση το δικό μας «είχα»;
   - εἶχον, παρατατικός του ἔχω
   - ἦχον, παρατατικός του ἔχω
   - ἔσχον, αόριστος του ἔχω
   - ἔχων, μετοχή του ἔχω

## Ασκήσεις

1. Γράψε το α΄ ενικό της οριστικής του παρατατικού: παιδεύω, ἀκούω, ἐλπίζω.
2. Γράψε το γ΄ πληθυντικό της οριστικής του αορίστου: βλάπτω, φυλάττω, θαυμάζω.
3. Βρες τον ενεστώτα (α΄ ενικό) από τον οποίο έρχεται κάθε τύπος: ᾔκαζον, ηὔξανε, ἦρξαν.
4. Γράψε το γ΄ ενικό της οριστικής του αορίστου: συμβουλεύω, ἐκπέμπω, περιγράφω.
5. Βάλε το ρήμα κάθε πρότασης στην οριστική του αορίστου, στο ίδιο πρόσωπο και αριθμό (διδακτικές προτάσεις, δικές μας).
   α) «Οἱ στρατιῶται τὴν γέφυραν διακόπτουσιν.»
   β) «Ἡμεῖς τὴν πόλιν οἰκίζομεν.»
   γ) «Ὁ ἱστορικὸς τὸν πόλεμον συγγράφει.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/augment
