# Θερμοδυναμική και μηχανές

> Οι δύο νόμοι και γιατί καμία μηχανή δεν έχει απόδοση 100%.

Φυσική, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/thermodynamics

## Τι θα μάθεις

- Να χρησιμοποιείς την καταστατική εξίσωση των ιδανικών αερίων, με θερμοκρασία σε kelvin.
- Να εφαρμόζεις τον πρώτο θερμοδυναμικό νόμο σε ισόθερμη, ισόχωρη, ισοβαρή και αδιαβατική μεταβολή.
- Να υπολογίζεις το έργο ενός αερίου ως εμβαδόν στο διάγραμμα πίεσης–όγκου.
- Να εξηγείς με τον δεύτερο νόμο γιατί καμία θερμική μηχανή δεν έχει απόδοση 100%, και να βρίσκεις τη μέγιστη απόδοση Carnot.
- Να συγκρίνεις ψυγείο, αντλία θερμότητας και ηλεκτρική θερμάστρα με τον συντελεστή απόδοσης.

## Από τη μηχανή στους νόμους της

Στην Α΄ τάξη είδες πώς ένας κινητήρας παίρνει θερμότητα από την καύση, κάνει ένα μέρος της κίνηση και διώχνει το υπόλοιπο από την εξάτμιση και το ψυγείο. Εδώ βλέπουμε τους δύο νόμους που βρίσκονται πίσω από αυτό: ο πρώτος λέει **πόση** ενέργεια πηγαίνει πού, ο δεύτερος λέει **γιατί** ένα μέρος της πρέπει πάντα να χάνεται στο κρύο.

Το «εργαλείο» κάθε θερμικής μηχανής είναι ένα **αέριο**: ο αέρας με τα καυσαέρια στον κύλινδρο του κινητήρα, ο ατμός στον στρόβιλο, το ψυκτικό υγρό που εξατμίζεται και συμπυκνώνεται στο κλιματιστικό.

## Η κατάσταση ενός αερίου

Ένα αέριο σε ένα δοχείο το περιγράφουν τρία μεγέθη: η **πίεση** $p$ (σε Pa), ο **όγκος** $V$ (σε m³) και η **θερμοκρασία** $T$. Σε όλους τους τύπους της θερμοδυναμικής η θερμοκρασία μπαίνει σε **kelvin**:

$$
T = \theta + 273
$$

με $\theta$ τη θερμοκρασία σε $^\circ$C. Το $0$ K είναι το απόλυτο μηδέν, η χαμηλότερη θερμοκρασία που μπορεί να υπάρξει.

Για ένα **ιδανικό αέριο**, μια πολύ καλή προσέγγιση για τον αέρα και τα περισσότερα αέρια σε συνηθισμένες συνθήκες, ισχύει η **καταστατική εξίσωση**:

$$
p\,V = n\,R\,T
$$

όπου $n$ τα mol του αερίου και $R = 8{,}31$ J/(mol·K). Αν η ποσότητα του αερίου μένει ίδια, η εξίσωση γράφεται και πιο πρακτικά:

$$
\frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> **Θερμοκρασία πάντα σε kelvin, πίεση πάντα απόλυτη.** Από τους $20$ στους $40\;^\circ$C η θερμοκρασία δεν διπλασιάζεται: από $293$ γίνεται $313$ K, περίπου $7$ % παραπάνω.
>
> Και το μανόμετρο ενός ελαστικού ή μιας φιάλης δείχνει συνήθως **υπερπίεση**, πόσο πάνω από την ατμοσφαιρική. Για την εξίσωση χρειάζεσαι την απόλυτη πίεση: πρόσθεσε περίπου $1$ bar.

## Το έργο ενός αερίου

Όταν ένα αέριο σε κύλινδρο με έμβολο διαστέλλεται, σπρώχνει το έμβολο και κάνει **έργο**. Αν η πίεση μένει σταθερή:

$$
W = p\,\Delta V
$$

Όταν η πίεση αλλάζει, το έργο είναι το **εμβαδόν κάτω από τη γραμμή** στο διάγραμμα $p$–$V$, όπως το έργο μιας δύναμης ήταν το εμβαδόν στο διάγραμμα $F$–$x$. Σε **διαστολή** το έργο του αερίου είναι θετικό, σε **συμπίεση** αρνητικό: τότε έργο δίνεται **στο** αέριο.

## Ο πρώτος θερμοδυναμικός νόμος

Η **εσωτερική ενέργεια** $U$ ενός αερίου είναι η ενέργεια των σωματιδίων του. Για ιδανικό αέριο εξαρτάται **μόνο από τη θερμοκρασία**: αν το $T$ μείνει ίδιο, η $U$ μένει ίδια.

Ο πρώτος νόμος είναι η διατήρηση της ενέργειας για το αέριο:

$$
Q = \Delta U + W
$$

Η θερμότητα $Q$ που δίνεις σε ένα αέριο πηγαίνει σε δύο μέρη: ένα ζεσταίνει το αέριο ($\Delta U$) και ένα γίνεται έργο ($W$). Τα πρόσημα: $Q > 0$ όταν το αέριο **παίρνει** θερμότητα, $W > 0$ όταν το αέριο **κάνει** έργο.

Τέσσερις απλές μεταβολές:

| Μεταβολή       | Τι μένει σταθερό           | Τι λέει ο πρώτος νόμος                             |
| -------------- | -------------------------- | -------------------------------------------------- |
| **Ισόθερμη**   | θερμοκρασία                | $\Delta U = 0$, άρα $Q = W$                        |
| **Ισόχωρη**    | όγκος                      | $W = 0$, άρα $Q = \Delta U$                        |
| **Ισοβαρής**   | πίεση                      | $W = p\,\Delta V$ και $Q = \Delta U + p\,\Delta V$ |
| **Αδιαβατική** | καμία ανταλλαγή θερμότητας | $Q = 0$, άρα $\Delta U = -W$                       |

Η **αδιαβατική** εξηγεί πράγματα που βλέπεις στο συνεργείο. Όταν φουσκώνεις ένα λάστιχο με τρόμπα, ο αέρας συμπιέζεται γρήγορα, χωρίς χρόνο να διώξει θερμότητα: το έργο που του δίνεις γίνεται εσωτερική ενέργεια, και η τρόμπα ζεσταίνεται. Στον πετρελαιοκινητήρα η συμπίεση είναι τόσο μεγάλη που ο αέρας ζεσταίνεται αρκετά για να ανάψει μόνο του το πετρέλαιο που ψεκάζεται, χωρίς μπουζί. Ανάποδα, όταν αδειάζεις γρήγορα μια φιάλη, το αέριο που εκτονώνεται κρυώνει και η βαλβίδα παγώνει.

## Ο δεύτερος θερμοδυναμικός νόμος

Ο πρώτος νόμος δεν απαγορεύει σε μια μηχανή να κάνει **όλη** τη θερμότητα έργο. Το απαγορεύει ο δεύτερος:

> **Κλειδί**
>
> **Καμία μηχανή που δουλεύει κυκλικά δεν μπορεί να μετατρέψει όλη τη θερμότητα που παίρνει σε έργο.** Ένα μέρος της πρέπει να αποβληθεί σε μια ψυχρότερη δεξαμενή.
>
> Με άλλα λόγια: η θερμότητα δεν ρέει **από μόνη της** από το ψυχρό στο θερμό. Για να τη μεταφέρεις ανάποδα, όπως κάνει το ψυγείο, πρέπει να ξοδέψεις έργο.

Σε έναν **κύκλο** το αέριο γυρίζει στην αρχική του κατάσταση, άρα $\Delta U = 0$. Η μηχανή παίρνει θερμότητα $Q_h$ από τη θερμή δεξαμενή, αποβάλλει $Q_c$ στην ψυχρή, και το έργο είναι η διαφορά:

$$
W = Q_h - Q_c \qquad \eta = \frac{W}{Q_h} = 1 - \frac{Q_c}{Q_h}
$$

Ο Carnot έδειξε ότι υπάρχει **ανώτατο όριο** στην απόδοση, που εξαρτάται μόνο από τις δύο θερμοκρασίες σε kelvin:

$$
\eta_{max} = 1 - \frac{T_c}{T_h}
$$

Καμία πραγματική μηχανή δεν το φτάνει, γιατί έχει τριβές και απώλειες. Για να ανέβει, πρέπει το θερμό να γίνει θερμότερο ή το ψυχρό ψυχρότερο. Γι' αυτό οι σταθμοί παραγωγής ρεύματος δουλεύουν με ατμό σε όλο και υψηλότερες θερμοκρασίες και πιέσεις, και γι' αυτό ο πετρελαιοκινητήρας με την ισχυρή του συμπίεση αποδίδει καλύτερα από τον βενζινοκινητήρα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το ανώτατο όριο απόδοσης μιας θερμικής μηχανής*

## Ψυγείο και αντλία θερμότητας

Το ψυγείο και το κλιματιστικό δουλεύουν ανάποδα: ο συμπιεστής ξοδεύει έργο $W$ για να πάρει θερμότητα $Q_c$ από τον κρύο χώρο και να δώσει $Q_h = Q_c + W$ στον ζεστό. Το πόσο καλά το κάνουν το μετρά ο **συντελεστής απόδοσης** (COP):

$$
\text{COP}_{\psi\upsilon\gamma} = \frac{Q_c}{W} \qquad \text{COP}_{\alpha\nu\tau\lambda} = \frac{Q_h}{W}
$$

Ο πρώτος μετράει πόση θερμότητα **αφαιρείς** ανά joule ρεύματος, ο δεύτερος πόση **δίνεις** στο σπίτι όταν το κλιματιστικό ζεσταίνει. Και οι δύο είναι συνήθως **μεγαλύτεροι από $1$**: η μηχανή δεν παράγει θερμότητα, τη **μεταφέρει**, και η μεταφορά κοστίζει λιγότερο από την παραγωγή. Μια ηλεκτρική θερμάστρα αντίθετα κάνει κάθε kWh ρεύματος ακριβώς $1$ kWh θερμότητας.

> **Θυμήσου**
>
> - Θερμοκρασία σε K: $T = \theta + 273$. Ιδανικό αέριο: $p V = n R T$.
> - Έργο αερίου: $W = p \Delta V$ σε σταθερή πίεση, γενικά το εμβαδόν στο διάγραμμα $p$–$V$.
> - Πρώτος νόμος: $Q = \Delta U + W$. Ιδανικό αέριο: η $U$ εξαρτάται μόνο από τη θερμοκρασία.
> - Δεύτερος νόμος: μια θερμική μηχανή πρέπει να αποβάλλει θερμότητα. $\eta_{max} = 1 - T_c / T_h$.
> - Ψυγείο, αντλία θερμότητας: ξοδεύουν έργο για να μεταφέρουν θερμότητα. COP συνήθως μεγαλύτερο από $1$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια φιάλη αζώτου 50 λίτρων έχει απόλυτη πίεση 150 bar στους 27 °C. Μένει μια μέρα στον ήλιο και ζεσταίνεται στους 57 °C. Πόση γίνεται η πίεση; Πόσα mol αζώτου περιέχει; (1 bar = 100 000 Pa, R = 8,31 J/(mol·K))

1. **Θερμοκρασίες σε kelvin:** $T_1 = 27 + 273 = 300$ K και $T_2 = 57 + 273 = 330$ K.
2. **Ο όγκος της φιάλης δεν αλλάζει** (ισόχωρη μεταβολή):
   $$
   \frac{p_1}{T_1} = \frac{p_2}{T_2} \iff p_2 = 150 \cdot \frac{330}{300} = 165\ \text{bar}
   $$
   Τριάντα βαθμοί ζέστη ανέβασαν την πίεση κατά $15$ bar. Γι' αυτό οι φιάλες αερίων φυλάσσονται στη σκιά και μακριά από πηγές θερμότητας.
3. **Mol αζώτου**, με $p_1 = 150 \cdot 10^5$ Pa και $V = 0{,}05$ m³:
   $$
   n = \frac{p V}{R T} = \frac{150 \cdot 10^5 \cdot 0{,}05}{8{,}31 \cdot 300} \approx 301\ \text{mol}
   $$
   Περίπου $8{,}4$ kg άζωτο, αφού ένα mol αζώτου ζυγίζει $28$ g.

### Παράδειγμα 2: Αέριο σε κύλινδρο με έμβολο απορροφά 1000 J θερμότητα και διαστέλλεται από 3 L σε 5 L με σταθερή πίεση 2 · 10⁵ Pa. Πόσο έργο κάνει και πόσο αλλάζει η εσωτερική του ενέργεια;

1. **Έργο** σε σταθερή πίεση, με $\Delta V = 2$ L $= 2 \cdot 10^{-3}$ m³:
   $$
   W = p\,\Delta V = 2 \cdot 10^5 \cdot 2 \cdot 10^{-3} = 400\ \text{J}
   $$
2. **Πρώτος νόμος:**
   $$
   \Delta U = Q - W = 1000 - 400 = 600\ \text{J}
   $$
3. Από τα $1000$ J, τα $400$ έσπρωξαν το έμβολο και τα $600$ ζέσταναν το αέριο. Η εσωτερική ενέργεια ανέβηκε, άρα και η θερμοκρασία.

### Παράδειγμα 3: Σε έναν θερμοηλεκτρικό σταθμό ο ατμός μπαίνει στον στρόβιλο στους 540 °C και ο συμπυκνωτής δουλεύει στους 40 °C. Ποια είναι η μέγιστη θεωρητική απόδοση; Αν ο σταθμός πετυχαίνει 40 %, πόση θερμότητα αποβάλλεται για κάθε 100 MJ που δίνει το καύσιμο;

1. **Θερμοκρασίες σε kelvin:** $T_h = 540 + 273 = 813$ K και $T_c = 40 + 273 = 313$ K.
2. **Όριο Carnot:**
   $$
   \eta_{max} = 1 - \frac{313}{813} \approx 0{,}62
   $$
   δηλαδή περίπου $62$ %.
3. **Ο πραγματικός σταθμός**, με $40$ %: από κάθε $100$ MJ γίνονται $40$ MJ έργο, και
   $$
   Q_c = 100 - 40 = 60\ \text{MJ}
   $$
   φεύγουν στο νερό ψύξης του συμπυκνωτή, συνήθως ποτάμι ή θάλασσα.
4. Ακόμα και μια τέλεια μηχανή θα έδιωχνε περίπου $38$ MJ. Τα υπόλοιπα $22$ περίπου χάνονται σε τριβές, διαρροές θερμότητας και στο ότι ο πραγματικός κύκλος δεν είναι ο ιδανικός.

### Παράδειγμα 4: Ένα κλιματιστικό ζεσταίνει ένα σπίτι στους 20 °C όταν έξω έχει 0 °C, με συντελεστή απόδοσης 3,5. Πόση θερμότητα δίνει για κάθε 1 kWh ρεύματος; Ποιο είναι το θεωρητικό όριο του συντελεστή στις ίδιες θερμοκρασίες;

1. **Θερμότητα στο σπίτι:**
   $$
   Q_h = \text{COP} \cdot W = 3{,}5 \cdot 1 = 3{,}5\ \text{kWh}
   $$
   Τα $2{,}5$ kWh δεν τα παρήγαγε. Τα πήρε από τον κρύο αέρα έξω.
2. **Το όριο.** Για ιδανική αντλία θερμότητας ο συντελεστής είναι $T_h / (T_h - T_c)$, με $T_h = 293$ K και $T_c = 273$ K:
   $$
   \frac{293}{293 - 273} = \frac{293}{20} \approx 14{,}7
   $$
3. Το πραγματικό κλιματιστικό είναι πολύ κάτω από το όριο, αλλά και πάλι δίνει τριάμισι φορές περισσότερη θερμότητα από μια ηλεκτρική θερμάστρα με το ίδιο ρεύμα. Όσο πιο κρύο έχει έξω, τόσο μικραίνει η διαφορά.

## Ερωτήσεις

1. Ένα αέριο ζεσταίνεται από $10\;^\circ$C σε $20\;^\circ$C με σταθερό όγκο. Τι γίνεται η απόλυτη πίεσή του;
   - Ανεβαίνει περίπου $3{,}5$ %
   - Διπλασιάζεται, όπως η θερμοκρασία
   - Μένει ίδια, αφού ο όγκος δεν αλλάζει
   - Ανεβαίνει $10$ %, όσο και οι βαθμοί
2. Όταν φουσκώνεις γρήγορα ένα λάστιχο με τρόμπα, η τρόμπα ζεσταίνεται. Γιατί;
   - Το έργο της συμπίεσης ζεσταίνει τον αέρα
   - Ο αέρας παίρνει θερμότητα από τα χέρια σου
   - Ο αέρας διαστέλλεται μέσα στην τρόμπα και ζεσταίνεται
   - Η τρόμπα θερμαίνεται μόνο από την τριβή του εμβόλου
3. Ένα ιδανικό αέριο διαστέλλεται ισόθερμα και κάνει έργο $500$ J. Πόση θερμότητα πήρε;
   - $500$ J
   - Μηδέν
   - $1000$ J
   - $-500$ J
4. Μια κλειστή φιάλη αερίου ζεσταίνεται στον ήλιο. Πόσο έργο κάνει το αέριο;
   - Μηδέν
   - Όση θερμότητα πήρε
   - Ίσο με $p V$
   - Αρνητικό
5. Το αέριο ενός κινητήρα ολοκληρώνει έναν πλήρη κύκλο και γυρίζει στην αρχική του κατάσταση. Πόση είναι η μεταβολή της εσωτερικής του ενέργειας στον κύκλο;
   - Μηδέν
   - Ίση με το έργο του κύκλου
   - Ίση με τη θερμότητα της καύσης
   - Αρνητική, λόγω των απωλειών
6. Γιατί κανένας κινητήρας αυτοκινήτου δεν μπορεί να έχει απόδοση $100$ %, ακόμα και χωρίς καμία τριβή;
   - Πρέπει να διώξει θερμότητα σε κάτι ψυχρότερο
   - Η ενέργεια χάνεται σε κάθε μετατροπή της
   - Τα καύσιμα δεν καίγονται ποτέ εντελώς
   - Τα υλικά του κινητήρα δεν αντέχουν τη ζέστη
7. Μια μηχανή δουλεύει ανάμεσα σε $900$ K και $300$ K. Ποια αλλαγή ανεβάζει το ανώτατο όριο απόδοσής της;
   - Να ανέβει η θερμοκρασία της θερμής δεξαμενής
   - Να ανέβει η θερμοκρασία της ψυχρής δεξαμενής
   - Να διπλασιαστεί η ποσότητα του καυσίμου
   - Να χρησιμοποιηθεί άλλο αέριο στον κύλινδρο
8. Σε μια κλειστή κουζίνα αφήνεις την πόρτα του ψυγείου ανοιχτή για ώρες, με το ψυγείο σε λειτουργία. Τι γίνεται με τη θερμοκρασία της κουζίνας;
   - Ανεβαίνει
   - Πέφτει
   - Μένει ίδια
   - Πέφτει πρώτα και μετά ξανανεβαίνει

## Ασκήσεις

1. Ένα αέριο παίρνει $500$ J θερμότητα και κάνει $200$ J έργο. Πόσο αλλάζει η εσωτερική του ενέργεια;
2. Μια θερμική μηχανή παίρνει θερμότητα στους $327\;^\circ$C και αποβάλλει στο περιβάλλον στους $27\;^\circ$C. Ο κατασκευαστής γράφει απόδοση $55$ %. Είναι δυνατόν;
3. Αέριο σε κύλινδρο παίρνει $5000$ J θερμότητα και διαστέλλεται με σταθερή πίεση $2$ bar, από $5$ σε $15$ λίτρα. Πόσο αλλάζει η εσωτερική του ενέργεια;
4. Ένα κλειστό δοχείο πεπιεσμένου αέρα έχει απόλυτη πίεση $2$ bar στους $7\;^\circ$C και ζεσταίνεται στους $77\;^\circ$C.
   α) Πόση γίνεται η απόλυτη πίεση;
   β) Πόσο έργο κάνει ο αέρας κατά τη θέρμανση;
5. Σε κάθε κύκλο, ο κινητήρας ενός αλυσοπρίονου παίρνει $2000$ J θερμότητα από την καύση και έχει απόδοση $25$ %.
   α) Πόσο έργο δίνει σε κάθε κύκλο;
   β) Πόση θερμότητα αποβάλλει σε κάθε κύκλο;
6. Ένα ψυγείο αφαιρεί $300$ J θερμότητα το δευτερόλεπτο από το εσωτερικό του, που είναι στους $5\;^\circ$C. Ο συμπιεστής του καταναλώνει $100$ W και η κουζίνα είναι στους $30\;^\circ$C.
   α) Πόσος είναι ο συντελεστής απόδοσης του ψυγείου;
   β) Πόση θερμότητα το δευτερόλεπτο δίνει στην κουζίνα;
   γ) Ποιο είναι το θεωρητικό όριο του συντελεστή, $T_c/(T_h - T_c)$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/thermodynamics
