# Έργο και ενέργεια

> Το θεώρημα έργου-ενέργειας ως συντόμευση.

Φυσική, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/work-energy

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις το έργο σταθερής δύναμης υπό γωνία και να ξέρεις πότε βγαίνει θετικό, αρνητικό ή μηδέν.
- Να βρίσκεις το έργο μεταβλητής δύναμης ως εμβαδόν στο διάγραμμα δύναμης–μετατόπισης, και την ενέργεια ενός ελατηρίου.
- Να εφαρμόζεις το θεώρημα έργου–ενέργειας για να βρίσκεις ταχύτητες χωρίς να χρειαστείς τον χρόνο.
- Να χρησιμοποιείς τη διατήρηση της μηχανικής ενέργειας, και να λογαριάζεις τις απώλειες όταν υπάρχει τριβή.

## Γιατί χρειάζεται συντόμευση

Με τους νόμους του Νεύτωνα βρίσκεις την επιτάχυνση, και από αυτήν, με τις εξισώσεις της κίνησης, την ταχύτητα. Αυτό δουλεύει όταν η επιτάχυνση είναι σταθερή. Όταν δεν είναι, σε ένα ελατήριο, σε μια καμπύλη διαδρομή, σε μια ράμπα που αλλάζει κλίση, οι εξισώσεις της κίνησης δεν φτάνουν.

Η ενέργεια λύνει πολλά από αυτά τα προβλήματα σε δύο γραμμές. Δεν ρωτάει **πώς** κινήθηκε το σώμα ή **πόση ώρα** έκανε. Ρωτάει μόνο πού ξεκίνησε, πού έφτασε και ποιες δυνάμεις έκαναν έργο στο ενδιάμεσο.

## Το έργο μιας δύναμης

Στην Α΄ τάξη το έργο ήταν δύναμη επί απόσταση. Όταν η δύναμη σχηματίζει γωνία $\theta$ με τη μετατόπιση $\Delta x$, μετράει μόνο η συνιστώσα της κατά μήκος της κίνησης:

$$
W = F \cdot \Delta x \cdot \sigma\upsilon\nu\theta
$$

*Δύναμη F που σχηματίζει γωνία θ με τον οριζόντιο άξονα της κίνησης, αναλυμένη στη συνιστώσα F\_x κατά μήκος της κίνησης και στη συνιστώσα F\_y κάθετα σε αυτήν.*

- Για $\theta = 0^\circ$, η δύναμη βοηθά την κίνηση: $W = F \Delta x$, **θετικό**.
- Για $\theta = 90^\circ$, η δύναμη είναι κάθετη στην κίνηση: $W = 0$. Η κάθετη δύναμη του δαπέδου και το βάρος σε οριζόντια κίνηση δεν κάνουν έργο.
- Για $\theta = 180^\circ$, η δύναμη αντιστέκεται: $W = -F \Delta x$, **αρνητικό**. Έτσι είναι πάντα το έργο της τριβής ολίσθησης.

Το **έργο του βάρους** εξαρτάται μόνο από την κατακόρυφη μετατόπιση: $W_B = m g h$ όταν το σώμα κατεβαίνει κατά $h$, και $-m g h$ όταν ανεβαίνει. Δεν έχει σημασία αν κατέβηκε κατακόρυφα, από ράμπα ή από στριφογυριστή σκάλα.

## Όταν η δύναμη αλλάζει

Αν σχεδιάσεις τη δύναμη σε συνάρτηση με τη μετατόπιση, το έργο είναι το **εμβαδόν** κάτω από τη γραμμή. Για σταθερή δύναμη είναι ορθογώνιο, $F \cdot \Delta x$. Για δύναμη που αλλάζει, είναι ό,τι σχήμα βγει.

Το πιο συνηθισμένο παράδειγμα είναι το **ελατήριο**. Για να το συμπιέσεις ή να το τεντώσεις κατά $x$, χρειάζεται δύναμη ανάλογη του $x$ (νόμος του Hooke):

$$
F = k\,x
$$

Η σταθερά $k$ μετριέται σε N/m και λέει πόσο σκληρό είναι το ελατήριο. Στο διάγραμμα $F$–$x$ η γραμμή είναι ευθεία από την αρχή, και το εμβαδόν κάτω της τρίγωνο:

$$
W = \tfrac{1}{2}\,k\,x \cdot x = \tfrac{1}{2}\,k\,x^2
$$

Αυτό το έργο αποθηκεύεται στο ελατήριο ως **δυναμική ενέργεια ελατηρίου** $U = \tfrac{1}{2} k x^2$, και επιστρέφει όταν το ελατήριο αφεθεί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το έργο για να συμπιέσεις ένα ελατήριο*

## Το θεώρημα έργου–ενέργειας

Η κινητική ενέργεια ενός σώματος είναι $K = \tfrac{1}{2} m v^2$. Το θεώρημα λέει ότι τη μεταβάλλει το **συνολικό έργο** όλων των δυνάμεων που ασκούνται στο σώμα:

$$
\Sigma W = K_{\tau\varepsilon\lambda} - K_{\alpha\rho\chi} = \tfrac{1}{2} m v^2 - \tfrac{1}{2} m v_0^2
$$

> **Κλειδί**
>
> **Το θεώρημα έργου–ενέργειας δεν χρειάζεται χρόνο ούτε σταθερή επιτάχυνση.**
>
> Τρία βήματα: γράφεις κάθε δύναμη, βρίσκεις το έργο της στη διαδρομή, τα προσθέτεις με τα πρόσημά τους. Το άθροισμα είναι η μεταβολή της κινητικής ενέργειας, και από αυτήν βγαίνει η ταχύτητα.
>
> Αν το συνολικό έργο είναι μηδέν, η ταχύτητα δεν άλλαξε, όσες δυνάμεις κι αν ασκήθηκαν.

## Διατήρηση της μηχανικής ενέργειας

Το βάρος και η δύναμη του ελατηρίου έχουν μια ιδιότητα που η τριβή δεν έχει: το έργο τους **επιστρέφει**. Ό,τι έργο ξοδεύεις για να ανεβάσεις ένα σώμα, το ξαναπαίρνεις όταν κατέβει. Γι' αυτό λέγονται **συντηρητικές** δυνάμεις, και γι' αυτό τους αντιστοιχεί δυναμική ενέργεια: $U = m g h$ για το βάρος, $U = \tfrac{1}{2} k x^2$ για το ελατήριο.

Η **μηχανική ενέργεια** είναι το άθροισμα κινητικής και δυναμικής, $E = K + U$. Όταν έργο κάνουν μόνο συντηρητικές δυνάμεις:

$$
K_{\alpha\rho\chi} + U_{\alpha\rho\chi} = K_{\tau\varepsilon\lambda} + U_{\tau\varepsilon\lambda}
$$

Ένα σώμα που αφήνεται από ύψος $h$ χωρίς τριβές φτάνει κάτω με $v = \sqrt{2 g h}$, από όποια διαδρομή κι αν κατέβει.

Όταν υπάρχει **τριβή**, η μηχανική ενέργεια μειώνεται κατά το έργο της τριβής, που γίνεται θερμότητα:

$$
E_{\tau\varepsilon\lambda} = E_{\alpha\rho\chi} - \lvert W_T \rvert
$$

> **Πρόσεχε**
>
> **Μη μετράς το βάρος δύο φορές.** Αν γράψεις το έργο του βάρους στο $\Sigma W$, δεν βάζεις και δυναμική ενέργεια βαρύτητας. Αν βάλεις δυναμική ενέργεια, δεν γράφεις και το έργο του βάρους. Είναι δύο τρόποι να πεις το ίδιο πράγμα.
>
> Και το έργο της τριβής εξαρτάται από τη **διαδρομή**: μια μακρύτερη ράμπα με το ίδιο ύψος έχει περισσότερη τριβή και αφήνει λιγότερη ταχύτητα στο τέλος.

## Ισχύς με ταχύτητα

Ισχύς είναι έργο ανά χρόνο, $P = W/t$. Όταν μια δύναμη σπρώχνει ένα σώμα που κινείται με ταχύτητα $v$ στην κατεύθυνσή της, σε χρόνο $t$ κάνει έργο $F \cdot v t$. Άρα:

$$
P = F \cdot v
$$

Ένα φορτηγό σε ανηφόρα χρειάζεται μεγάλη δύναμη. Με την ίδια ισχύ κινητήρα, μεγαλύτερη δύναμη σημαίνει μικρότερη ταχύτητα. Γι' αυτό κατεβάζει ταχύτητα στο κιβώτιο και ανεβαίνει αργά.

> **Θυμήσου**
>
> - Έργο: $W = F \Delta x\,\sigma\upsilon\nu\theta$. Τριβή: πάντα αρνητικό. Κάθετη δύναμη: μηδέν.
> - Μεταβλητή δύναμη: έργο $=$ εμβαδόν στο διάγραμμα $F$–$x$. Ελατήριο: $U = \tfrac{1}{2} k x^2$.
> - Θεώρημα έργου–ενέργειας: $\Sigma W = \Delta K$.
> - Μόνο συντηρητικές δυνάμεις: $K + U$ σταθερό. Με τριβή: η μηχανική ενέργεια μειώνεται κατά $\lvert W_T \rvert$.
> - Ισχύς: $P = F v$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας εργάτης τραβά με σχοινί ένα κιβώτιο 20 kg σε δάπεδο αποθήκης. Το σχοινί σχηματίζει γωνία θ με το οριζόντιο, με συνθ = 0,8 και ημθ = 0,6, και η δύναμή του είναι 100 N. Ο συντελεστής τριβής είναι 0,3. Ξεκινώντας από στάση, με πόση ταχύτητα κινείται το κιβώτιο μετά από 5 m;

*Κιβώτιο σε δάπεδο που το τραβά σχοινί με δύναμη F = 100 N, λοξά προς τα πάνω υπό γωνία θ με το οριζόντιο.*

1. **Κάθετη δύναμη.** Το σχοινί τραβά και λίγο προς τα πάνω, οπότε το δάπεδο σηκώνει λιγότερο από το βάρος:
   $$
   N = m g - F\,\eta\mu\theta = 200 - 100 \cdot 0{,}6 = 140\ \text{N}
   $$
   Τριβή: $T = 0{,}3 \cdot 140 = 42$ N.
2. **Έργο κάθε δύναμης** στα $5$ m:
   $$
   W_F = 100 \cdot 5 \cdot 0{,}8 = 400\ \text{J} \qquad W_T = -42 \cdot 5 = -210\ \text{J}
   $$
   Το βάρος και η κάθετη δύναμη είναι κάθετα στην κίνηση: έργο μηδέν.
3. **Θεώρημα έργου–ενέργειας**, με $v_0 = 0$:
   $$
   \begin{aligned}
   400 - 210 = \tfrac{1}{2} \cdot 20 \cdot v^2 &\iff v^2 = 19 \\
   &\iff v \approx 4{,}4\ \text{m/s}
   \end{aligned}
   $$
4. Δεν χρειάστηκε ούτε επιτάχυνση ούτε χρόνος. Από τα $400$ J που έδωσε ο εργάτης, τα $210$ έγιναν θερμότητα στο δάπεδο.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα εργοτάξιο, τα μπάζα κατεβαίνουν από τον δεύτερο όροφο με κεκλιμένο αγωγό, από ύψος 5 m. Ένας κουβάς μπάζα 10 kg ξεκινά από στάση. Με πόση ταχύτητα θα έφτανε κάτω χωρίς τριβές; Στην πράξη φτάνει με 8 m/s: πόση ενέργεια έγινε θερμότητα;

1. **Χωρίς τριβές**, διατήρηση της μηχανικής ενέργειας από πάνω ως κάτω:
   $$
   m g h = \tfrac{1}{2} m v^2 \iff v = \sqrt{2 g h} = \sqrt{2 \cdot 10 \cdot 5} = 10\ \text{m/s}
   $$
   Η μάζα απλοποιείται, και το σχήμα του αγωγού δεν παίζει ρόλο.
2. **Με τριβές.** Αρχική μηχανική ενέργεια: $m g h = 10 \cdot 10 \cdot 5 = 500$ J. Τελική:
   $$
   K = \tfrac{1}{2} \cdot 10 \cdot 8^2 = 320\ \text{J}
   $$
3. Η διαφορά, $500 - 320 = 180$ J, έγινε θερμότητα στα τοιχώματα του αγωγού και στα ίδια τα μπάζα. Γι' αυτό οι αγωγοί μπάζων φθείρονται και αλλάζονται κατά διαστήματα.

### Παράδειγμα 3: Στο τέλος μιας ράγας, ένα βαγονέτο 200 kg που κινείται με 2 m/s πέφτει πάνω σε προσκρουστήρα με ελατήριο σταθεράς 20 000 N/m. Πόσο συμπιέζεται το ελατήριο και πόση είναι η μέγιστη δύναμη που δέχεται το βαγονέτο; Αγνόησε τις τριβές.

1. **Διατήρηση της μηχανικής ενέργειας.** Όλη η κινητική ενέργεια γίνεται ενέργεια ελατηρίου τη στιγμή που το βαγονέτο σταματά:
   $$
   \tfrac{1}{2} m v^2 = \tfrac{1}{2} k x^2 \iff x = v \sqrt{\frac{m}{k}}
   $$
2. Με τα νούμερα:
   $$
   x = 2 \sqrt{\frac{200}{20\,000}} = 2 \cdot 0{,}1 = 0{,}2\ \text{m}
   $$
3. **Μέγιστη δύναμη**, στη μέγιστη συμπίεση:
   $$
   F = k x = 20\,000 \cdot 0{,}2 = 4000\ \text{N}
   $$
   Ένα πιο μαλακό ελατήριο θα συμπιεζόταν περισσότερο και θα έδινε μικρότερη μέγιστη δύναμη: η ίδια ενέργεια απορροφάται σε μεγαλύτερη διαδρομή.

### Παράδειγμα 4: Ένα φορτηγό 10 τόνων ανεβαίνει ανηφόρα με κλίση ημθ = 0,1, με σταθερή ταχύτητα 18 km/h. Οι αντιστάσεις κύλισης και αέρα είναι 2000 N. Πόση ισχύ δίνει ο κινητήρας στους τροχούς;

1. Σταθερή ταχύτητα, άρα συνισταμένη μηδέν. Η δύναμη κίνησης ισορροπεί τη συνιστώσα του βάρους κατά μήκος του δρόμου και τις αντιστάσεις:
   $$
   F = m g\,\eta\mu\theta + 2000 = 100\,000 \cdot 0{,}1 + 2000 = 12\,000\ \text{N}
   $$
2. Ταχύτητα: $18 / 3{,}6 = 5$ m/s. Ισχύς:
   $$
   P = F v = 12\,000 \cdot 5 = 60\,000\ \text{W} = 60\ \text{kW}
   $$
3. Σε ευθεία, με τα ίδια $60$ kW και μόνο τις αντιστάσεις, η ταχύτητα θα μπορούσε να είναι πολύ μεγαλύτερη. Στην ανηφόρα η ισχύς πηγαίνει σχεδόν όλη στο να ανεβαίνει το φορτίο.

## Ερωτήσεις

1. Ένα κιβώτιο σέρνεται $3$ m σε δάπεδο και η τριβή ολίσθησης είναι $50$ N. Πόσο είναι το έργο της τριβής;
   - $-150$ J
   - $150$ J
   - Μηδέν
   - $-16{,}7$ J
2. Κουβαλάς ένα κιβώτιο κρατώντας το στο ίδιο ύψος και περπατάς $10$ m σε ευθεία, με σταθερή ταχύτητα. Πόσο έργο κάνει η δύναμη των χεριών σου στο κιβώτιο;
   - Μηδέν
   - Το βάρος του κιβωτίου επί $10$ m
   - Αρνητικό, γιατί κουράζεσαι
   - Όσο η κινητική του ενέργεια
3. Το συνολικό έργο όλων των δυνάμεων σε ένα σώμα, σε μια διαδρομή, είναι μηδέν. Τι μπορείς να πεις με σιγουριά;
   - Η ταχύτητά του δεν άλλαξε
   - Δεν ασκήθηκε καμία δύναμη στο σώμα
   - Το σώμα έμεινε ακίνητο όλη την ώρα
   - Η δυναμική του ενέργεια έμεινε ίδια
4. Συμπιέζεις ένα ελατήριο διπλάσια απόσταση από πριν. Πόση ενέργεια αποθηκεύεται τώρα;
   - Τετραπλάσια
   - Διπλάσια
   - Ίδια
   - Μισή
5. Δύο λείες ράμπες έχουν ίδιο ύψος: η μία είναι απότομη και κοντή, η άλλη ήπια και μακριά. Δύο ίδια κιβώτια αφήνονται από την κορυφή τους. Ποιο φτάνει κάτω με τη μεγαλύτερη ταχύτητα;
   - Φτάνουν με την ίδια ταχύτητα
   - Αυτό της απότομης ράμπας
   - Αυτό της μακριάς ράμπας
   - Εξαρτάται από τη μάζα των κιβωτίων
6. Ένα φορτηγό κινείται με σταθερή ταχύτητα $20$ m/s, με δύναμη κίνησης $5000$ N από τους τροχούς. Πόση ισχύ δίνει ο κινητήρας στους τροχούς;
   - $100$ kW
   - $250$ W
   - Μηδέν, αφού η ταχύτητα είναι σταθερή
   - $100$ kJ
7. Έχεις το διάγραμμα δύναμης–μετατόπισης για μια δύναμη που αλλάζει. Πώς βρίσκεις το έργο της;
   - Από το εμβαδόν κάτω από τη γραμμή
   - Από την κλίση της γραμμής
   - Τελική δύναμη επί τη μετατόπιση
   - Από το ψηλότερο σημείο της γραμμής
8. Ένα έλκηθρο κατεβαίνει πλαγιά με τριβές. Τι γίνεται με τη μηχανική του ενέργεια;
   - Μειώνεται, και η διαφορά γίνεται θερμότητα
   - Μένει σταθερή, γιατί η ενέργεια διατηρείται
   - Αυξάνεται, γιατί η ταχύτητα αυξάνεται
   - Μηδενίζεται στη βάση της πλαγιάς

## Ασκήσεις

1. Σέρνεις ένα σακί με σχοινί που σχηματίζει $60^\circ$ με το έδαφος, με δύναμη $200$ N, για $10$ m. Πόσο έργο κάνει η δύναμή σου; ($\sigma\upsilon\nu 60^\circ = 0{,}5$)
   *Σακί στο έδαφος με τη δύναμη F = 200 N του σχοινιού, υπό γωνία 60° με το έδαφος.*
2. Ένα ελατήριο με σταθερά $400$ N/m είναι ήδη συμπιεσμένο κατά $10$ cm. Πόση ενέργεια πρέπει να του δώσεις ακόμα για να το συμπιέσεις ως τα $20$ cm;
3. Ένα αυτοκίνητο $1000$ kg επιβραδύνεται από $20$ m/s σε $10$ m/s. Πόσο έργο έκαναν τα φρένα;
4. Ένα κιβώτιο $10$ kg γλιστράει από την κορυφή ράμπας ύψους $2$ m και μήκους $4$ m, ξεκινώντας από στάση. Η τριβή κατά μήκος της ράμπας είναι $20$ N. Με πόση ταχύτητα φτάνει κάτω; ($g = 10$ m/s²)
   *Κιβώτιο πάνω σε ράμπα μήκους 4 m και ύψους 2 m.*
5. Ένας μικρός γερανός ανεβάζει φορτίο $500$ kg με σταθερή ταχύτητα $0{,}4$ m/s. Ο κινητήρας του απορροφά $2{,}5$ kW από το δίκτυο. ($g = 10$ m/s²)
   α) Πόση ισχύ δίνει ο γερανός στο φορτίο;
   β) Πόση είναι η απόδοσή του;
6. Ένα κιβώτιο $100$ kg γλιστρά σε λείο δάπεδο με $3$ m/s και πέφτει πάνω σε ελατήριο προσκρουστήρα με σταθερά $40\,000$ N/m.
   α) Πόση είναι η μέγιστη συμπίεση του ελατηρίου;
   β) Πόση είναι η μέγιστη δύναμη στο κιβώτιο;
   γ) Με πόση ταχύτητα κινείται όταν η συμπίεση είναι $9$ cm;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/work-energy
