# Τόνοι και πνεύματα

> Οξεία, βαρεία, περισπωμένη, ψιλή και δασεία, και οι πέντε κανόνες τονισμού.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Α΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/accents-breathings

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις την οξεία, τη βαρεία και την περισπωμένη, και να ξέρεις πότε μπαίνει η καθεμία.
- Να βάζεις ψιλή ή δασεία σε λέξη που αρχίζει από φωνήεν, δίφθογγο ή ρ.
- Να εφαρμόζεις τους πέντε βασικούς κανόνες τονισμού με βάση το μάκρος της λήγουσας και της παραλήγουσας.
- Να βρίσκεις τα ίχνη της δασείας σε νεοελληνικές λέξεις όπως «μέθοδος» και «καθημερινός».

## Δύο φράσεις στον ναό των Δελφών

Ο Πλάτων λέει στον *Πρωταγόρα* ότι οι επτά σοφοί αφιέρωσαν στον Απόλλωνα, στον
ναό των Δελφών, δύο σύντομα ρητά, «αυτά που όλοι υμνούν»:

> γνῶθι σαυτόν καὶ μηδὲν ἄγαν
>
> — Πλάτων, *Πρωταγόρας* 343b

«Γνώρισε τον εαυτό σου» και «Τίποτα υπερβολικό». *(μετάφραση δική μας)*

Σε πέντε λέξεις βλέπεις σχεδόν όλα τα σημάδια του πολυτονικού:

- **γνῶθι**: ένα καπελάκι, την **περισπωμένη**.
- **σαυτόν**: την **οξεία**, τον τόνο που ξέρεις.
- **καὶ**, **μηδὲν**: μια γραμμή που γέρνει ανάποδα, τη **βαρεία**.
- **ἄγαν**: πάνω στο α ένα μικρό σημάδι σαν απόστροφο, την **ψιλή**, μαζί με
  οξεία.

Θα τα δούμε ένα ένα. Θα μάθεις πότε μπαίνει το καθένα, και θα δεις ότι ο πιο
σημαντικός κανόνας **τον εφαρμόζεις ήδη** στα νέα ελληνικά, χωρίς να το ξέρεις.

## Γιατί τόσα σημάδια;

Στην προηγούμενη ενότητα είδες ότι οι αρχαίοι έγραφαν χωρίς τόνους. Δεν τους
χρειάζονταν: ήξεραν πώς προφέρεται η γλώσσα τους. Όταν όμως, μετά τον Αλέξανδρο,
τα ελληνικά τα μάθαιναν εκατομμύρια ξένοι, οι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας
επινόησαν σημάδια για να δείχνουν την προφορά.

Ο αρχαίος τόνος ήταν **μουσικός**: η τονισμένη συλλαβή δεν ακουγόταν πιο
δυνατά, αλλά **πιο ψηλά**, σε υψηλότερη νότα. Γι' αυτό υπάρχουν τρία σημάδια:

| Τόνος           | Σημάδι | Τι έδειχνε                                      | Πού μπαίνει                                                        |
| --------------- | ------ | ----------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| **Οξεία**       | ά      | η φωνή ανεβαίνει                                | σε οποιαδήποτε από τις τρεις τελευταίες συλλαβές                   |
| **Περισπωμένη** | ᾶ      | η φωνή ανεβαίνει και κατεβαίνει στο ίδιο φωνήεν | μόνο σε **μακρό** φωνήεν ή δίφθογγο, στη λήγουσα ή την παραλήγουσα |
| **Βαρεία**      | ὰ      | η οξεία της λήγουσας «χαμηλώνει»                | μόνο στη **λήγουσα**, όταν ακολουθεί άλλη λέξη χωρίς σημείο στίξης |

Η βαρεία είναι η πιο εύκολη: είναι **η ίδια οξεία της λήγουσας**, που αλλάζει
μορφή όταν η λέξη δεν είναι τελευταία πριν από κόμμα ή τελεία. Γράφεις
«ἡ ὁδός.», αλλά «ἡ ὁδὸς μακρά».

> **Λήγουσα, παραλήγουσα**
>
> Τις συλλαβές τις μετράμε από το τέλος, όπως στα νέα: **λήγουσα** η τελευταία,
> **παραλήγουσα** η προτελευταία, **προπαραλήγουσα** η τρίτη από το τέλος. Και στα
> αρχαία ο τόνος δεν ανεβαίνει ποτέ πιο πίσω.

## Ψιλή και δασεία

Κάθε λέξη που αρχίζει από **φωνήεν**, **δίφθογγο** ή **ρ** παίρνει ένα
**πνεύμα**:

- **Ψιλή** (ἀ): η λέξη αρχίζει κατευθείαν από το φωνήεν. Οι περισσότερες
  λέξεις: ἄνθρωπος, ἐγώ, ὄνομα.
- **Δασεία** (ἁ): πριν από το φωνήεν ακουγόταν μια αχνή ανάσα, σαν το αγγλικό h.
  Ὁ, ἡ, ὁδός, ἥλιος, ἡμέρα, Ἕλλην.

Τρία πράγματα να θυμάσαι:

1. Το **υ** και το **ρ** στην αρχή της λέξης παίρνουν **πάντα δασεία**: ὕδωρ,
   ὑπέρ, ῥήτωρ, ῥόδον.
2. Σε δίφθογγο το πνεύμα (και ο τόνος) μπαίνει στο **δεύτερο** φωνήεν: οἶκος,
   αὐτός, εὐχή.
3. Σε κεφαλαίο μπαίνει **μπροστά και πάνω** από το γράμμα: Ἕλλην, Ὅμηρος.

Ποιες λέξεις δασύνονται δεν βγαίνει από κανόνα· υπάρχει κατάλογος στη
Γραμματική και τις μαθαίνεις σιγά σιγά. Συχνά όμως **σε βοηθάει η νέα
ελληνική**, γιατί η δασεία άφησε ίχνη.

### Η δασεία που ζει ακόμα

Όταν μια λέξη με δασεία ενώνεται με μια λέξη που τελειώνει σε **τ** ή **π**, το
τ γίνεται **θ** και το π γίνεται **φ**. Η «ανάσα» της δασείας πέρασε στο
σύμφωνο:

| Αρχαία σύνθεση | Νεοελληνική λέξη |
| -------------- | ---------------- |
| μετά + ὁδός    | μέ**θ**οδος      |
| κατά + ὁδός    | κά**θ**οδος      |
| ἐπί + ὁδός     | έ**φ**οδος       |
| κατά + ἡμέρα   | κα**θ**ημερινός  |
| ἀπό + αἱρῶ     | α**φ**αιρώ       |
| ἀντί + ἥλιος   | αν**θ**ήλιο      |

Αν λοιπόν δεν ξέρεις αν το «ὅρος» (όριο) θέλει δασεία, σκέψου το «α**φ**ορίζω»
(ἀπό + ὁρίζω). Το φ σου το λέει: δασεία.

> **Κλειδί**
>
> Ο τόνος στα αρχαία εξαρτάται από το **μάκρος** των δύο τελευταίων συλλαβών.
> Πρώτα ρωτάς **«είναι μακρά η λήγουσα;»** και μετά **«είναι μακρά η
> παραλήγουσα;»**. Οι πέντε κανόνες απαντούν σε αυτά τα δύο ερωτήματα.

## Οι πέντε κανόνες

Μια συλλαβή είναι **μακρά** αν έχει η, ω, δίφθογγο ή μακρό δίχρονο· **βραχεία**
αν έχει ε, ο ή βραχύ δίχρονο. Μια εξαίρεση που θα συναντάς συνέχεια: το
**-αι** και το **-οι** στο **τέλος** της λέξης μετράνε **βραχέα** για τον τόνο
(οἱ ἄνθρωποι, αλλά τοῖς ἀνθρώποις).

**Κανόνας 1.** Αν η λήγουσα είναι **μακρά**, ο τόνος **δεν** μπορεί να μείνει
στην προπαραλήγουσα· κατεβαίνει μία θέση.
ὁ διδάσκαλος → τοῦ διδασκάλου.

Αυτό το κάνεις ήδη! Στα νέα λες «ο άνθρωπος», αλλά «του ανθρώπου», «ο
διδάσκαλος», αλλά «του διδασκάλου». Είναι ο ίδιος αρχαίος κανόνας, που
επιβίωσε.

**Κανόνας 2.** Μακρά παραλήγουσα που τονίζεται, με **μακρά** λήγουσα, παίρνει
**οξεία**: τοῦ δώρου, τοῦ οἴκου.

**Κανόνας 3.** Μακρά παραλήγουσα που τονίζεται, με **βραχεία** λήγουσα, παίρνει
**περισπωμένη**: τὸ δῶρον, ὁ οἶκος, ἡ νῆσος.

**Κανόνας 4.** Η προπαραλήγουσα παίρνει **μόνο οξεία**, ποτέ περισπωμένη:
ἡ θάλαττα, ὁ ἄνθρωπος.

**Κανόνας 5.** Μια **βραχεία** συλλαβή παίρνει **μόνο οξεία**, ποτέ
περισπωμένη: ὁ λόγος, ὁ νόμος, τὸ τόξον. (Η περισπωμένη θέλει χρόνο για να
ανέβει και να κατέβει η φωνή, και η βραχεία συλλαβή δεν τον έχει.)

> **Πρόσεχε**
>
> Ο κανόνας 2 και ο κανόνας 3 κρίνονται από τη **λήγουσα**, όχι από τη λέξη. Γι'
> αυτό η ίδια λέξη αλλάζει τόνο από πτώση σε πτώση: **ὁ οἶκος** (λήγουσα -ος,
> βραχεία) αλλά **τοῦ οἴκου** (λήγουσα -ου, μακρά). Και **οἱ οἶκοι**, με
> περισπωμένη, γιατί το τελικό -οι μετράει βραχύ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού πάει ο τόνος;*

Και τώρα το δεύτερο ερώτημα: **ποιο σημάδι**; Οι λέξεις παρακάτω τονίζονται στην
παραλήγουσα, εκεί που τις τονίζεις και στα νέα. Αποφάσισε αν θα πάρουν οξεία ή
περισπωμένη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οξεία ή περισπωμένη;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Οξεία** οπουδήποτε στις τρεις τελευταίες συλλαβές· **περισπωμένη** μόνο σε
>   μακρό φωνήεν της λήγουσας ή της παραλήγουσας· **βαρεία** μόνο στη λήγουσα,
>   αντί για οξεία, όταν ακολουθεί λέξη.
> - **Δασεία** σε κάθε αρχικό υ και ρ, και σε όσες λέξεις έχει ο κατάλογος. Στη
>   δίφθογγο, πάνω στο δεύτερο φωνήεν.
> - Μακρά λήγουσα → όχι τόνος στην προπαραλήγουσα.
> - Μακρά παραλήγουσα: με μακρά λήγουσα **οξεία**, με βραχεία λήγουσα
>   **περισπωμένη**.
> - Το τελικό -αι, -οι μετράει βραχύ.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τόνισε τη γενική και την αιτιατική πληθυντικού του «ὁ ἥλιος»: «τῶν ηλιων», «τοὺς ηλιους».

1. Η ονομαστική **ἥλιος** τονίζεται στην προπαραλήγουσα, με δασεία στο αρχικό η.
   Το πνεύμα δεν αλλάζει από πτώση σε πτώση: θα το κρατήσουμε.
2. Η λήγουσα **-ων** είναι μακρά. Από τον κανόνα 1, ο τόνος δεν μένει στην
   προπαραλήγουσα· κατεβαίνει στην παραλήγουσα: ἡλ**ί**ων.
3. Η παραλήγουσα έχει το δίχρονο ι, εδώ βραχύ. Μια βραχεία συλλαβή παίρνει μόνο
   οξεία: **τῶν ἡλίων**. Με την ίδια σκέψη για το -ους, που είναι δίφθογγος, άρα
   μακρά: **τοὺς ἡλίους**.

### Παράδειγμα 2: Εξήγησε κάθε σημάδι στη φράση «μηδὲν ἄγαν».

1. **μηδὲν**: τονίζεται στη λήγουσα με οξεία, αλλά ακολουθεί άλλη λέξη χωρίς
   στίξη. Γι' αυτό η οξεία γράφεται **βαρεία**.
2. **ἄγαν**: αρχίζει από φωνήεν, άρα θέλει πνεύμα. Δεν είναι στον κατάλογο των
   δασυνόμενων, οπότε παίρνει **ψιλή**.
3. Ο τόνος της είναι στην παραλήγουσα, που έχει βραχύ α. Η βραχεία συλλαβή
   παίρνει μόνο **οξεία**. Ψιλή και οξεία μαζί: **ἄ**.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί στο «μηδὲν ἄγαν» το «μηδὲν» έχει βαρεία;
   - Τονίζεται στη λήγουσα και ακολουθεί λέξη
   - Η λήγουσα του είναι μακρά συλλαβή
   - Είναι η τελευταία λέξη της φράσης
   - Τονίζεται στην παραλήγουσα του
2. Σε ποια συλλαβή μπορεί να μπει περισπωμένη;
   - Σε μακρά λήγουσα ή παραλήγουσα
   - Σε οποιαδήποτε από τις τρεις τελευταίες
   - Μόνο σε βραχεία παραλήγουσα
   - Μόνο στη λήγουσα, όταν ακολουθεί λέξη
3. Ποια λέξη είναι γραμμένη σωστά;
   - ῥήτωρ
   - ὐπέρ
   - ὄικος
   - ῤόδον
4. Γιατί λέμε «μέθοδος» και όχι «μέτοδος» (μετά + ὁδός);
   - Η δασεία του ὁδός έκανε το τ θ
   - Το θ είναι πιο εύκολο στην προφορά
   - Η ψιλή του ὁδός άλλαξε το σύμφωνο
   - Η περισπωμένη έφερε ένα θ
5. Γιατί λέμε «ὁ διδάσκαλος» αλλά «τοῦ διδασκάλου»;
   - Η λήγουσα -ου είναι μακρά
   - Η γενική τονίζεται πάντα στην παραλήγουσα
   - Το άρθρο τοῦ τραβάει τον τόνο
   - Η παραλήγουσα -σκα- είναι μακρά
6. Ποιος τύπος είναι σωστός;
   - τὸ δῶρον — τοῦ δώρου
   - τὸ δώρον — τοῦ δώρου
   - τὸ δῶρον — τοῦ δῶρου
   - τὸ δώρον — τοῦ δῶρου
7. Γιατί γράφουμε «οἱ οἶκοι» με περισπωμένη, ενώ η λήγουσα έχει δίφθογγο;
   - Το τελικό -οι μετράει βραχύ στον τόνο
   - Ο πληθυντικός παίρνει πάντα περισπωμένη
   - Η δίφθογγος οι δεν είναι ποτέ μακρά
   - Το πνεύμα στο οἱ αλλάζει τον τόνο
8. Πού μπαίνει το πνεύμα στη λέξη «αυτος»;
   - Στο υ: αὐτός
   - Στο α: ἀυτός
   - Πουθενά: δεν έχει πνεύμα
   - Στο ο: αυτὀς

## Ασκήσεις

1. Ποιοι είναι οι τρεις τόνοι της αρχαίας και ποια τα δύο πνεύματα;
2. Βάλε πνεύμα στις λέξεις: υδωρ, ροδον, ευχη. Γράψε μόνο ποιο πνεύμα και σε ποιο γράμμα.
3. Τόνισε σωστά τους τύπους του «ὁ κῆπος».
   α) τοῦ κηπου
   β) οἱ κηποι
   γ) τοῖς κηποις
4. Το «ἐφ' ἅπαξ» και το «καθ' ὅλου» (καθόλου) κρατούν ίχνη δασείας. Ποια αρχαία λέξη ήταν δίπλα σε καθεμία πρόθεση, και τι πνεύμα είχε;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-a/ancient-greek/accents-breathings
