# Οι επαναλήψεις for και while

> Η range, η τιμή τερματισμού, ο αθροιστής και ο μετρητής, οι εμφωλευμένοι βρόχοι.

Προγραμματισμός Υπολογιστών, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/programming/loops-for-while

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τις προκαθορισμένες από τις μη προκαθορισμένες επαναλήψεις και να διαλέγεις for ή while.
- Να γράφεις τη range με αρχή, μέχρι και βήμα, και να βρίσκεις τις τιμές και το πλήθος των επαναλήψεών της.
- Να γράφεις βρόχο while με αρχική τιμή πριν και αλλαγή μέσα στο σώμα, και να ελέγχεις την εγκυρότητα δεδομένων.
- Να χρησιμοποιείς αθροιστή, μετρητή και εμφωλευμένους βρόχους, και να μετατρέπεις μια for σε while.

## Προκαθορισμένες και μη προκαθορισμένες επαναλήψεις

Συχνά μια ομάδα εντολών πρέπει να εκτελεστεί πολλές φορές. Οι επαναλήψεις είναι δύο ειδών:

| Είδος                  | Τι ξέρεις πριν ξεκινήσεις                                        | Εντολή στην Python | Παράδειγμα                                     |
| ---------------------- | ---------------------------------------------------------------- | ------------------ | ---------------------------------------------- |
| **προκαθορισμένες**    | το **πλήθος** των επαναλήψεων                                    | `for`              | ο μέσος όρος ενός τμήματος 22 μαθητών          |
| **μη προκαθορισμένες** | μόνο **πότε σταματάς**: το πλήθος κρίνεται την ώρα της εκτέλεσης | `while`            | τα μόρια όσων κάνουν αίτηση σε έναν διαγωνισμό |

Και οι δύο γραμμές τελειώνουν με `:`, και οι εντολές που επαναλαμβάνονται, το **σώμα** του βρόχου, γράφονται με εσοχή.

> **Στον υπολογιστή σου, με Python 3**
>
> Η `print` θέλει παρενθέσεις: `print(x)`, `print(a, b)`. Η `input` δίνει πάντα κείμενο, οπότε για αριθμό γράφεις `int(input(…))`. Η `range(10)` δεν τυπώνεται ως λίστα· τη βλέπεις με `list(range(10))`. Στη `for` δουλεύει ίδια.

Ο κώδικας γράφεται όπως στο βιβλίο και στις εξετάσεις, σε Python 2.7: `print x`, `print a, b`, και `input` για να διαβάσεις αριθμό.

## Η for και η range

```python
for onoma_metavlitis in range(arxi, mexri, vima):
    entoli_1
    entoli_2
```

Η **range()** είναι ενσωματωμένη συνάρτηση. Παράγει τη λίστα των τιμών που θα πάρει η μεταβλητή, μία σε κάθε επανάληψη: η `range(10)` δίνει `[0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9]`. Τα `arxi`, `mexri`, `vima` είναι ακέραιοι.

- Η **αρχή** και το **βήμα** μπορούν να λείπουν: τότε η αρχή είναι $0$ και το βήμα $1$.
- Το **μέχρι** γράφεται πάντα, και η μεταβλητή **δεν το φτάνει ποτέ**.

| Γράφεις            | Τιμές                 | Επαναλήψεις |
| ------------------ | --------------------- | ----------- |
| `range(10)`        | `0, 1, 2, …, 9`       | $10$        |
| `range(1, 8)`      | `1, 2, 3, 4, 5, 6, 7` | $7$         |
| `range(1, 10, 2)`  | `1, 3, 5, 7, 9`       | $5$         |
| `range(8, -1, -1)` | `8, 7, 6, …, 0`       | $9$         |
| `range(5, 1)`      | καμία                 | $0$         |

Με αρνητικό βήμα μετράς προς τα κάτω, και πάλι σταματάς **πριν** από το «μέχρι»: για να φτάσεις στο $0$ γράφεις `-1`. Η `range(5, 1)` δεν δίνει τίποτα, γιατί με βήμα $+1$ από το $5$ δεν πας ποτέ προς το $1$.

Ένα πρόγραμμα που αθροίζει τους περιττούς από το $1$ ως και το $100$ ξεκινά από το $1$ με βήμα $2$. Στους runners της σελίδας η `print(...)` έχει ένα μόνο όρισμα και οι αριθμοί διαβάζονται με `int(input(...))`: έτσι δουλεύουν ίδια και στις δύο εκδόσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Άθροισμα των περιττών ως το 100*

Η `athroisma` είναι **αθροιστής**: παίρνει αρχική τιμή $0$ **πριν** από τον βρόχο, και σε κάθε επανάληψη προσθέτει κάτι. Ο **μετρητής** είναι το ίδιο, με $+1$ κάθε φορά. Για γινόμενο, η αρχική τιμή είναι $1$: με $0$ το γινόμενο θα έμενε $0$ ό,τι κι αν πολλαπλασίαζες.

Η `for` δεν δουλεύει μόνο με τη `range`. Γράφεις `for x in [4, 8, 15]:` και η `x` παίρνει τα στοιχεία της λίστας με τη σειρά, ή `for c in "Python":` και η `c` παίρνει ένα ένα τα γράμματα.

> **Κλειδί**
>
> **Η τελευταία τιμή της `range(arxi, mexri, vima)` είναι πριν από το `mexri`, ποτέ το ίδιο.**
>
> Γι' αυτό οι αριθμοί από $1$ ως και $100$ θέλουν `range(1, 101)`. Και γι' αυτό η `range(n)`, που αρχίζει από το $0$, κάνει ακριβώς $n$ επαναλήψεις: $0, 1, …, n - 1$.

## Η while

```python
x = 40
while x < 50:
    x = x + 1
print x
```

Η `while` («όσο ισχύει η συνθήκη, επανάλαβε») ελέγχει τη συνθήκη **πριν** από κάθε επανάληψη, και πριν από την πρώτη. Όσο είναι `True`, εκτελεί το σώμα. Μόλις γίνει `False`, η εκτέλεση πάει στην πρώτη εντολή μετά τον βρόχο. Εδώ το σώμα εκτελείται $10$ φορές και εμφανίζεται `50`.

Επειδή ο έλεγχος γίνεται πρώτος, μπορεί το σώμα να **μην εκτελεστεί ούτε μία φορά**: αν η `x` ξεκινούσε από $60$, θα εμφανιζόταν κατευθείαν `60`.

> **Πρόσεχε**
>
> **Δύο κανόνες του βιβλίου για κάθε while:**
>
> 1. **Πριν** από τη `while`, η μεταβλητή της συνθήκης παίρνει τιμή. Χωρίς αυτήν, η πρώτη σύγκριση δεν έχει τι να ελέγξει.
> 2. **Μέσα** στο σώμα υπάρχει εντολή που την αλλάζει, ώστε κάποτε η συνθήκη να γίνει ψευδής.
>
> Αν λείπει ο δεύτερος, ο βρόχος δεν τελειώνει ποτέ. Στο IDLE τον σταματάς με Ctrl+C.

### Έλεγχος εγκυρότητας

Μια συνηθισμένη χρήση της `while` είναι να μη δέχεται λάθος δεδομένα. Ο βαθμός στο μάθημα πρέπει να είναι από $0$ ως $20$: όσο **δεν** είναι, το πρόγραμμα ρωτά ξανά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βαθμός από 0 ως 20*

Στην 2.7, όπως στο βιβλίο, η πρώτη γραμμή γράφεται `vathmos = input('Δώσε τον βαθμό: ')`.

Η συνθήκη είναι η **άρνηση** του «έγκυρος». Έγκυρος σημαίνει `vathmos >= 0 and vathmos <= 20`· άκυρος σημαίνει `vathmos < 0 or vathmos > 20`. Με `and` εκεί, η συνθήκη δεν θα ήταν ποτέ αληθής, γιατί κανένας αριθμός δεν είναι μαζί κάτω από $0$ και πάνω από $20$.

### Μάντεψε τον αριθμό

Στο παιχνίδι του βιβλίου ο υπολογιστής διαλέγει τυχαία έναν αριθμό από το $1$ ως το $10$ με τη `random.randint(1, 10)`, και ο παίκτης μαντεύει ώσπου να τον βρει. Εδώ ο αριθμός είναι σταθερός, το $7$, για να βλέπεις τι γίνεται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μάντεψε τον αριθμό*

Το `guess = 0` είναι ο πρώτος κανόνας: μια τιμή που σίγουρα δεν είναι ο αριθμός, ώστε ο βρόχος να ξεκινήσει. Η `input` μέσα στο σώμα είναι ο δεύτερος.

Η Python έχει και την εντολή `break`, που βγάζει αμέσως από τον βρόχο. Το βιβλίο δεν τη χρησιμοποιεί: όταν ένας βρόχος πρέπει να σταματήσει για δύο λόγους, βάζει και τους δύο στη συνθήκη με `and`, όπως στο λυμένο παράδειγμα 3.

## Εμφωλευμένες επαναλήψεις

Μέσα στο σώμα ενός βρόχου μπορεί να υπάρχει άλλος βρόχος. Για **κάθε** επανάληψη του εξωτερικού, ο εσωτερικός τρέχει **ολόκληρος**.

```python
for h in range(2):
    for m in range(3):
        print h, m
```

Εμφανίζονται $2 \cdot 3 = 6$ γραμμές: `0 0`, `0 1`, `0 2`, `1 0`, `1 1`, `1 2`. Η `m` ξαναρχίζει από το $0$ κάθε φορά που αλλάζει η `h`, όπως τα λεπτά σε ένα ρολόι.

## Από τη for στη while

Κάθε `for` με `range` γράφεται και ως `while`. Χρειάζεσαι τα τρία κομμάτια της `range` σε τρεις θέσεις:

| `range(arxi, mexri, vima)` | στη `while`                                             |
| -------------------------- | ------------------------------------------------------- |
| αρχή                       | `i = arxi` πριν από τον βρόχο                           |
| μέχρι                      | η συνθήκη: `i < mexri` (ή `i > mexri` με αρνητικό βήμα) |
| βήμα                       | `i = i + vima` στο **τέλος** του σώματος                |

Το ανάποδο δεν γίνεται πάντα. Ένας βρόχος που σταματά όταν ο χρήστης δώσει $0$ δεν έχει γνωστό πλήθος επαναλήψεων, και θέλει `while`.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δίνεται το παρακάτω τμήμα προγράμματος: x = 20, s = 0, και μετά while x < 100: με σώμα x = x + 10 και s = s + x. Στο τέλος print x, s. Πόσες φορές εκτελείται η x = x + 10, ποιες τιμές παίρνει η x και τι θα εμφανιστεί;

1. **Πίνακας τιμών.** Η συνθήκη ελέγχεται με την τιμή που έχει η `x` πριν από κάθε επανάληψη. Ξεκινά $20 < 100$, αληθής.

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Ο βρόχος γύρο γύρο*
2. **Επαναλήψεις:** οκτώ αληθείς έλεγχοι, άρα η `x = x + 10` εκτελείται $8$ φορές.
3. **Τιμές της x:** $20, 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100$, μαζί με την αρχική.
4. **Έξοδος:** `100 520`. Πρόσεξε ότι η $100$ μπήκε στο άθροισμα: η `s = s + x` εκτελείται **μετά** την αύξηση, μέσα στον ίδιο γύρο.

### Παράδειγμα 2: Να γράψετε με while τμήμα ισοδύναμο με το for i in range(10, 51, 2): print i \* i. Και με for τμήμα ισοδύναμο με το x = 1, while x <= 10: με σώμα x = x + 2 και print x.

1. **Από for σε while.** Αρχή $10$, μέχρι $51$, βήμα $2$:
   ```python
   i = 10
   while i < 51:
       print i * i
       i = i + 2
   ```
   Η αύξηση μπαίνει **τελευταία**, ώστε πρώτα να τυπωθεί το $10 \cdot 10$.
2. **Από while σε for: ποιες τιμές τυπώνονται;** Εδώ η αύξηση γίνεται **πριν** από την `print`. Η `x` είναι $1$ όταν ελέγχεται, αλλά τυπώνεται $3$. Ο τελευταίος αληθής έλεγχος είναι $9 \le 10$, και τότε τυπώνεται $11$. Τυπώνονται `3, 5, 7, 9, 11`.
3. **Η range που τα δίνει:** αρχή $3$, βήμα $2$, και «μέχρι» κάτι πάνω από το $11$:
   ```python
   for x in range(3, 12, 2):
       print x
   ```
   Με `range(3, 10, 2)` θα έλειπε το $11$: όταν η αύξηση είναι πριν από την `print`, τυπώνεται και μια τιμή πέρα από το όριο της συνθήκης.

### Παράδειγμα 3: Στο άλμα εις μήκος ενός μαθητικού αγώνα συμμετέχουν 20 αθλητές. Κάθε αθλητής έχει έως 3 προσπάθειες και περνά στον τελικό αν πιάσει 4.5 μέτρα ή περισσότερο· μόλις τα πιάσει, σταματά. Να γράψετε πρόγραμμα σε Python που διαβάζει τις επιδόσεις, εμφανίζει για κάθε αθλητή αν προκρίθηκε και στο τέλος πόσοι προκρίθηκαν και ποια ήταν η καλύτερη επίδοση.

1. **Ποιοι βρόχοι.** Οι αθλητές είναι γνωστό πλήθος: `for i in range(1, 21)`. Οι προσπάθειες ενός αθλητή σταματούν για **δύο** λόγους, τρεις προσπάθειες ή πρόκριση: `while prospatheia <= 3 and max_epidosi < 4.5`.
2. **Τι ξαναρχίζει για κάθε αθλητή.** Η καλύτερη επίδοσή του `max_epidosi` και ο αριθμός προσπάθειας μπαίνουν **μέσα** στη `for`, πριν από τη `while`. Ο μετρητής προκρίσεων και η καλύτερη επίδοση του αγώνα `max_alma` μπαίνουν **έξω**, πριν από όλα.
3. ```python
   max_alma = 0
   count_athletes = 0
   for i in range(1, 21):
       max_epidosi = 0
       prospatheia = 1
       while prospatheia <= 3 and max_epidosi < 4.5:
           epidosi = input('Δώσε την επίδοση: ')
           if epidosi > max_epidosi:
               max_epidosi = epidosi
           prospatheia = prospatheia + 1
       if max_epidosi >= 4.5:
           print 'Ο αθλητής', i, 'προκρίθηκε'
           count_athletes = count_athletes + 1
       else:
           print 'Ο αθλητής', i, 'δεν προκρίθηκε:', max_epidosi
       if max_epidosi > max_alma:
           max_alma = max_epidosi
   print 'Προκρίθηκαν', count_athletes, 'αθλητές'
   print 'Καλύτερη επίδοση:', max_alma
   ```
4. **Έλεγχος με τρεις αθλητές**, δηλαδή `range(1, 4)`, και επιδόσεις $4{,}2$ και $4{,}6$ ο πρώτος, $4{,}1$, $4{,}3$, $4{,}0$ ο δεύτερος, $4{,}8$ ο τρίτος. Ο πρώτος σταματά στη δεύτερη προσπάθεια και ο τρίτος στην πρώτη, γιατί η `max_epidosi < 4.5` γίνεται ψευδής. Ο δεύτερος κάνει και τις τρεις και κρατά το $4{,}3$. Εμφανίζεται:
   ```text
   Ο αθλητής 1 προκρίθηκε
   Ο αθλητής 2 δεν προκρίθηκε: 4.3
   Ο αθλητής 3 προκρίθηκε
   Προκρίθηκαν 2 αθλητές
   Καλύτερη επίδοση: 4.8
   ```

> **Θυμήσου**
>
> - `for` για γνωστό πλήθος, `while` για «όσο ισχύει».
> - Η `range(arxi, mexri, vima)` σταματά **πριν** από το `mexri`· αρχή $0$ και βήμα $1$ αν λείπουν.
> - Η `while` ελέγχει πριν από κάθε επανάληψη, οπότε μπορεί να μην εκτελεστεί καμία φορά.
> - Αρχική τιμή πριν από τη `while`, αλλαγή μέσα στο σώμα.
> - Αθροιστής και μετρητής από $0$, γινόμενο από $1$, πάντα **έξω** από τον βρόχο.

## Ερωτήσεις

1. Σωστό ή Λάθος: «Η δομή while τερματίζει όταν η συνθήκη γίνει αληθής.»
   - Λάθος: τερματίζει όταν η συνθήκη γίνει ψευδής
   - Σωστό: τερματίζει όταν η συνθήκη γίνει αληθής
   - Λάθος: τερματίζει μετά από ορισμένο πλήθος επαναλήψεων
   - Λάθος: η while δεν τερματίζει ποτέ από μόνη της
2. Πόσες φορές εκτελείται το σώμα του for i in range(3, 15, 3);
   - 4
   - 5
   - 12
   - 15
3. Τι θα εμφανίσει το τμήμα: s = 0, και μετά for i in range(1, 5): s = s + i, και στο τέλος print s;
   - 10
   - 15
   - 6
   - 4
4. Σωστό ή Λάθος: «Οι εντολές μέσα σε μια δομή while εκτελούνται τουλάχιστον μία φορά.»
   - Λάθος: μπορεί να μην εκτελεστούν καμία φορά
   - Σωστό: ο έλεγχος γίνεται μετά την πρώτη εκτέλεση
   - Σωστό: η συνθήκη είναι πάντα αληθής στην αρχή
   - Λάθος: εκτελούνται τουλάχιστον δύο φορές
5. Μια βαθμολογία πρέπει να είναι ακέραιος από 1 ως 5. Ποια συνθήκη γράφεις στη while x …: που ξαναρωτά τον χρήστη όσο η τιμή είναι άκυρη;
   - x < 1 or x > 5
   - x < 1 and x > 5
   - x >= 1 and x <= 5
   - x > 1 or x < 5
6. Ποια range δίνει τις τιμές 20, 15, 10, 5;
   - range(20, 0, -5)
   - range(20, 5, -5)
   - range(5, 21, 5)
   - range(20, -5)
7. Πόσες φορές εκτελείται η print στο τμήμα for i in range(3): και μέσα for j in range(4): print i, j;
   - 12
   - 7
   - 4
   - 3
8. Τι κάνει το τμήμα i = 1, και μετά while i < 10: print i;
   - Τυπώνει 1 χωρίς τέλος
   - Τυπώνει από το 1 ως το 9
   - Τυπώνει μόνο ένα 1
   - Δεν τυπώνει τίποτα
9. Ένα πρόγραμμα υπολογίζει το γινόμενο 1 · 2 · 3 · … · 10 με for και μια μεταβλητή Multi. Ποια αρχική τιμή παίρνει η Multi πριν από τον βρόχο;
   - 1
   - 0
   - 10
   - καμία
10. Ποια τιμή έχει η i μετά το τμήμα i = 2, και μετά while i < 9: i = i + 3;
   - 11
   - 8
   - 9
   - 14

## Ασκήσεις

1. Ποιες τιμές δίνει η range(10, 0, -3);
2. Ένα πρόγραμμα εμφανίζει όλους τους τριψήφιους που είναι πολλαπλάσια του 9, από το 108 ως το 999, με μία for χωρίς if. Γράψε τη range και πες πόσες φορές εκτελείται ο βρόχος.
3. Δίνεται το τμήμα: x = 60, και μετά while x > 0: με σώμα έναν βρόχο for i in range(2, 7, 2): x = x - 10, και μετά (μέσα στη while) print x.
   α) Πόσες φορές εκτελείται η x = x - 10;
   β) Τι εμφανίζεται, με τη σειρά;
4. Ένα πρόγραμμα διαβάζει ακέραιους ώσπου να δοθεί 0, και στο τέλος εμφανίζει πόσοι ήταν θετικοί και το άθροισμα όλων. Ο χρήστης δίνει 5, −2, 8, 0. Τι εμφανίζει;
5. Δίνεται το τμήμα: s = 0, i = 1, και μετά while s < N: με σώμα s = s + i και i = i + 1, και στο τέλος print i. Για ποιες ακέραιες τιμές του N εμφανίζεται 6;
6. Ένας δίσκος χωρά 500 MB. Ένα πρόγραμμα διαβάζει το μέγεθος κάθε αρχείου και το αποθηκεύει, ώσπου να έρθει αρχείο που δεν χωρά στον χώρο που έμεινε. Χρησιμοποιεί τη μεταβλητή capacity για τον ελεύθερο χώρο και τη size για το μέγεθος του αρχείου που μόλις διάβασε.
   α) Ποια συνθήκη γράφεις στη while;
   β) Τα αρχεία είναι 120, 200, 150 και 90 MB. Πόσα αποθηκεύονται και πόσος χώρος μένει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/programming/loops-for-while
