# Η δομή επιλογής if

> if, if-else, if-elif-else και εμφωλευμένες επιλογές.

Προγραμματισμός Υπολογιστών, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/programming/selection-if

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις πότε ένα πρόβλημα λύνεται μόνο με δομή ακολουθίας και πότε θέλει επιλογή.
- Να γράφεις απλή if, if-else και if-elif-else με τη σωστή άνω-κάτω τελεία και εσοχή.
- Να προβλέπεις ποιος κλάδος εκτελείται σε μια αλυσίδα elif, ξέροντας ότι σταματά στην πρώτη αληθή συνθήκη.
- Να γράφεις και να διαβάζεις εμφωλευμένες δομές επιλογής, και να τις μετατρέπεις σε αλυσίδα elif.

Ο κώδικας γράφεται όπως στο βιβλίο και στις εξετάσεις, σε Python 2.7: `print x`, `print a, b`, και `input` για να διαβάσεις αριθμό. Οι runners της σελίδας γράφουν `print(...)` με ένα όρισμα και `int(input(...))`, που δουλεύουν ίδια και στις δύο εκδόσεις.

> **Στον υπολογιστή σου, με Python 3**
>
> Η `print` θέλει παρενθέσεις: `print('Άρτιος')`. Η `input` επιστρέφει πάντα κείμενο, οπότε αριθμό διαβάζεις με `int(input(...))` ή `float(input(...))`. Αν το ξεχάσεις, το `if a < 0:` σταματά με `TypeError`, γιατί η Python 3 δεν συγκρίνει κείμενο με αριθμό.

## Η δομή ακολουθίας

Η **δομή ακολουθίας** είναι μια σειρά από εντολές που εκτελούνται η μία μετά την άλλη, με τη σειρά που γράφτηκαν. Ένα πρόγραμμα μόνο με ακολουθία λύνει τα προβλήματα όπου:

- η σειρά των βημάτων είναι καθορισμένη,
- όλα τα βήματα εκτελούνται πάντοτε,
- δεν υπάρχουν εξαιρέσεις.

Το εμβαδόν ενός ορθογωνίου είναι τέτοιο πρόβλημα: διαβάζεις μήκος και πλάτος, πολλαπλασιάζεις, εμφανίζεις.

```python
# Εμβαδόν ορθογωνίου παραλληλογράμμου
mikos = input('Μήκος: ')
platos = input('Πλάτος: ')
emvadon = mikos * platos
print 'Εμβαδόν:', emvadon
```

Με μήκος `7.5` και πλάτος `4` εμφανίζει `Εμβαδόν: 30.0`. Κάθε γραμμή εκτελείται μία φορά, από πάνω προς τα κάτω.

Αν όμως ο χρήστης δώσει αρνητικό μήκος, το πρόγραμμα θα εμφανίσει αρνητικό εμβαδόν. Για να το αποφύγεις, το πρόγραμμα πρέπει να **διαλέξει**: αν το μήκος είναι αρνητικό, μήνυμα λάθους· αλλιώς, υπολογισμός. Εδώ η ακολουθία δεν φτάνει.

## Η απλή if

```python
if synthiki:
    entoles
```

Η `synthiki` είναι μια λογική έκφραση: βγαίνει `True` ή `False`. Αν είναι `True`, εκτελούνται οι εντολές του μπλοκ. Αν είναι `False`, η εκτέλεση προσπερνά το μπλοκ και συνεχίζει από την πρώτη εντολή μετά από αυτό.

```python
# Προειδοποίηση για αρνητικό ποσό
poso = input('Δώσε ένα ποσό: ')
if poso < 0:
    print 'ΠΡΟΣΟΧΗ: το ποσό είναι αρνητικό'
print 'Τέλος ελέγχου'
```

*Διαδραστικό στη σελίδα: Προειδοποίηση για αρνητικό ποσό*

Το «Τέλος ελέγχου» δεν έχει εσοχή, άρα δεν ανήκει στο `if`: εμφανίζεται πάντα, όποιο κι αν είναι το ποσό.

> **Κλειδί**
>
> **Η εσοχή ορίζει το μπλοκ.** Η γραμμή του `if` τελειώνει με άνω-κάτω τελεία `:`. Οι εντολές που ακολουθούν με την **ίδια εσοχή** ανήκουν στο ίδιο μπλοκ και εκτελούνται μαζί, μόνο αν ισχύει η συνθήκη. Η πρώτη γραμμή που γυρίζει αριστερά κλείνει το μπλοκ. Δεν υπάρχει λέξη «τέλος αν»: τη δουλειά της την κάνουν τα κενά.

## Η σύνθετη if-else

Όταν θέλεις **άλλες** εντολές για το αληθές και άλλες για το ψευδές, προσθέτεις κλάδο `else` («αλλιώς»):

```python
# Σύγκριση των ηλικιών δύο ατόμων
a = input('Δώσε την ηλικία Α του πρώτου ατόμου: ')
b = input('Δώσε την ηλικία Β του δεύτερου ατόμου: ')
if a > b:
    print 'Η ηλικία Α είναι μεγαλύτερη από τη Β'
else:
    print 'Η ηλικία Α είναι μικρότερη ή ίση της ηλικίας Β'
```

Η `if-else` εκτελεί **πάντα ακριβώς έναν** από τους δύο κλάδους. Το `else` δεν παίρνει συνθήκη: εκτελείται όταν η συνθήκη του `if` είναι ψευδής.

> **Πρόσεχε**
>
> **Αριθμός με `input`, όχι με `raw_input`.** Με `a = raw_input('Ποσό: ')` η `a` είναι συμβολοσειρά, και το `if a < 0:` δεν σταματά με σφάλμα: βγαίνει **σιωπηλά** `False`, όποιο ποσό κι αν δοθεί, γιατί η Python 2.7 λογίζει κάθε συμβολοσειρά μεγαλύτερη από κάθε αριθμό. Το πρόγραμμα τρέχει και κάνει λάθος.
>
> Και **το `=` εκχωρεί, το `==` συγκρίνει.** Το `if a = 5:` σταματά με `SyntaxError`.

## Πολλαπλή επιλογή: if-elif-else

Για περισσότερες από δύο περιπτώσεις, η Python έχει το `elif` («αλλιώς αν»). Ένας συναγερμός σπιτιού δίνει κωδικούς από $1$ ως $50$: οι κωδικοί $1$ ως $10$ είναι η ζώνη $1$, οι $11$ ως $20$ η ζώνη $2$, και οι μεγαλύτεροι του $20$ η ζώνη $3$.

```python
# Πρόγραμμα εντοπισμού ζώνης συναγερμού
alarm = input('Δώσε έναν κωδικό συναγερμού: ')
if alarm > 20:
    z = 3
elif alarm > 10:
    z = 2
else:
    z = 1
print 'Πρόβλημα από τη ζώνη: ', z
print 'τέλος'
```

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ζώνη συναγερμού*

Οι συνθήκες ελέγχονται **με τη σειρά**, από πάνω προς τα κάτω. Μόλις μία βγει αληθής, εκτελείται το μπλοκ της και η εκτέλεση πηγαίνει μετά από όλη τη δομή. Το `else` στο τέλος πιάνει ό,τι δεν έπιασε καμία συνθήκη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τρεις κωδικοί μέσα στην ίδια αλυσίδα*

> **Κλειδί**
>
> **Η αλυσίδα `elif` σταματά στην πρώτη αληθή συνθήκη.** Γι' αυτό **η σειρά μετράει**. Αν γράψεις πρώτα `if alarm > 10:`, ο κωδικός $25$ θα πάει στη ζώνη $2$, γιατί και το $25$ είναι μεγαλύτερο του $10$, και η συνθήκη για τη ζώνη $3$ δεν θα ελεγχθεί ποτέ.

Τρία χωριστά `if` δεν είναι το ίδιο με μια αλυσίδα. Με χωριστά `if` ελέγχονται **όλες** οι συνθήκες, και αν ισχύουν δύο, εκτελούνται δύο μπλοκ. Με `elif` εκτελείται **ένα** το πολύ.

## Εμφωλευμένες δομές επιλογής

Ένα `if` μπορεί να μπει μέσα στο μπλοκ ενός άλλου. Αυτό είναι **εμφωλευμένη** δομή επιλογής: η εσωτερική επιλογή ελέγχεται μόνο αν η εξωτερική έστειλε την εκτέλεση εκεί.

Ο δείκτης υπεριώδους ακτινοβολίας (UV) παίρνει τιμές από $0$ ως $15$: ως $5{,}9$ ο κίνδυνος είναι ελάχιστος ή μικρός, από $6$ ως $10{,}9$ μεγάλος ή πολύ μεγάλος, από $11$ ως $15$ ακραίος. Το πρόγραμμα πρώτα ελέγχει αν η τιμή είναι αποδεκτή, και μόνο τότε τη χαρακτηρίζει.

```python
# Πρόγραμμα ελέγχου υπεριώδους ακτινοβολίας
uv = input('Παρακαλώ δώσε έναν αριθμό έκθεσης δείκτη UV: ')
if uv <= 15:
    if uv >= 11:
        print 'Ακραία κατάσταση κινδύνου'
    else:
        if uv >= 6:
            print 'Μεγάλος ή πολύ μεγάλος κίνδυνος'
        else:
            if uv >= 0:
                print 'Ελάχιστος ή μικρός κίνδυνος'
            else:
                print 'Ο δείκτης δεν μπορεί να είναι αρνητικός'
else:
    print 'Ο αριθμός που έδωσες υπερβαίνει το 15. Μη αποδεκτή τιμή!'
```

Κάθε `else` ανήκει στο `if` που έχει την **ίδια εσοχή** με αυτό. Ένα μπλοκ δεν μπορεί να έχει δύο `else` στην ίδια εσοχή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Έλεγχος υπεριώδους ακτινοβολίας*

Όταν κάθε `else` περιέχει μόνο ένα ακόμα `if`, η εμφώλευση γράφεται πιο καθαρά ως αλυσίδα `elif`, με τις ίδιες ακριβώς απαντήσεις:

```python
uv = input('Δείκτης UV: ')
if uv > 15:
    print 'Μη αποδεκτή τιμή!'
elif uv >= 11:
    print 'Ακραία κατάσταση κινδύνου'
elif uv >= 6:
    print 'Μεγάλος ή πολύ μεγάλος κίνδυνος'
elif uv >= 0:
    print 'Ελάχιστος ή μικρός κίνδυνος'
else:
    print 'Ο δείκτης δεν μπορεί να είναι αρνητικός'
```

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι θα εμφανίσει το παρακάτω τμήμα προγράμματος; x = 7, y = 3· αν x % 2 == 0, τότε y = y + x· αλλιώς αν x > 5, τότε y = y \* 2 και x = x - 4· αλλιώς y = 0. Στο τέλος, αν y > x, print x, y· αλλιώς print y, x.

1. ```python
   x = 7
   y = 3
   if x % 2 == 0:
       y = y + x
   elif x > 5:
       y = y * 2
       x = x - 4
   else:
       y = 0
   if y > x:
       print x, y
   else:
       print y, x
   ```
2. **Πρώτη δομή.** Το `7 % 2` είναι $1$, άρα η πρώτη συνθήκη βγαίνει `False`. Η δεύτερη, `7 > 5`, βγαίνει `True`: εκτελείται το μπλοκ της, `y = 6` και `x = 3`. Το `else` δεν ελέγχεται.
3. **Δεύτερη δομή.** Με τις **νέες** τιμές, `6 > 3` είναι `True`, οπότε εκτελείται η `print x, y`.
4. **Απάντηση:** `3 6`. Η συνηθισμένη παγίδα είναι να συγκρίνεις στη δεύτερη δομή τις αρχικές τιμές, $3 > 7$, και να γράψεις `3 7`.

### Παράδειγμα 2: Μια εταιρεία κινητής τηλεφωνίας χρεώνει πάγιο 20 € τον μήνα και κλιμακωτά: τα πρώτα 500 δευτερόλεπτα 0,02 € το δευτερόλεπτο, τα επόμενα 300 (501 ως 800) 0,009 € και τα πέρα από τα 800 0,007 €. Να γράψετε πρόγραμμα σε Python που να διαβάζει τη συνολική διάρκεια των κλήσεων ενός μήνα σε δευτερόλεπτα και να εμφανίζει τη μηνιαία χρέωση.

1. **Τρεις περιπτώσεις,** άρα `if-elif-else`. Κλιμακωτή χρέωση σημαίνει ότι κάθε κλίμακα χρεώνει **μόνο τα δικά της** δευτερόλεπτα: όποιος μίλησε $1000$ δευτερόλεπτα πληρώνει τα πρώτα $500$ με $0{,}02$, τα επόμενα $300$ με $0{,}009$ και τα υπόλοιπα $200$ με $0{,}007$.
2. **Οι συνθήκες χωρίς κάτω όριο:** αφού το `if t <= 500` απέτυχε, στο `elif` ξέρεις ήδη ότι `t > 500`. Αρκεί `elif t <= 800`.
3. ```python
   # Μηνιαία χρέωση κινητού με κλιμακωτή χρονοχρέωση
   t = input('Διάρκεια κλήσεων (δευτερόλεπτα): ')
   if t <= 500:
       kliseis = t * 0.02
   elif t <= 800:
       kliseis = 500 * 0.02 + (t - 500) * 0.009
   else:
       kliseis = 500 * 0.02 + 300 * 0.009 + (t - 800) * 0.007
   xreosi = 20 + kliseis
   print 'Η συνολική χρέωση του μήνα είναι: ', xreosi
   ```
4. *Διαδραστικό στη σελίδα: Κλιμακωτή χρέωση*
5. **Έλεγχος στα όρια:** για $500$ δευτερόλεπτα, $20 + 10 = 30$ €. Για $800$, $20 + 10 + 2{,}7 = 32{,}7$ €. Για $1000$, $34{,}1$ €. Οι δύο τύποι δίνουν την ίδια τιμή στο σημείο όπου συναντιούνται, οπότε δεν υπάρχει άλμα.

### Παράδειγμα 3: Ένα έτος είναι δίσεκτο αν διαιρείται με το 4, εκτός αν διαιρείται με το 100· όσα διαιρούνται με το 400 είναι πάλι δίσεκτα. Γράψε πρόγραμμα που να διαβάζει ένα έτος και να εμφανίζει αν είναι δίσεκτο.

1. **Ο κανόνας έχει εξαίρεση μέσα στην εξαίρεση,** οπότε ταιριάζει σε εμφωλευμένα `if`: πρώτα το $4$, μέσα του το $100$, μέσα σε αυτό το $400$.
2. ```python
   # Έλεγχος δίσεκτου έτους
   etos = input('Έτος: ')
   if etos % 4 == 0:
       if etos % 100 == 0:
           if etos % 400 == 0:
               print 'Δίσεκτο'
           else:
               print 'Όχι δίσεκτο'
       else:
           print 'Δίσεκτο'
   else:
       print 'Όχι δίσεκτο'
   ```
3. *Διαδραστικό στη σελίδα: Δίσεκτο έτος*
4. **Με μία συνθήκη:** το ίδιο γράφεται `if etos % 4 == 0 and etos % 100 != 0 or etos % 400 == 0:` με ένα `else`. Το `and` εκτελείται πριν από το `or`, οπότε διαβάζεται «(διαιρείται με το 4 και όχι με το 100) ή διαιρείται με το 400». Έλεγχος: το $2024$ είναι δίσεκτο, το $1900$ όχι, το $2000$ ναι.

> **Θυμήσου**
>
> - Ακολουθία: όλα τα βήματα, πάντα, με τη σειρά. Όταν κάτι γίνεται «μόνο αν», χρειάζεσαι `if`.
> - Η γραμμή του `if`, του `elif` και του `else` τελειώνει με `:`, και το μπλοκ γράφεται με εσοχή.
> - Η `if-else` εκτελεί πάντα έναν κλάδο· το `else` δεν έχει συνθήκη.
> - Η αλυσίδα `elif` σταματά στην πρώτη αληθή συνθήκη, γι' αυτό η σειρά μετράει.
> - Κάθε `else` ανήκει στο `if` με την ίδια εσοχή.

## Ερωτήσεις

1. Πότε αρκεί η δομή ακολουθίας για να λυθεί ένα πρόβλημα;
   - όταν όλα τα βήματα εκτελούνται πάντα, με καθορισμένη σειρά
   - όταν το πρόγραμμα διαβάζει τιμές από τον χρήστη με input
   - όταν κάποια βήματα γίνονται μόνο για ορισμένες τιμές εισόδου
   - όταν το πρόγραμμα έχει λιγότερες από δέκα εντολές συνολικά
2. Με x = 15, τι εμφανίζει το: if x > 10: print 'Α', elif x > 5: print 'Β', else: print 'Γ';
   - μόνο Α
   - Α και Β
   - μόνο Β
   - μόνο Γ
3. Με x = 15, πόσα μηνύματα εμφανίζουν δύο χωριστές εντολές, if x > 10: print 'Α' και από κάτω if x > 5: print 'Β';
   - δύο, το Α και το Β
   - ένα, μόνο το Α
   - ένα, μόνο το Β
   - κανένα, γιατί λείπει το else
4. Σωστό ή λάθος: σε μια δομή if-else εκτελείται πάντα ακριβώς ένας από τους δύο κλάδους.
   - Σωστό
   - Λάθος, γιατί μπορεί να μην εκτελεστεί κανένας
   - Λάθος, γιατί μπορεί να εκτελεστούν και οι δύο
   - Λάθος, γιατί εξαρτάται από την εσοχή
5. Εκτελείται a = raw_input('Ποσό: '), ο χρήστης δίνει -5, και μετά if a < 0: print 'Αρνητικό'. Τι γίνεται;
   - δεν εμφανίζεται τίποτα, χωρίς σφάλμα
   - εμφανίζεται το μήνυμα Αρνητικό
   - το πρόγραμμα σταματά με TypeError
   - το πρόγραμμα σταματά με SyntaxError στο if
6. Σωστό ή λάθος: το else παίρνει δική του συνθήκη, όπως το elif.
   - Λάθος, γιατί γράφεται σκέτο else:
   - Σωστό
   - Λάθος, γιατί το else γράφεται χωρίς άνω-κάτω τελεία
   - Λάθος, γιατί το else μπαίνει μόνο μετά από elif
7. Στο πρόγραμμα του συναγερμού (if alarm > 20: z = 3, elif alarm > 10: z = 2, else: z = 1), ποια ζώνη βγαίνει για κωδικό 10;
   - η ζώνη 1
   - η ζώνη 2
   - η ζώνη 3
   - καμία ζώνη
8. Τι συμβαίνει με τη γραμμή if a = 5:
   - σταματά με SyntaxError
   - ελέγχει αν η a είναι ίση με 5
   - δίνει στην a την τιμή 5
   - βγαίνει πάντα True
9. Στο εμφωλευμένο πρόγραμμα του δείκτη UV, τι εμφανίζεται για uv = 11;
   - Ακραία κατάσταση κινδύνου
   - Μεγάλος ή πολύ μεγάλος κίνδυνος
   - Μη αποδεκτή τιμή
   - Ελάχιστος ή μικρός κίνδυνος
10. Σε εμφωλευμένες δομές, σε ποιο if ανήκει ένα else;
   - στο if που έχει την ίδια εσοχή
   - πάντα στο αμέσως προηγούμενο if του κώδικα
   - πάντα στο πρώτο, το πιο εξωτερικό if
   - σε όλα τα if που βρίσκονται από πάνω του

## Ασκήσεις

1. Με `a = -3`, τι εμφανίζει το τμήμα `if a < 0: a = -a` και από κάτω, χωρίς εσοχή, `print a`;
2. Στο πρόγραμμα του συναγερμού (`if alarm > 20: z = 3`, `elif alarm > 10: z = 2`, `else: z = 1`), ποια ζώνη βγαίνει για τον κωδικό `20` και ποια για τον `21`;
3. Ένα πρόγραμμα διαβάζει έναν θετικό ακέραιο `num` και με `if-else` εμφανίζει «Ναι» όταν ο `num` είναι **άρτιος και διψήφιος**, αλλιώς «Όχι». Ποια συνθήκη γράφεις στο `if`;
4. Ένα πρόγραμμα χαρακτηρίζει την ηλικία `age` με τρία χωριστά `if`: `if age < 18: print 'Ανήλικος'`, `if age >= 18: print 'Ενήλικος'`, `if age > 70: print 'Ηλικιωμένος'`.
   α) Τι εμφανίζει για `age = 75`;
   β) Το ξαναγράφεις ως `if age < 18:` … `elif ???:` … `else:` …, ώστε κάθε ηλικία να παίρνει ένα μήνυμα και τα 70 να είναι «Ενήλικος». Τι μπαίνει στο `elif`;
5. Μια μισθοδοσία δίνει επίδομα τέκνων: για $0$ ως $2$ παιδιά τίποτα, για $3$ παιδιά $100$ € συνολικά, και για περισσότερα από $3$ τα $100$ € συν $20$ € για κάθε παιδί πέρα από το τρίτο. Το πρόγραμμα διαβάζει το πλήθος `paidia` και υπολογίζει το ποσό `poso` με `if-elif-else`.
   α) Ποιο είναι το επίδομα για $5$ παιδιά;
   β) Γράψε την εκχώρηση του κλάδου `else`.
   γ) Ένας υπάλληλος παίρνει επίδομα $180$ €. Πόσα παιδιά έχει;
6. Δίνεται το τμήμα: `if x > 0:` και μέσα του `if x % 3 == 0: print 'Α'` / `else: print 'Β'`· στην ίδια εσοχή με το εξωτερικό `if` ακολουθούν `elif x % 2 == 0: print 'Γ'` και `else: print 'Δ'`.
   α) Τι εμφανίζει για `x = 0`;
   β) Το ίδιο γράφεται ως μία αλυσίδα: `if x > 0 and x % 3 == 0: print 'Α'`, `elif ???: print 'Β'`, `elif x % 2 == 0: print 'Γ'`, `else: print 'Δ'`. Τι μπαίνει στη θέση του `???`;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/programming/selection-if
