# Μεταβλητές και τύποι δεδομένων

> int, float, str, bool: τι τιμή κρατά μια μεταβλητή και πώς αλλάζει τύπο.

Προγραμματισμός Υπολογιστών, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/programming/data-types-variables

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τον τύπο μιας τιμής στην Python (int, float, bool, str) και να τον ελέγχεις με την type().
- Να δίνεις έγκυρα ονόματα μεταβλητών και να εξηγείς γιατί ένα όνομα δεν γίνεται δεκτό.
- Να παρακολουθείς τις τιμές των μεταβλητών σε μια σειρά εκχωρήσεων, και να αντιμεταθέτεις δύο τιμές.
- Να εξηγείς ότι μια μεταβλητή είναι ετικέτα σε ένα αντικείμενο, γι' αυτό ο τύπος της αλλάζει με κάθε νέα εκχώρηση.
- Να διακρίνεις απλούς από σύνθετους τύπους δεδομένων και να περιγράφεις τι είναι ένας αφηρημένος τύπος δεδομένων.

## Τύποι δεδομένων

Ένα πρόγραμμα επεξεργάζεται δεδομένα: αριθμούς, ονόματα, απαντήσεις «ναι» ή «όχι». Ο **τύπος δεδομένων** ορίζει δύο πράγματα: πώς παριστάνεται μια τιμή μέσα στον υπολογιστή, και ποιες πράξεις μπορούν να γίνουν πάνω της. Δύο αριθμούς τους προσθέτεις. Δύο ονόματα όχι με τον ίδιο τρόπο.

Στην Python **δεν δηλώνεις** ποιον τύπο χρησιμοποιείς. Η γλώσσα τον καταλαβαίνει από την ίδια την τιμή.

| Τύπος   | Τι κρατά                      | Παραδείγματα                |
| ------- | ----------------------------- | --------------------------- |
| `int`   | ακέραιους αριθμούς            | `19`, `-27`, `0`            |
| `float` | αριθμούς κινητής υποδιαστολής | `256.14`, `28.2E-5`         |
| `bool`  | λογικές τιμές, μόνο δύο       | `True`, `False`             |
| `str`   | συμβολοσειρές (αλφαριθμητικά) | `'Καλημέρα'`, `"221051445"` |

Υπάρχει και ένας τρίτος αριθμητικός τύπος, οι **μιγαδικοί** (`complex`), που δεν θα σε απασχολήσει.

**Αριθμοί κινητής υποδιαστολής.** Το δεκαδικό μέρος χωρίζεται με **τελεία**, όχι με κόμμα: `256.14`. Το `E` σημαίνει «επί δύναμη του 10»: το `28.2E-5` είναι $28{,}2 \cdot 10^{-5}$, δηλαδή `0.000282`. Για συντομία λέγονται και **floats**.

**Λογικός τύπος (boolean).** Δέχεται μόνο `True` (αληθής) και `False` (ψευδής), με κεφαλαίο το πρώτο γράμμα. Κρατά το αποτέλεσμα ενός ελέγχου, όπως «είναι ο βαθμός πάνω από 10;».

**Συμβολοσειρά.** Μια ακολουθία από χαρακτήρες, που μπορεί να είναι και πολλές λέξεις, σε οποιαδήποτε γλώσσα του προτύπου Unicode: ελληνικά, αγγλικά, οτιδήποτε. Γράφεται μέσα σε μονά `'…'` ή διπλά `"…"` εισαγωγικά, αλλά όχι ανάμικτα: όποιο ανοίγει, αυτό κλείνει.

> **Πρόσεχε**
>
> **Τα εισαγωγικά αλλάζουν τον τύπο.** Το `"221051445"` μοιάζει με αριθμό, αλλά είναι συμβολοσειρά: εννιά χαρακτήρες, όπως ένα τηλέφωνο. Το ίδιο και το `'False'`: είναι κείμενο πέντε γραμμάτων, όχι η λογική τιμή `False`. Και το `"432.12"` είναι `str`, όχι `float`.

### Η type()

> **Στον υπολογιστή σου, με Python 3**
>
> Ο κώδικας εδώ γράφεται όπως στο βιβλίο και στις εξετάσεις, σε Python 2.7. Στην Python 3 η `type()` απαντά `<class 'int'>` αντί για `<type 'int'>`, και η `print` θέλει παρενθέσεις: `print(a)` αντί για `print a`.

Για να δεις τον τύπο μιας τιμής ή μιας μεταβλητής, γράφεις `type()`:

```text
>>> type(19)
<type 'int'>
>>> type(3.14)
<type 'float'>
>>> type(False)
<type 'bool'>
>>> type('Αρετή')
<type 'str'>
```

## Μεταβλητές

Μια **μεταβλητή** είναι ένα όνομα για μια τιμή που χρησιμοποιεί το πρόγραμμα. Στην Python δεν τη δηλώνεις από πριν: της δίνεις όνομα και της εκχωρείς τιμή, και από εκείνη τη στιγμή υπάρχει.

### Τα ονόματα

| Κανόνας                                                            | Δεκτό       | Όχι δεκτό                 |
| ------------------------------------------------------------------ | ----------- | ------------------------- |
| γράμματα, ψηφία και κάτω παύλα `_`, χωρίς κενά και σύμβολα         | `mesi_timi` | `kila 2`, `x!b`, `timi+3` |
| δεν ξεκινά με ψηφίο                                                | `onoma1`    | `1onoma`, `245`           |
| δεν είναι λέξη της γλώσσας (`if`, `for`, `while`, `and`, `print`…) | `timi`      | `if`, `print`             |

Επιπλέον, το όνομα δεν πρέπει να είναι ίδιο με το όνομα μιας ενσωματωμένης συνάρτησης, όπως `input` ή `type`: θα έχανες τη συνάρτηση. Η Python ξεχωρίζει τα κεφαλαία από τα πεζά, οπότε τα `timi` και `Timi` είναι δύο διαφορετικές μεταβλητές.

Συνηθίζεται όνομα με **λατινικούς χαρακτήρες** που λέει τι κρατά η μεταβλητή, ίσως με έναν αριθμό: `onoma1`, `onoma_2`, `timi`, `mesi_timi`, `embado`.

### Η εκχώρηση

Τιμή δίνεις με τον **τελεστή εκχώρησης** `=`:

```python
a = 125
```

Αριστερά γράφεται πάντα **το όνομα** της μεταβλητής. Δεξιά μπαίνει μια τιμή, μια άλλη μεταβλητή ή μια έκφραση που βγάζει τιμή. Η Python υπολογίζει πρώτα το δεξί μέρος και μετά το δίνει στη μεταβλητή.

> **Κλειδί**
>
> **Το `=` δεν είναι ισότητα, είναι εκχώρηση.** Το `a = 125` λέει «βάλε στη μεταβλητή `a` την τιμή $125$». Αν μετά γράψεις `a = 250`, η νέα τιμή παίρνει τη θέση της παλιάς και το $125$ χάνεται.
>
> Γι' αυτό η εντολή `x = x + 1` έχει νόημα, ενώ στα μαθηματικά η εξίσωση $x = x + 1$ δεν έχει λύση: πάρε την τιμή της `x`, πρόσθεσε $1$, και βάλε το αποτέλεσμα πίσω στην `x`.

Δες τρεις εκχωρήσεις στη σειρά. Η δεύτερη δίνει στη `y` την **τιμή** που έχει εκείνη τη στιγμή η `x`. Από εκεί και πέρα οι δύο μεταβλητές είναι ανεξάρτητες. Το `print(...)` με ένα όρισμα δουλεύει ίδια και στις δύο εκδόσεις, γι' αυτό ο κώδικας εδώ τρέχει όπως είναι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η y παίρνει την τιμή της x*

Η `print` εμφανίζει την τιμή της μεταβλητής που της δίνεις. Χωρίς εισαγωγικά: το `print message` δείχνει ό,τι κρατά η `message`, ενώ το `print 'message'` δείχνει τη λέξη message. Με κόμμα εμφανίζει πολλές τιμές στην ίδια γραμμή, με ένα κενό ανάμεσα: `print a, b`.

## Μεταβλητές σαν ετικέτες

Στην Python κάθε δεδομένο είναι ένα **αντικείμενο**, με τρία χαρακτηριστικά: **ταυτότητα** (identity), **τύπο** και **τιμή**. Το $12$, για παράδειγμα, είναι ένα αντικείμενο με τιμή $12$ και τύπο `int`.

Η μεταβλητή είναι μια **ετικέτα** με όνομα, που δείχνει σε ένα αντικείμενο. Το `a = 125` «δένει» το όνομα `a` με το αντικείμενο $125$. Ο τύπος της μεταβλητής είναι ο τύπος του αντικειμένου στο οποίο δείχνει τώρα: εδώ `int`.

Αν μετά γράψεις `a = 250.0`, η ετικέτα ξεκολλά από το $125$ και δένεται με το $250.0$. Ο τύπος της `a` έγινε `float`. Γι' αυτό μια μεταβλητή μπορεί να κρατήσει διαδοχικά τιμές διαφορετικών τύπων:

```text
>>> a = 125
>>> type(a)
<type 'int'>
>>> a = 250.7
>>> type(a)
<type 'float'>
>>> a = True
>>> type(a)
<type 'bool'>
>>> a = 'Καλημέρα'
>>> type(a)
<type 'str'>
```

Και το $125$, που δεν το δείχνει πια καμία μεταβλητή; Η Python παρακολουθεί όλες τις τιμές και διαγράφει όσες δεν έχουν πια ετικέτα. Η διαδικασία λέγεται **συλλογή σκουπιδιών** (garbage collection).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι θα εμφανίσει το παρακάτω τμήμα προγράμματος; a = 7, b = a, a = a + 5, b = b \* 2, print a, b

1. **Γραμμή γραμμή.** Η `a` γίνεται $7$. Η `b` παίρνει την τιμή της `a`, δηλαδή $7$.
2. **Η τρίτη εντολή αλλάζει μόνο την `a`:** $7 + 5 = 12$. Η `b` μένει $7$, γιατί πήρε την τιμή και όχι την ίδια τη μεταβλητή.
3. **Η τέταρτη αλλάζει μόνο τη `b`:** $7 \cdot 2 = 14$.
4. Το `print a, b` εμφανίζει `12 14`, στην ίδια γραμμή με ένα κενό ανάμεσα. Στον runner κάθε τιμή τυπώνεται χωριστά, με `print(...)` ενός ορίσματος, που δουλεύει ίδια και στις δύο εκδόσεις.

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο μεταβλητές, μία αρχική τιμή*

### Παράδειγμα 2: Να γράψετε τμήμα προγράμματος σε Python που αντιμεταθέτει τις τιμές των μεταβλητών x και y.

1. **Η προφανής λύση δεν δουλεύει.** Με `x = y` και μετά `y = x`, η πρώτη εντολή σβήνει την παλιά τιμή της `x`. Αν ήταν `x = 5` και `y = 9`, στο τέλος είναι και οι δύο $9$.
2. **Μια βοηθητική μεταβλητή κρατά την τιμή που θα χαθεί.** Πρώτα `temp = x`, μετά `x = y`, και τέλος `y = temp`.

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Αντιμετάθεση με βοηθητική μεταβλητή*
3. **Η Python έχει και δικό της τρόπο:** `x, y = y, x`. Υπολογίζει πρώτα και τις δύο τιμές δεξιά, και μετά τις εκχωρεί μαζί. Έτσι καμία δεν χάνεται.

   *Διαδραστικό στη σελίδα: Αντιμετάθεση σε μία γραμμή*

### Παράδειγμα 3: Ποιος είναι ο τύπος της μεταβλητής t μετά από κάθε εκχώρηση; t = -27, t = 35.7, t = 'False', t = True, t = '432.12'

1. **`-27`:** ακέραιος χωρίς τελεία, άρα `int`. Το πρόσημο δεν αλλάζει τον τύπο.
2. **`35.7`:** έχει δεκαδικό μέρος, άρα `float`.
3. **`'False'`:** είναι μέσα σε εισαγωγικά, άρα `str`. Η λογική τιμή γράφεται χωρίς εισαγωγικά.
4. **`True`:** χωρίς εισαγωγικά, με κεφαλαίο T, άρα `bool`. Και **`'432.12'`:** πάλι εισαγωγικά, άρα `str`.
5. **Η ίδια μεταβλητή άλλαξε τύπο τέσσερις φορές.** Ο τύπος της `t` είναι κάθε φορά ο τύπος της τελευταίας τιμής που πήρε.

## Τύποι και δομές δεδομένων στις γλώσσες προγραμματισμού

Ως εδώ είδες τους τύπους της Python. Οι ίδιες έννοιες υπάρχουν, με άλλα ονόματα, σχεδόν σε κάθε γλώσσα προγραμματισμού.

Ένας **τύπος δεδομένων** (data type) είναι ένα **σύνολο τιμών** μαζί με τις **λειτουργίες** πάνω σε αυτές. Ο ακέραιος, για παράδειγμα, είναι οι ακέραιοι αριθμοί μαζί με τις πράξεις τους.

| Από πού προέρχεται               | Όνομα                                   |
| -------------------------------- | --------------------------------------- |
| ορίζεται από τη γλώσσα           | **πρωτογενής** τύπος (primitive)        |
| τον δημιουργεί ο προγραμματιστής | **μη πρωτογενής** τύπος (non-primitive) |

Ανάλογα με το από τι αποτελείται, ένας τύπος είναι:

- **Απλός:** κάθε τιμή είναι ένα στοιχείο που δεν χωρίζεται περισσότερο (άτομο). Κάθε δεδομένο έχει μία και μοναδική τιμή.
- **Σύνθετος** (composite): αποτελείται από πρωτογενείς ή και άλλους σύνθετους τύπους, και μια μεταβλητή του κρατά ως τιμή μια **ενότητα τιμών**. Οι σύνθετοι τύποι λέγονται και **δομές δεδομένων**.

| Συνήθεις απλοί τύποι                                              | Συνήθεις σύνθετοι τύποι                                                              |
| ----------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------ |
| ακέραιος (integer), με τιμές ανάμεσα σε ένα κάτω και ένα άνω όριο | πίνακας (array), με στοιχεία που βρίσκεις με δείκτες, μίας ή περισσότερων διαστάσεων |
| πραγματικός (real)                                                | εγγραφή (record)                                                                     |
| χαρακτήρας (character)                                            | λίστα, σύνολο, σωρός                                                                 |
| λογικός (boolean), με πράξεις `and`, `or`, `not`                  | στοίβα, ουρά                                                                         |
| αλφαριθμητικός (string)                                           | δένδρο, γράφος                                                                       |

Στην Python οι απλοί τύποι είναι οι `int`, `float`, `bool` και `str`. Ξεχωριστός τύπος για έναν χαρακτήρα δεν υπάρχει: το `'Α'` είναι συμβολοσειρά με ένα μόνο χαρακτήρα. Η λίστα της Python είναι σύνθετος τύπος και θα τη δεις στο κεφάλαιο των δομών δεδομένων.

### Αφηρημένος τύπος δεδομένων

Στο στάδιο της σχεδίασης, ένας τύπος υπάρχει μόνο στο μυαλό του προγραμματιστή. Ορίζεται από τις **λειτουργίες** που κάνει και κρατά κρυφό το πώς γίνονται. Αυτός είναι ένας **αφηρημένος τύπος δεδομένων** (ΑΤΔ, abstract data type).

Σε αυτό το επίπεδο δεν σε απασχολεί ούτε πώς θα παρασταθούν τα δεδομένα ούτε πώς θα γραφτούν οι λειτουργίες σε κώδικα. Σε ενδιαφέρει **τι** θα υπολογιστεί, όχι **πώς**. Με αυτή τη λογική, οι σύνθετοι τύποι μπορούν να χαρακτηριστούν ΑΤΔ.

Μια γέφυρα, για παράδειγμα, μπορείς να τη δεις ως μία οντότητα: κάτι που περνάς από πάνω του. Αυτό είναι υψηλό επίπεδο αφαίρεσης. Ένας μηχανικός τη βλέπει ως πολλά τμήματα, δοκούς και στηρίγματα: χαμηλότερο επίπεδο.

> **Θυμήσου**
>
> - Τύποι της Python: `int`, `float`, `bool`, `str`. Τον τύπο τον δείχνει η `type()`.
> - Υποδιαστολή με τελεία· ό,τι είναι σε εισαγωγικά είναι `str`.
> - Όνομα μεταβλητής: γράμματα, ψηφία, `_`· όχι ψηφίο πρώτο, όχι λέξη της γλώσσας.
> - Το `=` εκχωρεί: πρώτα υπολογίζεται το δεξί μέρος, και η παλιά τιμή χάνεται.
> - Η μεταβλητή είναι ετικέτα σε αντικείμενο· ο τύπος της είναι ο τύπος της τιμής που κρατά τώρα.
> - Απλός τύπος: μία τιμή. Σύνθετος (δομή δεδομένων): ενότητα τιμών. ΑΤΔ: το τι, όχι το πώς.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο τύπος της τιμής `"432.12"` στην Python;
   - `str`
   - `float`
   - `int`
   - `bool`
2. Ποια τιμή παριστάνει το `28.2E-5`;
   - `0.000282`
   - `2820000.0`
   - `23.2`
   - `0.00282`
3. Ποιο από τα παρακάτω είναι έγκυρο όνομα μεταβλητής στην Python;
   - `mesi_timi`
   - `1onoma`
   - `kila 2`
   - `mesi-timi_2`
4. Σωστό ή λάθος; «Στην Python πρέπει να δηλώσεις τον τύπο μιας μεταβλητής πριν της δώσεις τιμή.»
   - Λάθος: ο τύπος προκύπτει από την τιμή
   - Σωστό: με εντολή δήλωσης στην αρχή
   - Σωστό, αλλά μόνο για αριθμούς
   - Λάθος, εκτός από τα str
5. Τι εμφανίζει το τμήμα `x = 4.5`, `y = x`, `y = y + 3`, `print x`;
   - `4.5`
   - `7.5`
   - `x`
   - `4.53`
6. Σωστό ή λάθος; «Η εντολή `x = x + 1` δεν έχει νόημα, γιατί καμία τιμή δεν ισούται με τον εαυτό της συν ένα.»
   - Λάθος: το `=` είναι εκχώρηση, όχι ισότητα
   - Σωστό: η Python σταματά με συντακτικό λάθος
   - Σωστό: η x μένει πάντα ίδια
   - Λάθος, μόνο όταν η x είναι 0
7. Εκτελούνται με τη σειρά `a = 125`, `a = 250.0` και `a = 'Καλημέρα'`. Τι ισχύει στο τέλος;
   - η a είναι τύπου str
   - η a είναι τύπου int
   - η τρίτη εντολή βγάζει λάθος
   - η a είναι τύπου float
8. Μετά τα `a = 125` και `a = 250`, καμία μεταβλητή δεν δείχνει πια το αντικείμενο 125. Τι κάνει η Python;
   - το διαγράφει, με τη συλλογή σκουπιδιών
   - το κρατά, ώσπου να κλείσει το πρόγραμμα
   - το εκχωρεί σε μια νέα μεταβλητή a2
   - σταματά με μήνυμα λάθους
9. Ποιο από τα παρακάτω είναι σύνθετος τύπος δεδομένων, δηλαδή δομή δεδομένων;
   - ο πίνακας
   - ο λογικός
   - ο χαρακτήρας
   - ο ακέραιος
10. Τι περιγράφει ένας αφηρημένος τύπος δεδομένων (ΑΤΔ);
   - τι κάνουν οι λειτουργίες του, όχι πώς
   - πώς γράφονται σε κώδικα οι λειτουργίες
   - πόση μνήμη πιάνει κάθε τιμή του
   - τους τύπους που ορίζει μόνο η γλώσσα

## Ασκήσεις

1. Ποια από τα ονόματα `onoma_2`, `2os`, `embado`, `x!b`, `for` και `Kila 2` είναι δεκτά ως ονόματα μεταβλητών;
2. Η μεταβλητή `a` παίρνει διαδοχικά τις τιμές `-8`, `0.5`, `'True'`, `True` και `"19"`. Ποιος είναι ο τύπος της μετά από κάθε εκχώρηση;
3. Εκτελούνται με τη σειρά οι εντολές `x = 4`, `y = x + 1`, `x = y * 2` και `y = x - y`. Ποιες είναι οι τελικές τιμές των `x` και `y`;
4. Ένας μαθητής θέλει να αντιμεταθέσει τις τιμές των `x = 5` και `y = 9` και γράφει `x = y` και μετά `y = x`.
   α) Ποιες είναι οι τιμές των `x` και `y` στο τέλος;
   β) Ποια μία εντολή πρέπει να μπει πρώτη, και πώς γίνεται τότε η τελευταία, ώστε η αντιμετάθεση να πετύχει;
5. Οι μεταβλητές `a`, `b`, `c` έχουν τιμές `1`, `2`, `3`. Γράψε μια σειρά εκχωρήσεων με μία μόνο βοηθητική μεταβλητή `temp`, ώστε στο τέλος να είναι `a = 2`, `b = 3`, `c = 1`.
6. Εκτελούνται με τη σειρά οι εντολές `x = x + y`, `y = x - y` και `x = x - y`. Στο τέλος είναι `x = 8` και `y = 3`. Ποιες ήταν οι αρχικές τιμές των `x` και `y`;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/programming/data-types-variables
