# Το άρθρο και η β΄ κλίση

> ὁ, ἡ, τό και τα ουσιαστικά σε -ος και -ον, πτώση προς πτώση.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/article-second-declension

## Τι θα μάθεις

- Να κλίνεις το άρθρο ὁ, ἡ, τό σε όλες τις πτώσεις, μαζί με τη δοτική.
- Να κλίνεις αρσενικά, θηλυκά και ουδέτερα ουσιαστικά της β΄ κλίσης σε -ος και -ον.
- Να αναγνωρίζεις πτώση και αριθμό ενός τύπου από την κατάληξη και το άρθρο του.
- Να τονίζεις σωστά τις πτώσεις, και να συνδέεις κάθε τύπο με τον αντίστοιχο της νέας ελληνικής.

## Ο άνθρωπος, ο λόγος και τα ζώα

Στα *Πολιτικά* ο Αριστοτέλης θέλει να εξηγήσει γιατί οι άνθρωποι ζουν σε
πόλεις. Γράφει δύο φράσεις που από τότε δεν έπαψαν να παρατίθενται:

> ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον
>
> λόγον δὲ μόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζῴων
>
> — Αριστοτέλης, *Πολιτικά* 1253a2-3 και 1253a9-10

«Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ζώο που ζει σε πόλη.» «Και από όλα τα ζώα,
λόγο έχει μόνο ο άνθρωπος.» *(μετάφραση δική μας· στην πρώτη φράση το «είναι»
εννοείται)*

Κοίτα τα ουσιαστικά:

- **ὁ ἄνθρωπος**, **ἄνθρωπος**: ο άνθρωπος.
- **λόγον**: τον λόγο, δηλαδή την ομιλία και τη σκέψη μαζί.
- **ζῷον**: ένα ζώο.
- **τῶν ζῴων**: των ζώων.

Όλα κλίνονται με τον ίδιο τρόπο, τη **β΄ κλίση**, και όλα τα ξέρεις από τα νέα
ελληνικά. Οι καταλήξεις τους είναι σχεδόν ίδιες με τις δικές μας, με δύο
διαφορές: υπάρχει μία πτώση παραπάνω, και οι τόνοι ακολουθούν τους κανόνες που
έμαθες στην προηγούμενη ενότητα. Πρόσεξε ήδη: **ζῷον** με περισπωμένη, **ζῴων** με
οξεία. Γιατί; Η λήγουσα -ων είναι μακρά.

## Η πέμπτη πτώση: η δοτική

Τα νέα ελληνικά έχουν τέσσερις πτώσεις. Τα αρχαία έχουν **πέντε**: ονομαστική,
γενική, **δοτική**, αιτιατική, κλητική. Η ονομαστική και η κλητική λέγονται
**ορθές** πτώσεις· οι άλλες τρεις **πλάγιες**.

Η **δοτική** πήρε το όνομά της από το **δίδωμι**, «δίνω»: δείχνει σε ποιον
δίνεται κάτι. Στα νέα τη λέμε συνήθως με πρόθεση: **σε**, **για**, **με**.

- δίδωμι **τῷ φίλῳ** τὸ βιβλίον = δίνω **στον φίλο** το βιβλίο.

Η δοτική χάθηκε από την καθημερινή γλώσσα, αλλά ζει σε στερεότυπες φράσεις:
«πληρώνω **τοις μετρητοίς**», «το θέμα **εν λόγω**», «**εν τω μεταξύ**»,
«δόξα **τω Θεώ**». Σε όλες ακούς τη δοτική σε -ω και -οις, του άρθρου ή της β΄ κλίσης.

> **Ο δυϊκός**
>
> Τα αρχαία είχαν και τρίτο αριθμό, τον **δυϊκό**, για δύο πρόσωπα ή πράγματα:
> **τὼ ἀνθρώπω**, «οι δύο άνθρωποι». Είναι σπάνιος στα κείμενα του σχολείου.

## Το άρθρο

|                | Αρσενικό ενικ. | Θηλυκό ενικ. | Ουδέτερο ενικ. | Αρσενικό πληθ. | Θηλυκό πληθ. | Ουδέτερο πληθ. |
| -------------- | -------------- | ------------ | -------------- | -------------- | ------------ | -------------- |
| **Ονομαστική** | ὁ              | ἡ            | τό             | οἱ             | αἱ           | τά             |
| **Γενική**     | τοῦ            | τῆς          | τοῦ            | τῶν            | τῶν          | τῶν            |
| **Δοτική**     | τῷ             | τῇ           | τῷ             | τοῖς           | ταῖς         | τοῖς           |
| **Αιτιατική**  | τόν            | τήν          | τό             | τούς           | τάς          | τά             |

Κλητική το άρθρο **δεν έχει**. Μπροστά από μια λέξη σε κλητική βρίσκεις συχνά
το **ὦ**, που δεν είναι άρθρο αλλά επιφώνημα: **ὦ φίλε**.

Τρία πράγματα αξίζει να προσέξεις:

1. Το **ὁ, ἡ, οἱ, αἱ** δεν έχουν τόνο, μόνο **δασεία**. Τα υπόλοιπα, όταν
   ακολουθεί η λέξη τους, γράφονται με **βαρεία**: τὸν λόγον, τὰ δῶρα.
2. Η γενική και η δοτική έχουν **περισπωμένη**: τοῦ, τῷ, τῶν, τοῖς.
3. Το θηλυκό πληθυντικό είναι **αἱ** και **τάς**, όχι «οι» και «τις» όπως στα
   νέα.

## Η β΄ κλίση

Στη β΄ κλίση ανήκουν **αρσενικά** και **θηλυκά** σε **-ος** και **ουδέτερα** σε
**-ον**.

| Πτώση       | ὁ λόγος         | νέα         | τὸ δῶρον        | νέα       |
| ----------- | --------------- | ----------- | --------------- | --------- |
| Ονομ. ενικ. | ὁ λόγ**ος**     | ο λόγος     | τὸ δῶρ**ον**    | το δώρο   |
| Γεν. ενικ.  | τοῦ λόγ**ου**   | του λόγου   | τοῦ δώρ**ου**   | του δώρου |
| Δοτ. ενικ.  | τῷ λόγ**ῳ**     | —           | τῷ δώρ**ῳ**     | —         |
| Αιτ. ενικ.  | τὸν λόγ**ον**   | τον λόγο    | τὸ δῶρ**ον**    | το δώρο   |
| Κλητ. ενικ. | (ὦ) λόγ**ε**    | λόγε        | (ὦ) δῶρ**ον**   | δώρο      |
| Ονομ. πληθ. | οἱ λόγ**οι**    | οι λόγοι    | τὰ δῶρ**α**     | τα δώρα   |
| Γεν. πληθ.  | τῶν λόγ**ων**   | των λόγων   | τῶν δώρ**ων**   | των δώρων |
| Δοτ. πληθ.  | τοῖς λόγ**οις** | —           | τοῖς δώρ**οις** | —         |
| Αιτ. πληθ.  | τοὺς λόγ**ους** | τους λόγους | τὰ δῶρ**α**     | τα δώρα   |
| Κλητ. πληθ. | (ὦ) λόγ**οι**   | λόγοι       | (ὦ) δῶρ**α**    | δώρα      |

Σύγκρινε τις στήλες: οι καταλήξεις είναι **σχεδόν ίδιες**. Η αρχαία κρατάει το
**-ν** στην αιτιατική (λόγον, δῶρον) και έχει δοτική. Η κλητική σε **-ε** ζει ακόμα:
«φίλε», «Πέτρε», «άνθρωπε».

Το ουδέτερο έχει, όπως και στα νέα, **ίδια** ονομαστική, αιτιατική και κλητική,
στον ενικό και στον πληθυντικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κλίνε το «ὁ λόγος» και το «τὸ δῶρον»*

### Θηλυκά σε -ος

Μερικά ουσιαστικά σε -ος είναι **θηλυκά** και παίρνουν θηλυκό άρθρο, αλλά
κλίνονται ακριβώς όπως το λόγος: **ἡ ὁδός, τῆς ὁδοῦ, τῇ ὁδῷ, τὴν ὁδόν**· **ἡ
νῆσος, ἡ νόσος, ἡ ἄμπελος**.

Και αυτά τα ξέρεις: στα νέα λέμε **η** μέθοδος, **η** είσοδος, **η** έξοδος,
**η** διάλεκτος. Όλα είναι σύνθετα του θηλυκού **ἡ ὁδός**, εκτός από τη
διάλεκτο, που είναι θηλυκή κι εκείνη από τα αρχαία.

> **Κλειδί**
>
> Μάθε **το άρθρο** καλά: σε έναν τύπο της β΄ κλίσης σου λέει αμέσως πτώση,
> αριθμό και γένος. «τοῖς» = δοτική πληθυντικού, αρσενικό ή ουδέτερο. Η κατάληξη
> επιβεβαιώνει, ο τόνος ακολουθεί τους πέντε κανόνες.

## Ο τόνος από πτώση σε πτώση

Ο τόνος της β΄ κλίσης **μένει στη συλλαβή της ονομαστικής**, όσο του το
επιτρέπουν οι κανόνες:

- **Προπαροξύτονα** (ἄνθρωπος): όταν η λήγουσα γίνει μακρά, ο τόνος κατεβαίνει
  στην παραλήγουσα: τοῦ ἀνθρώπου, τοὺς ἀνθρώπους. Όπως στα νέα.
- **Παροξύτονα με μακρά παραλήγουσα** (δῶρον, νῆσος): περισπωμένη όταν η λήγουσα
  είναι βραχεία, οξεία όταν είναι μακρά: τὸ δῶρον, τοῦ δώρου.
- **Οξύτονα** (ποταμός, ὁδός): στη **γενική** και στη **δοτική**, και των δύο
  αριθμών, η οξεία γίνεται **περισπωμένη**: τοῦ ποταμοῦ, τῷ ποταμῷ, τῶν ποταμῶν,
  τοῖς ποταμοῖς. Στις άλλες πτώσεις μένει οξεία: τὸν ποταμόν, τοὺς ποταμούς.

> **Πρόσεχε**
>
> Στα ουδέτερα, το **-α** του πληθυντικού είναι **βραχύ**. Γι' αυτό: τὰ **δῶ**ρα,
> με περισπωμένη, όπως τὸ δῶρον. Μην παρασυρθείς από το «τα δώρα» των νέων.
>
> Και θυμήσου ότι το τελικό **-οι** μετράει βραχύ: οἱ **ἄν**θρωποι μένει στην
> προπαραλήγουσα, ενώ τοῖς ἀν**θρώ**ποις όχι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τον τύπο*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια πτώση;*

> **Θυμήσου**
>
> - Πέντε πτώσεις: ονομαστική, γενική, **δοτική**, αιτιατική, κλητική.
> - Άρθρο: ὁ ἡ τό · τοῦ τῆς τοῦ · τῷ τῇ τῷ · τόν τήν τό — οἱ αἱ τά · τῶν · τοῖς
>   ταῖς τοῖς · τούς τάς τά.
> - Β΄ κλίση αρσενικά και θηλυκά: -ος, -ου, -ῳ, -ον, -ε · -οι, -ων, -οις, -ους,
>   -οι.
> - Ουδέτερα: -ον, -ου, -ῳ, -ον, -ον · -α, -ων, -οις, -α, -α.
> - Οξύτονα: γενική και δοτική με **περισπωμένη**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κλίνε το «ὁ δῆμος» στον ενικό και τον πληθυντικό, με τόνους.

1. Θέμα **δημ-**, καταλήξεις της β΄ κλίσης. Η παραλήγουσα έχει η, άρα είναι
   **μακρά**. Ο τόνος θα μένει πάνω της· μένει να δούμε αν θα είναι οξεία ή
   περισπωμένη.
2. Όπου η λήγουσα είναι **βραχεία** (-ος, -ον, -ε, και το τελικό -οι) μπαίνει
   **περισπωμένη**: ὁ δῆμος, τὸν δῆμον, ὦ δῆμε, οἱ δῆμοι.
3. Όπου η λήγουσα είναι **μακρά** (-ου, -ῳ, -ων, -οις, -ους) μπαίνει **οξεία**:
   τοῦ δήμου, τῷ δήμῳ, τῶν δήμων, τοῖς δήμοις, τοὺς δήμους.

### Παράδειγμα 2: Στη φράση «λόγον δὲ μόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζῴων» βρες πτώση και αριθμό του «λόγον» και του «ζῴων», και γράψε τη νεοελληνική τους μορφή.

1. **λόγον**: κατάληξη -ον σε αρσενικό της β΄ κλίσης (ὁ λόγος). Αυτή είναι η
   **αιτιατική ενικού**: τον λόγο.
2. **τῶν ζῴων**: το άρθρο τῶν και η κατάληξη -ων δείχνουν **γενική
   πληθυντικού**. Η ονομαστική είναι τὸ ζῷον, ουδέτερο. Στα νέα: **των ζώων**.
3. Ο τόνος: στο ζῷον η λήγουσα -ον είναι βραχεία και η παραλήγουσα (ῳ) μακρά, άρα
   περισπωμένη. Στο ζῴων η λήγουσα -ων είναι μακρά, άρα οξεία.

## Ερωτήσεις

1. «δίδωμι τῷ φίλῳ τὸ βιβλίον.» Πώς αποδίδεται το «τῷ φίλῳ» στα νέα;
   - στον φίλο
   - του φίλου
   - τον φίλο
   - ο φίλος
2. Ποιο είναι το άρθρο της δοτικής πληθυντικού στο θηλυκό;
   - ταῖς
   - τοῖς
   - τάς
   - τῇ
3. Ποιο ουσιαστικό σε -ος είναι θηλυκό;
   - ὁδός
   - λόγος
   - δῆμος
   - ποταμός
4. Σε ποια πτώση και ποιον αριθμό είναι το «τοὺς ἀνθρώπους»;
   - Αιτιατική πληθυντικού
   - Γενική ενικού
   - Δοτική πληθυντικού
   - Ονομαστική πληθυντικού
5. Ποια είναι η σωστή γενική ενικού του «ὁ ποταμός»;
   - τοῦ ποταμοῦ
   - τοῦ ποταμού
   - τοῦ ποτάμου
   - τοῦ ποταμόυ
6. Ποια είναι η ονομαστική πληθυντικού του «τὸ δῶρον»;
   - τὰ δῶρα
   - τὰ δώρα
   - οἱ δῶροι
   - τὰ δώρων
7. Ποια κατάληξη έχει η κλητική ενικού του «ὁ φίλος»;
   - -ε, ὦ φίλε
   - -ος, ὦ φίλος
   - -ον, ὦ φίλον
   - -ου, ὦ φίλου
8. Ποια νεοελληνική φράση κρατάει δοτική της β΄ κλίσης;
   - πληρώνω τοις μετρητοίς
   - πληρώνω με την κάρτα
   - η πληρωμή των λογαριασμών
   - πλήρωσε τους λογαριασμούς

## Ασκήσεις

1. Γράψε το άρθρο της γενικής ενικού και των τριών γενών.
2. Γράψε τον ίδιο τύπο στον άλλο αριθμό: τῷ νόμῳ, τὰς νήσους, τοῦ ἀνθρώπου.
3. Γράψε τους τύπους του «τὸ ζῷον» που ζητούνται, με άρθρο και τόνο.
   α) δοτική ενικού
   β) αιτιατική πληθυντικού
   γ) δοτική πληθυντικού
4. Μετάφρασε τη διδακτική πρόταση (δική μας, όχι από συγγραφέα): «Οἱ ἄνθρωποι τοῖς θεοῖς δῶρα φέρουσιν.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/article-second-declension
