# Αριθμητικές και λογικές εκφράσεις

> Οι τελεστές, τα //, % και **, η προτεραιότητα, οι συγκρίσεις και τα and, or, not.

Προγραμματισμός Υπολογιστών, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/programming/operators-expressions

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις αριθμητικές εκφράσεις με +, -, *, /, //, % και **, και να λες αν το αποτέλεσμα είναι int ή float.
- Να εφαρμόζεις την ιεραρχία των πράξεων και να αλλάζεις τη σειρά τους με παρενθέσεις.
- Να χρησιμοποιείς τα // και % για να χωρίζεις έναν ακέραιο σε ψηφία ή για να ελέγχεις αν διαιρείται.
- Να γράφεις συγκρίσεις με τους σχεσιακούς τελεστές και να ξεχωρίζεις το == από το =.
- Να υπολογίζεις λογικές εκφράσεις με not, and, or, με τον πίνακα αληθείας και την προτεραιότητά τους.

## Τελεστές και εκφράσεις

Οι **τελεστές** (operators) είναι σύμβολα ή λέξεις που κάνουν πράξεις πάνω σε τιμές: το `+`, το `<`, το `and`. Μια **έκφραση** είναι τιμές, μεταβλητές και τελεστές μαζί, που βγάζουν μία τιμή. Το `2 + 3 * 5` είναι **αριθμητική** έκφραση και βγάζει αριθμό. Το `b >= 10 and b <= 20` είναι **λογική** έκφραση και βγάζει `True` ή `False`.

Οι τελεστές της Python χωρίζονται σε τρεις ομάδες: αριθμητικοί, σχεσιακοί και λογικοί.

## Αριθμητικοί τελεστές

| Πράξη                       | Τελεστής | Παράδειγμα | Αποτέλεσμα |
| --------------------------- | -------- | ---------- | ---------- |
| πρόσθεση                    | `+`      | `45 + 10`  | `55`       |
| αφαίρεση                    | `-`      | `45 - 10`  | `35`       |
| πολλαπλασιασμός             | `*`      | `45 * 10`  | `450`      |
| διαίρεση                    | `/`      | `45 / 10`  | `4`        |
| υπόλοιπο ακέραιας διαίρεσης | `%`      | `45 % 10`  | `5`        |
| ύψωση σε δύναμη             | `**`     | `2 ** 10`  | `1024`     |

**Ο τύπος του αποτελέσματος.** Δύο `int` δίνουν πάντα `int`, και στη διαίρεση. Η `/` ανάμεσα σε δύο ακέραιους κάνει **ακέραια διαίρεση**: κρατά το ακέραιο πηλίκο και πετά τα δεκαδικά. Γι' αυτό το `45 / 10` δίνει `4` και το `7 / 2` δίνει `3`.

Αν έστω ένας από τους δύο αριθμούς είναι `float`, το αποτέλεσμα είναι `float`, και η διαίρεση δίνει το κανονικό πηλίκο: το `45.0 / 10` δίνει `4.5`, όπως και το `45 / 10.0`.

> **Πρόσεχε**
>
> **Ο μέσος όρος ακεραίων χάνει τα δεκαδικά.** Αν οι `a`, `b`, `c` είναι ακέραιοι, το `(a + b + c) / 3` κάνει ακέραια διαίρεση: για $5$, $6$ και $6$ δίνει `5`, όχι `5.666…`. Για το σωστό πηλίκο γράφεις `(a + b + c) / 3.0`.

> **Στον υπολογιστή σου, με Python 3**
>
> Στην Python 3 η `/` δίνει **πάντα** `float`: το `45 / 10` είναι `4.5` και το `12 / 2` είναι `6.0`. Το ακέραιο πηλίκο γράφεται `45 // 10`, που δίνει `4` (ο τελεστής `//` υπάρχει και στην 2.7). Η `print` θέλει παρενθέσεις, `print(x)`, και η `input()` δίνει πάντα κείμενο, οπότε για αριθμό γράφεις `int(input(...))`.

### Τα / και % στους ακέραιους

Ανάμεσα σε ακέραιους, το `/` και το `%` είναι η διαίρεση του δημοτικού: το `45 / 10` είναι πόσες φορές χωράει το $10$ στο $45$, και το `45 % 10` τι περισσεύει. Πάντα ισχύει $45 = 10 \cdot 4 + 5$.

Με αυτά τα δύο κάνεις τρία πράγματα που ζητούνται συχνά:

| Θέλεις                              | Γράφεις      | Για `n = 472` |
| ----------------------------------- | ------------ | ------------- |
| το τελευταίο ψηφίο                  | `n % 10`     | `2`           |
| τον αριθμό χωρίς το τελευταίο ψηφίο | `n / 10`     | `47`          |
| να ελέγξεις αν ο `n` είναι άρτιος   | `n % 2 == 0` | `True`        |

Γενικά, ο `n` διαιρείται ακριβώς με τον `d` όταν `n % d == 0`.

## Η ιεραρχία των πράξεων

Σε μια αριθμητική έκφραση οι πράξεις δεν γίνονται απλώς από αριστερά προς τα δεξιά. Ακολουθούν ιεραρχία:

1. ύψωση σε δύναμη `**`
2. πολλαπλασιασμός, διαίρεση, υπόλοιπο: `*`, `/`, `%`
3. πρόσθεση, αφαίρεση: `+`, `-`

Πράξεις του ίδιου επιπέδου γίνονται από αριστερά προς τα δεξιά: το `20 / 6 * 6` είναι `3 * 6`, δηλαδή `18`. Οι **παρενθέσεις** αλλάζουν τη σειρά: στο `(2 + 3) * 5` γίνεται πρώτα η πρόσθεση και βγαίνει `25`, ενώ στο `2 + 3 * 5` γίνεται πρώτα ο πολλαπλασιασμός και βγαίνει `17`.

Τρεις εκφράσεις από το βιβλίο και το τετράδιο, με το αποτέλεσμα στο σχόλιο:

```python
print 2 + 8 * 2                  # 18
print 2 ** 2 + 4 / 2 - 3 * 4     # 4 + 2 - 12 = -6
print 2 * (5 % 3) + 4 / (1 + 3)  # 2 * 2 + 4 / 4 = 5
```

> **Πρόσεχε**
>
> **Η δύναμη είναι πιο ισχυρή από το πρόσημο.** Το `-2 ** 2` είναι `-(2 ** 2)`, δηλαδή `-4`. Για το τετράγωνο του $-2$ γράφεις `(-2) ** 2`, που δίνει `4`.
>
> Και δύο δυνάμεις στη σειρά υπολογίζονται **από δεξιά**: το `2 ** 3 ** 2` είναι `2 ** 9`, δηλαδή `512`.

## Πράξεις με συμβολοσειρές

Δύο τελεστές δουλεύουν και με συμβολοσειρές. Το `+` τις **ενώνει**: το `"Monty" + "Python"` δίνει `'MontyPython'`. Το `*` με έναν ακέραιο τις **επαναλαμβάνει**: το `"Τώρα " * 3` δίνει `'Τώρα Τώρα Τώρα '`.

Συμβολοσειρά και αριθμός όμως δεν προστίθενται. Το `"Python " + 2` σταματά το πρόγραμμα με `TypeError`, γιατί η Python δεν μαντεύει αν θέλεις κείμενο ή αριθμό.

## Σχεσιακοί τελεστές

Οι **σχεσιακοί** (ή συγκριτικοί) τελεστές συγκρίνουν δύο τιμές. Το αποτέλεσμα είναι πάντα `True` ή `False`.

| Σύγκριση             | Τελεστής | Παράδειγμα | Αποτέλεσμα |
| -------------------- | -------- | ---------- | ---------- |
| μικρότερο από        | `<`      | `12 < 11`  | `False`    |
| μικρότερο ή ίσο από  | `<=`     | `56 <= 12` | `False`    |
| μεγαλύτερο από       | `>`      | `23 > 10`  | `True`     |
| μεγαλύτερο ή ίσο από | `>=`     | `10 >= 10` | `True`     |
| ίσο με               | `==`     | `23 == 23` | `True`     |
| διάφορο από          | `!=`     | `34 != 45` | `True`     |

Συγκρίνονται και συμβολοσειρές: το `"test" == 'test'` είναι `True`, γιατί μετρούν οι χαρακτήρες και όχι τα εισαγωγικά.

> **Κλειδί**
>
> **Ένα `=` εκχωρεί, δύο `==` συγκρίνουν.** Το `x = 5` δίνει στη `x` την τιμή $5$ και δεν βγάζει καμία τιμή. Το `x == 5` ρωτά «είναι η `x` ίση με $5$;» και βγάζει `True` ή `False`, χωρίς να αλλάξει τη `x`.
>
> Σε μια συνθήκη θέλεις σχεδόν πάντα το `==`.

## Λογικοί τελεστές

Οι **λογικοί** τελεστές ενώνουν ή αντιστρέφουν λογικές τιμές:

- `not` (ΟΧΙ): **άρνηση**. Αντιστρέφει την τιμή.
- `and` (ΚΑΙ): **σύζευξη**. Αληθής μόνο όταν **και οι δύο** είναι αληθείς.
- `or` (Ή): **διάζευξη**. Αληθής όταν **τουλάχιστον μία** είναι αληθής.

| P       | Q       | P and Q | P or Q  | not P   |
| ------- | ------- | ------- | ------- | ------- |
| `True`  | `True`  | `True`  | `True`  | `False` |
| `True`  | `False` | `False` | `True`  | `False` |
| `False` | `True`  | `False` | `True`  | `True`  |
| `False` | `False` | `False` | `False` | `True`  |

Τρία παραδείγματα από το βιβλίο: το `(12 < 11) and (23 > 10)` είναι `False`, γιατί η πρώτη σύγκριση είναι ψευδής. Το `(12 < 11) or (23 > 10)` είναι `True`, γιατί αρκεί η δεύτερη. Το `not (56 <= 12)` είναι `True`.

Ένα διάστημα γράφεται με `and`: ο βαθμός `b` είναι από $10$ ως $20$ όταν `b >= 10 and b <= 20`. Η Python δέχεται και τη σύντομη γραφή `10 <= b <= 20`, με το ίδιο νόημα.

### Η σειρά όταν όλα μπαίνουν μαζί

Η προτεραιότητα των λογικών τελεστών είναι **`not`, `and`, `or`**, με αυτή τη σειρά. Σε μια έκφραση με όλα τα είδη, γίνονται πρώτα οι αριθμητικές πράξεις, μετά οι συγκρίσεις, και τέλος οι λογικοί τελεστές.

| Σειρά | Τελεστές                                    |
| ----- | ------------------------------------------- |
| 1     | αριθμητικοί, με τη δική τους ιεραρχία       |
| 2     | σχεσιακοί: `<`, `<=`, `>`, `>=`, `==`, `!=` |
| 3     | `not`                                       |
| 4     | `and`                                       |
| 5     | `or`                                        |

Έτσι το `True or False and False` είναι `True or (False and False)`, δηλαδή `True`. Και το `not False and False` είναι `(not False) and False`, δηλαδή `False`. Όπου η σειρά δεν είναι προφανής, οι παρενθέσεις κάνουν την έκφραση πιο καθαρή, ακόμα κι αν δεν χρειάζονται.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι θα εμφανίσει το παρακάτω τμήμα προγράμματος; a = 17, b = 5, print a / b, a % b, a \*\* 2 % b, a / 2.0

1. **`a / b`:** και οι δύο είναι ακέραιοι, οπότε γίνεται ακέραια διαίρεση. Το $5$ χωράει $3$ φορές στο $17$: `3`.
2. **`a % b`:** περισσεύει $2$, γιατί $17 = 5 \cdot 3 + 2$. Άρα `2`.
3. **`a ** 2 % b`:** η δύναμη γίνεται πρώτη, $17^2 = 289$. Μετά το υπόλοιπο: $289 = 5 \cdot 57 + 4$, άρα `4`.
4. **`a / 2.0`:** το $2.0$ είναι float, οπότε η διαίρεση δίνει το κανονικό πηλίκο: `8.5`.
5. Η `print` με κόμματα γράφει τις τιμές στην ίδια γραμμή, με ένα κενό ανάμεσα. Εμφανίζεται `3 2 4 8.5`.

### Παράδειγμα 2: Να γράψετε πρόγραμμα σε Python που διαβάζει έναν θετικό τριψήφιο ακέραιο και εμφανίζει το άθροισμα των ψηφίων του.

1. **Το τελευταίο ψηφίο** είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης με το $10$: `n % 10`. Για το $472$ δίνει $2$.
2. **Το πρώτο ψηφίο** είναι το ακέραιο πηλίκο με το $100$: `n / 100`. Για το $472$ δίνει $4$, γιατί η διαίρεση ακεραίων πετά τα δεκαδικά.
3. **Το μεσαίο ψηφίο:** πρώτα κόβεις το τελευταίο με `n / 10`, που δίνει $47$, και μετά κρατάς το τελευταίο του νέου αριθμού με `% 10`, που δίνει $7$. Μαζί: `n / 10 % 10`. Τα `/` και `%` είναι στο ίδιο επίπεδο, οπότε γίνονται από αριστερά προς τα δεξιά.
4. Η `input` διαβάζει αριθμό, όπως στις εξετάσεις:
   ```python
   n = input('Δώσε τριψήφιο αριθμό: ')
   e = n / 100
   d = n / 10 % 10
   m = n % 10
   print 'Άθροισμα ψηφίων:', e + d + m
   ```
   Για το $472$ εμφανίζει `Άθροισμα ψηφίων: 13`, γιατί $4 + 7 + 2 = 13$.
5. Η ίδια λύση σε μορφή που τρέχει ίδια και στις δύο εκδόσεις: `int(input(...))` για την είσοδο, `//` για το ακέραιο πηλίκο, και `print(...)` με ένα όρισμα.

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Άθροισμα ψηφίων τριψήφιου*

### Παράδειγμα 3: Ένα έτος y είναι δίσεκτο όταν διαιρείται με το 4 αλλά όχι με το 100, ή όταν διαιρείται με το 400. Γράψε τη λογική έκφραση και υπολόγισέ τη για τα έτη 1900, 2024 και 2000.

1. **Κάθε φράση γίνεται σύγκριση.** «Διαιρείται με το 4»: `y % 4 == 0`. «Όχι με το 100»: `y % 100 != 0`. «Με το 400»: `y % 400 == 0`.
2. **Οι δύο πρώτες πάνε μαζί με `and`, και το αποτέλεσμα με την τρίτη με `or`:**
   ```python
   (y % 4 == 0 and y % 100 != 0) or y % 400 == 0
   ```
   Η παρένθεση δεν είναι υποχρεωτική, γιατί το `and` γίνεται πριν από το `or`. Τη βάζεις για να διαβάζεται.
3. **1900:** διαιρείται με το $4$ και με το $100$, οπότε το `and` είναι `False`. Με το $400$ δεν διαιρείται: `False or False`, άρα **όχι δίσεκτο**.
4. **2024:** `True and True` δίνει `True`, και το `or` είναι ήδη `True`: **δίσεκτο**. **2000:** το `and` είναι `False`, γιατί διαιρείται με το $100$, αλλά διαιρείται και με το $400$: `False or True`, **δίσεκτο**.

   Το `print(...)` με ένα όρισμα δουλεύει ίδια και στις δύο εκδόσεις:

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Δίσεκτα έτη: 1900, 2024, 2000*

> **Θυμήσου**
>
> - Η `/` ανάμεσα σε ακέραιους δίνει το ακέραιο πηλίκο· με έναν `float` δίνει δεκαδικό. Το `%` δίνει το υπόλοιπο.
> - Ιεραρχία: `**`, μετά `*` `/` `%`, μετά `+` `-`· στο ίδιο επίπεδο από αριστερά. Οι παρενθέσεις πρώτα από όλα.
> - Τελευταίο ψηφίο `n % 10`, χωρίς αυτό `n / 10`, άρτιος όταν `n % 2 == 0`.
> - Οι σχεσιακοί τελεστές δίνουν `True` ή `False`. Το `==` συγκρίνει, το `=` εκχωρεί.
> - `and`: και τα δύο αληθή. `or`: τουλάχιστον ένα. `not`: το αντίθετο. Σειρά: `not`, `and`, `or`.

## Ερωτήσεις

1. Τι τιμή έχει η έκφραση `29 / 4`, όταν και οι δύο αριθμοί είναι ακέραιοι;
   - `7`
   - `7.25`
   - `1`
   - `8`
2. Σωστό ή λάθος; «Το `7 / 2` δίνει `3.5`.»
   - Λάθος: δίνει `3`, γιατί 7 και 2 είναι int
   - Σωστό: η διαίρεση δίνει πάντα δεκαδικό
   - Λάθος: δίνει `4`, με στρογγυλοποίηση
   - Σωστό, αλλά μόνο μέσα σε μια print
3. Τι τιμή έχει η έκφραση `2 + 3 * 5 ** 2`;
   - `77`
   - `625`
   - `227`
   - `125`
4. Τι εμφανίζει το `print(-2 ** 2)`;
   - `-4`
   - `4`
   - `-4.0`
   - `0.25`
5. Ο `n` είναι θετικός ακέραιος. Ποια έκφραση δίνει το τελευταίο του ψηφίο;
   - `n % 10`
   - `n / 10`
   - `n / 10.0`
   - `n % 100`
6. Τι εμφανίζει το `print "ab" * 3 + "c"`;
   - `abababc`
   - `abcabcabc`
   - `ab3c`
   - TypeError
7. Σωστό ή λάθος; «Η έκφραση `x == 5` δίνει στη `x` την τιμή 5.»
   - Λάθος: συγκρίνει και δίνει True ή False
   - Σωστό: το == είναι η εκχώρηση της Python
   - Σωστό, μόνο αν η x δεν είχε πριν τιμή
   - Λάθος: συγκρίνει και αλλάζει τη x
8. Ποια είναι η τιμή της έκφρασης `(23 > 10) or (12 < 11) and (5 == 6)`;
   - `False`
   - `True`
   - `None`
   - συντακτικό λάθος
9. Ποια έκφραση είναι True ακριβώς όταν ο βαθμός `b` είναι από 10 ως 20, με τα άκρα;
   - `b >= 10 and b <= 20`
   - `b >= 10 or b <= 20`
   - `b > 10 and b < 20`
   - `not (b >= 10 and b <= 20)`
10. Ο `n` είναι ακέραιος. Τι σημαίνει ότι η έκφραση `n % 2 == 0 and n % 5 == 0` είναι True;
   - ο n διαιρείται ακριβώς με το 10
   - ο n είναι άρτιος ή πολλαπλάσιο του 5
   - ο n δίνει υπόλοιπο 2 ή 5
   - ο n είναι μονός και λήγει σε 5

## Ασκήσεις

1. Οι `38` και `6` είναι ακέραιοι. Τι τιμές έχουν οι εκφράσεις `38 / 6` και `38 % 6`;
2. Τι τιμή έχει η έκφραση `15 * 2 / 4 + 11 % 3 - 2 ** 3`;
3. Με `a = 4` και `b = 9`, ποια είναι η τιμή της έκφρασης `not (a > b) and (b % a == 1 or a == 5)`;
4. Δίνεται ο ακέραιος `n = 4728`.
   α) Ποια είναι η τιμή της `n / 100 % 10`;
   β) Γράψε μια έκφραση με τη `n` που δίνει το ψηφίο των χιλιάδων, `4`.
   γ) Γράψε μια έκφραση με τη `n` που δίνει τον αριθμό των δύο τελευταίων ψηφίων, `28`.
5. Ο `n` είναι θετικός τριψήφιος ακέραιος. Γράψε μία αριθμητική έκφραση που δίνει τον αριθμό με τα ψηφία του ανάποδα: για `n = 472` να δίνει `274`.
6. Οι `a` και `b` είναι ακέραιοι. Γράψε μια λογική έκφραση που είναι `True` όταν **ακριβώς ένας** από τους δύο είναι άρτιος, και `False` όταν είναι και οι δύο άρτιοι ή και οι δύο περιττοί. Προσπάθησε να χρησιμοποιήσεις μία μόνο σύγκριση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/programming/operators-expressions
