# Κύματα και ήχος

> Διάδοση, συμβολή και θόρυβος στον χώρο εργασίας.

Φυσική, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/waves-sound

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις εγκάρσια από διαμήκη κύματα και να χρησιμοποιείς τη σχέση ταχύτητας, μήκους κύματος και συχνότητας.
- Να υπολογίζεις αποστάσεις από τον χρόνο της ηχούς, σε σόναρ, αισθητήρες στάθμευσης και μετρητές πάχους με υπερήχους.
- Να εξηγείς πότε δύο κύματα ενισχύονται και πότε αλληλοαναιρούνται, από τη διαφορά δρόμου.
- Να διαβάζεις τη στάθμη θορύβου σε decibel και να εκτιμάς πώς αλλάζει με την απόσταση και με περισσότερες πηγές.

## Τι μεταφέρει ένα κύμα

Ρίξε μια πέτρα σε ήρεμο νερό. Οι κύκλοι απλώνονται, αλλά ένα φύλλο στην επιφάνεια απλώς ανεβοκατεβαίνει στη θέση του. Το νερό δεν ταξιδεύει μαζί με τον κύκλο. Ταξιδεύει η **διαταραχή**, και μαζί της **ενέργεια**.

Αυτό είναι ένα **κύμα**: μια διαταραχή που διαδίδεται, μεταφέροντας ενέργεια χωρίς να μεταφέρει ύλη. Τα σωματίδια του μέσου απλώς ταλαντώνονται γύρω από τη θέση τους.

- **Εγκάρσιο** κύμα: τα σωματίδια ταλαντώνονται **κάθετα** στη διεύθυνση διάδοσης. Ένα σχοινί που τινάζεις, ένα συρματόσχοινο που δονείται.
- **Διάμηκες** κύμα: τα σωματίδια ταλαντώνονται **κατά μήκος** της διεύθυνσης διάδοσης, σε πυκνώματα και αραιώματα. Ο **ήχος** είναι διάμηκες κύμα πίεσης.

Ο ήχος χρειάζεται μέσο για να διαδοθεί: αέρα, νερό, μέταλλο. Στο κενό δεν διαδίδεται.

## Η βασική σχέση

Κάθε κύμα έχει **συχνότητα** $f$, όση και η πηγή που το δημιουργεί, και **μήκος κύματος** $\lambda$, την απόσταση ανάμεσα σε δύο διαδοχικά «ίδια» σημεία, για παράδειγμα δύο κορυφές. Σε μία περίοδο το κύμα προχωρά ένα μήκος κύματος, άρα:

$$
v = \lambda \cdot f
$$

Η **ταχύτητα** εξαρτάται από το **μέσο**, όχι από την πηγή. Ο ήχος ταξιδεύει:

| Μέσο                       | Ταχύτητα ήχου, περίπου |
| -------------------------- | ---------------------- |
| Αέρας, στους $20\;^\circ$C | $340$ m/s              |
| Νερό                       | $1500$ m/s             |
| Χάλυβας                    | $5000$–$6000$ m/s      |

Γι' αυτό, αν βάλεις το αυτί στη ράγα, ακούς το τρένο πριν το ακούσεις από τον αέρα.

Η **συχνότητα** του ήχου είναι αυτό που ακούμε ως **ύψος**: χαμηλή συχνότητα, μπάσος ήχος. Το ανθρώπινο αυτί ακούει περίπου από $20$ Hz ως $20\,000$ Hz. Πάνω από τα $20$ kHz είναι οι **υπέρηχοι**, κάτω από τα $20$ Hz οι **υπόηχοι**. Το **πλάτος** του κύματος, δηλαδή πόσο μεγάλες είναι οι μεταβολές της πίεσης, το ακούμε ως **ένταση**.

> **Κλειδί**
>
> **Η συχνότητα την ορίζει η πηγή, την ταχύτητα το μέσο, και το μήκος κύματος βγαίνει από τα δύο.**
>
> Όταν ένας ήχος περνά από τον αέρα στο νερό, η συχνότητά του μένει ίδια. Η ταχύτητα γίνεται περίπου τετραπλάσια, άρα και το μήκος κύματος τετραπλασιάζεται.

## Ηχώ: μετράς αποστάσεις με τον ήχο

Ένας ήχος που χτυπά σε εμπόδιο ανακλάται και γυρίζει πίσω. Αν μετρήσεις τον χρόνο $t$ από την εκπομπή ως την επιστροφή, ο ήχος έχει κάνει τη διαδρομή **δύο φορές**:

$$
d = \frac{v \cdot t}{2}
$$

Πάνω σε αυτό δουλεύουν ο **αισθητήρας στάθμευσης** του αυτοκινήτου, το **σόναρ** ενός σκάφους, και ο **μετρητής πάχους με υπερήχους**, με τον οποίο ο τεχνικός ελέγχει πόσο έχει φαγωθεί από τη διάβρωση το τοίχωμα ενός σωλήνα ή μιας δεξαμενής χωρίς να τα τρυπήσει. Οι υπέρηχοι χρησιμοποιούνται γιατί έχουν μικρό μήκος κύματος και «βλέπουν» μικρές λεπτομέρειες.

## Συμβολή

Όταν δύο κύματα φτάνουν στο ίδιο σημείο, οι διαταραχές τους **προστίθενται**. Αν οι δύο πηγές ταλαντώνονται με την ίδια συχνότητα και σε φάση, το τι θα γίνει σε κάθε σημείο εξαρτάται από τη **διαφορά δρόμου** $\Delta r = \lvert r_1 - r_2 \rvert$, πόσο πιο μακριά είναι η μία πηγή από την άλλη:

- $\Delta r = N\,\lambda$, ακέραιος αριθμός μηκών κύματος: οι κορυφές φτάνουν μαζί και το κύμα **ενισχύεται**.
- $\Delta r = (N + \tfrac{1}{2})\,\lambda$: η κορυφή του ενός φτάνει μαζί με την κοιλάδα του άλλου, και τα κύματα **αλληλοαναιρούνται**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η διαφορά δρόμου, σημείο προς σημείο*

Τα **ακουστικά ενεργής ακύρωσης θορύβου** χρησιμοποιούν ακριβώς αυτό. Ένα μικρόφωνο ακούει τον θόρυβο απ' έξω και το ηχείο παράγει τον ίδιο ήχο **αντεστραμμένο**: όπου ο θόρυβος έχει πύκνωμα, το ηχείο δίνει αραίωμα. Δουλεύει πολύ καλά στους χαμηλούς, σταθερούς θορύβους, όπως το βουητό ενός κινητήρα, και λιγότερο στους απότομους και ψηλούς.

## Πόσο δυνατός: τα decibel

Η ένταση του ήχου $I$ μετριέται σε W/m², αλλά το αυτί ακούει από $10^{-12}$ W/m² ως περίπου $1$ W/m², όπου ο ήχος αρχίζει να πονάει: έναν λόγο ενός τρισεκατομμυρίου. Γι' αυτό χρησιμοποιούμε τη **στάθμη έντασης** σε **decibel** (dB):

$$
L = 10 \log\frac{I}{I_0} \qquad I_0 = 10^{-12}\ \text{W/m}^2
$$

Δεν χρειάζεται να υπολογίζεις λογαρίθμους για να τη χρησιμοποιείς. Αρκούν τρεις κανόνες:

- **$+10$ dB** σημαίνει **δεκαπλάσια** ένταση. Τα $95$ dB έχουν δέκα φορές την ένταση των $85$.
- **$+3$ dB** σημαίνει **διπλάσια** ένταση. Δύο ίδια μηχανήματα δίπλα-δίπλα δίνουν $3$ dB παραπάνω από το ένα, όχι τα διπλά decibel.
- **Διπλάσια απόσταση** από μια μικρή πηγή στον ανοιχτό χώρο: η ένταση πέφτει στο ένα τέταρτο, δηλαδή **$-6$ dB**. Δεκαπλάσια απόσταση δίνει εκατό φορές μικρότερη ένταση, δηλαδή $-20$ dB.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο θόρυβος ενός μηχανήματος καθώς απομακρύνεσαι*

> **Πρόσεχε**
>
> **Ο θόρυβος καταστρέφει την ακοή σιγά σιγά και χωρίς πόνο.** Η βλάβη από μακροχρόνια έκθεση σε δυνατό θόρυβο δεν αναστρέφεται. Στους χώρους εργασίας η νομοθεσία ορίζει όρια με βάση τη μέση έκθεση σε ένα οκτάωρο: από τα $80$ dB ο εργοδότης πρέπει να διαθέτει προστατευτικά ακοής, και από τα $85$ dB η χρήση τους είναι υποχρεωτική.
>
> Επειδή κάθε $3$ dB διπλασιάζουν την ένταση, ένας τροχός στα $100$ dB δίνει σε περίπου ένα τέταρτο της ώρας όση ηχητική ενέργεια δίνει ένα οκτάωρο στα $85$. Τα ωτοασπίδια μπαίνουν **πριν** ανάψεις το μηχάνημα, όχι όταν αρχίσει να ενοχλεί.

> **Θυμήσου**
>
> - Το κύμα μεταφέρει ενέργεια, όχι ύλη. Ο ήχος είναι διάμηκες κύμα και χρειάζεται μέσο.
> - $v = \lambda f$. Η $f$ από την πηγή, η $v$ από το μέσο. Στον αέρα περίπου $340$ m/s.
> - Ηχώ: $d = v t / 2$.
> - Συμβολή: $\Delta r = N\lambda$ ενίσχυση, $\Delta r = (N + \tfrac{1}{2})\lambda$ απόσβεση.
> - Decibel: $+10$ dB δεκαπλάσια ένταση, $+3$ dB διπλάσια, διπλάσια απόσταση $-6$ dB.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας μετρητής πάχους με υπερήχους, ακουμπισμένος σε χαλύβδινο τοίχωμα δεξαμενής, μετρά ότι η ηχώ από την εσωτερική επιφάνεια επιστρέφει σε 4 μs. Η ταχύτητα του ήχου στον χάλυβα είναι περίπου 6000 m/s. Πόσο είναι το πάχος του τοιχώματος;

1. Ο χρόνος σε δευτερόλεπτα: $4$ μs $= 4 \cdot 10^{-6}$ s.
2. Ο υπέρηχος πηγαίνει ως την εσωτερική επιφάνεια και γυρίζει, άρα:
   $$
   d = \frac{v t}{2} = \frac{6000 \cdot 4 \cdot 10^{-6}}{2} = 0{,}012\ \text{m}
   $$
   δηλαδή $12$ mm.
3. Αν η δεξαμενή κατασκευάστηκε με τοίχωμα $15$ mm, η διάβρωση έχει φάει $3$ mm. Ο τεχνικός το βρήκε χωρίς να αδειάσει ή να τρυπήσει τη δεξαμενή.

### Παράδειγμα 2: Δύο ηχεία σε ένα εργαστήριο παίζουν τον ίδιο τόνο 200 Hz, σε φάση. Ένας μαθητής στέκεται 3 m από το ένα και 3,85 m από το άλλο. Ακούει δυνατό ήχο ή σχεδόν σιωπή; (Ταχύτητα ήχου 340 m/s)

1. **Μήκος κύματος:**
   $$
   \lambda = \frac{v}{f} = \frac{340}{200} = 1{,}7\ \text{m}
   $$
2. **Διαφορά δρόμου:** $3{,}85 - 3 = 0{,}85$ m.
3. **Σε μήκη κύματος:**
   $$
   \frac{\Delta r}{\lambda} = \frac{0{,}85}{1{,}7} = 0{,}5
   $$
   Μισό μήκος κύματος: αναιρετική συμβολή. Ο μαθητής βρίσκεται σε σημείο σχεδόν σιωπής.
4. Στην πράξη ο ήχος δεν μηδενίζεται τελείως, γιατί οι δύο πηγές δεν φτάνουν με ακριβώς ίδια ένταση και ο ήχος ανακλάται στους τοίχους. Αν ο μαθητής κάνει ένα βήμα, ο ήχος δυναμώνει ξανά.

### Παράδειγμα 3: Ένας γωνιακός τροχός δίνει 95 dB στη θέση του χειριστή. Πόσες φορές μεγαλύτερη είναι η ένταση από τα 85 dB; Αν δουλεύουν δύο ίδιοι τροχοί δίπλα-δίπλα, πόσα dB ακούει; Σε πόση απόσταση πρέπει να πάει ένας βοηθός για να ακούει 12 dB λιγότερα;

1. **Από $85$ σε $95$ dB** είναι $+10$ dB, δηλαδή **δεκαπλάσια** ένταση.
2. **Δύο ίδιοι τροχοί**: διπλάσια ένταση, δηλαδή $+3$ dB:
   $$
   95 + 3 = 98\ \text{dB}
   $$
   Όχι $190$ dB. Τα decibel δεν προστίθενται σαν απλοί αριθμοί.
3. **Απόσταση.** Κάθε διπλασιασμός της απόστασης κόβει $6$ dB. Για $12$ dB χρειάζονται δύο διπλασιασμοί: $4$ φορές πιο μακριά από τον χειριστή.
4. Αν ο χειριστής είναι περίπου στο $1$ m από τον δίσκο, ο βοηθός στα $4$ m ακούει γύρω στα $83$ dB από τον έναν τροχό. Λιγότερο, αλλά σε ένα ολόκληρο οκτάωρο χρειάζεται κι αυτός ωτοασπίδια.

## Ερωτήσεις

1. Ένα κύμα διαδίδεται κατά μήκος ενός τεντωμένου σχοινιού. Τι ταξιδεύει από τη μία άκρη στην άλλη;
   - Ενέργεια
   - Το υλικό του σχοινιού
   - Ενέργεια και ύλη μαζί
   - Τίποτα, απλώς φαίνεται να κινείται
2. Γιατί στο διάστημα, έξω από έναν διαστημικό σταθμό, ένας αστροναύτης δεν ακούει έναν θόρυβο που γίνεται λίγα μέτρα μακριά του;
   - Ο ήχος χρειάζεται μέσο για να διαδοθεί
   - Η κάσκα του σταματά όλους τους ήχους
   - Στο διάστημα ο ήχος ταξιδεύει πολύ αργά
   - Η χαμηλή θερμοκρασία μηδενίζει τη συχνότητα
3. Ένα ηχείο στον αέρα αλλάζει τόνο από $500$ Hz σε $1000$ Hz. Τι γίνεται το μήκος κύματος;
   - Υποδιπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται
   - Μένει ίδιο
   - Τετραπλασιάζεται
4. Ποιο χαρακτηριστικό του ηχητικού κύματος ακούμε ως «ψηλό» ή «μπάσο» ήχο;
   - Τη συχνότητα
   - Το πλάτος
   - Την ταχύτητα
   - Τη διάρκεια
5. Ποιοι ήχοι λέγονται υπέρηχοι;
   - Όσοι έχουν συχνότητα πάνω από $20$ kHz
   - Όσοι είναι δυνατότεροι από $120$ dB
   - Όσοι ταξιδεύουν πιο γρήγορα από τον ίδιο τον ήχο
   - Όσοι έχουν συχνότητα κάτω από $20$ Hz
6. Η στάθμη θορύβου σε ένα συνεργείο ανεβαίνει από $80$ dB σε $90$ dB. Πόσες φορές μεγάλωσε η ένταση του ήχου;
   - $10$ φορές
   - Κατά $12{,}5$ %
   - $2$ φορές
   - $100$ φορές
7. Τα ακουστικά ενεργής ακύρωσης θορύβου παράγουν έναν ήχο που ακυρώνει τον θόρυβο. Πώς πρέπει να είναι αυτός ο ήχος;
   - Ίδιος με τον θόρυβο, αλλά αντεστραμμένος
   - Πιο δυνατός από τον θόρυβο, για να τον σκεπάσει
   - Ίδιος με τον θόρυβο και ταυτόχρονος με αυτόν
   - Ένας υπέρηχος που το αυτί δεν ακούει
8. Ένα κομπρεσέρ δίνει $88$ dB στη θέση σου. Ανάβει και δεύτερο, ίδιο, στην ίδια απόσταση. Πόσα dB ακούς τώρα;
   - Περίπου $91$ dB
   - $176$ dB
   - $88$ dB
   - $98$ dB

## Ασκήσεις

1. Ένας ήχος έχει συχνότητα $680$ Hz και ταξιδεύει στον αέρα με $340$ m/s. Πόσο είναι το μήκος κύματός του;
2. Βλέπεις μια αστραπή και ακούς τη βροντή $4{,}5$ s αργότερα. Λίγα λεπτά μετά, σε μια νέα αστραπή, η βροντή φτάνει $1{,}5$ s αργότερα. Πόσο πιο κοντά σου έπεσε ο δεύτερος κεραυνός; (Ήχος $340$ m/s, το φως φτάνει σχεδόν αμέσως.)
3. Το σόναρ ενός αλιευτικού στέλνει παλμό προς τον βυθό και η ηχώ επιστρέφει σε $0{,}4$ s. Πόσο είναι το βάθος; (Ήχος στο νερό $1500$ m/s)
4. Σε ένα ξυλουργείο ένα μηχάνημα δίνει $80$ dB στη θέση ενός τεχνίτη.
   α) Πόσα dB ακούει αν δουλεύουν δύο ίδια μηχανήματα στην ίδια απόσταση;
   β) Και αν δουλεύουν δέκα;
5. Δύο ηχεία παίζουν σε φάση τον ίδιο τόνο $170$ Hz. Ένα σημείο απέχει $5$ m από το ένα και $6$ m από το άλλο. (Ήχος $340$ m/s)
   α) Πόσο είναι το μήκος κύματος;
   β) Τι συμβολή γίνεται στο σημείο;
6. Ένα κομπρεσέρ σε ανοιχτό εργοτάξιο δίνει $100$ dB σε απόσταση $1$ m.
   α) Πόσα dB ακούς στα $2$ m;
   β) Σε πόση απόσταση η στάθμη πέφτει στα $80$ dB;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/waves-sound
