# Ταλαντώσεις

> Απλή αρμονική κίνηση, απόσβεση και συντονισμός.

Φυσική, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/oscillations

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις την απλή αρμονική ταλάντωση από τη δύναμη επαναφοράς και να χρησιμοποιείς περίοδο, συχνότητα και πλάτος.
- Να υπολογίζεις την περίοδο ενός σώματος σε ελατήριο και ενός απλού εκκρεμούς.
- Να βρίσκεις μέγιστη ταχύτητα, μέγιστη επιτάχυνση και ενέργεια μιας ταλάντωσης.
- Να εξηγείς την απόσβεση και τον συντονισμό, και πώς αντιμετωπίζονται στις μηχανές και στα οχήματα.

## Κινήσεις που επαναλαμβάνονται

Η ανάρτηση ενός αυτοκινήτου μετά από μια λακκούβα, ένα φορτίο που κρέμεται από γερανό και αιωρείται, το τύμπανο του πλυντηρίου που τρέμει στο στύψιμο, ένας κινητήρας που κάνει τη βάση του να δονείται. Όλα κινούνται **μπρος-πίσω γύρω από μια θέση ισορροπίας**. Αυτή η κίνηση λέγεται **ταλάντωση**.

Τρία μεγέθη την περιγράφουν:

- **Πλάτος** $A$: η μέγιστη απομάκρυνση από τη θέση ισορροπίας, σε m.
- **Περίοδος** $T$: ο χρόνος για μία πλήρη ταλάντωση, πήγαινε-έλα, σε s.
- **Συχνότητα** $f = 1/T$: πόσες ταλαντώσεις γίνονται το δευτερόλεπτο, σε Hz.

## Η απλή αρμονική ταλάντωση

Η πιο απλή και πιο χρήσιμη περίπτωση γίνεται όταν η συνισταμένη δύναμη στο σώμα είναι **ανάλογη της απομάκρυνσης** και δείχνει **πάντα προς τη θέση ισορροπίας**:

$$
F = -D\,x
$$

Η $F$ λέγεται **δύναμη επαναφοράς** και η $D$ σταθερά επαναφοράς, σε N/m. Το μείον λέει ότι όταν το σώμα είναι δεξιά, η δύναμη το τραβά αριστερά, και αντίστροφα. Ένα σώμα δεμένο σε ελατήριο είναι το κλασικό παράδειγμα, με $D = k$, τη σταθερά του ελατηρίου.

Η κίνηση που προκύπτει λέγεται **απλή αρμονική ταλάντωση** (ΑΑΤ), και η περίοδός της είναι:

$$
T = 2\pi\sqrt{\frac{m}{D}}
$$

> **Κλειδί**
>
> **Η περίοδος δεν εξαρτάται από το πλάτος.** Σε μεγάλο πλάτος το σώμα διανύει μεγαλύτερη απόσταση, αλλά δέχεται και μεγαλύτερη δύναμη και τρέχει πιο γρήγορα. Τα δύο εξισορροπούνται ακριβώς.
>
> Την περίοδο την αλλάζουν μόνο η **μάζα** και η **σταθερά επαναφοράς**. Βαρύτερο σώμα ταλαντώνεται πιο αργά, σκληρότερο ελατήριο πιο γρήγορα. Ένα φορτωμένο φορτηγάκι «πλέει» πιο αργά πάνω στην ανάρτησή του από ένα άδειο.

## Θέση, ταχύτητα, επιτάχυνση

Αν μετράμε τον χρόνο από τη στιγμή που το σώμα περνά από τη θέση ισορροπίας, η απομάκρυνση είναι ημιτονοειδής:

$$
x = A\,\eta\mu(\omega t) \qquad \omega = 2\pi f = \frac{2\pi}{T} = \sqrt{\frac{D}{m}}
$$

Το $\omega$ λέγεται **γωνιακή συχνότητα** και μετριέται σε rad/s. Από αυτό βγαίνουν οι μέγιστες τιμές:

$$
v_{max} = \omega A \qquad \alpha_{max} = \omega^2 A
$$

Η ταχύτητα είναι μέγιστη στη **θέση ισορροπίας**, όπου η δύναμη είναι μηδέν. Η επιτάχυνση είναι μέγιστη στα **άκρα**, όπου το σώμα σταματά στιγμιαία για να γυρίσει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μία ταλάντωση, τρία μεγέθη*

**Ενέργεια.** Στα άκρα όλη η ενέργεια είναι δυναμική του ελατηρίου, στη θέση ισορροπίας όλη κινητική. Το άθροισμα μένει σταθερό:

$$
E = \tfrac{1}{2} D A^2 = \tfrac{1}{2} m\,v_{max}^2
$$

Διπλάσιο πλάτος σημαίνει **τετραπλάσια** ενέργεια, με την ίδια περίοδο.

## Το απλό εκκρεμές

Ένα μικρό βαρύ σώμα κρεμασμένο από νήμα μήκους $L$, που αιωρείται με **μικρή γωνία**, κάνει κι αυτό ΑΑΤ, με περίοδο:

$$
T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}}
$$

Η μάζα **δεν μπαίνει** καθόλου: ένα άδειο και ένα γεμάτο φορτίο στο ίδιο συρματόσχοινο αιωρούνται με τον ίδιο ρυθμό. Αυτό που μετράει είναι το μήκος. Ο χειριστής του γερανού το ξέρει από την εμπειρία: με μακρύ συρματόσχοινο το φορτίο αιωρείται αργά, με κοντό γρήγορα.

## Απόσβεση

Στην πράξη κάθε ταλάντωση σβήνει, γιατί οι τριβές και η αντίσταση του αέρα αφαιρούν ενέργεια. Το πλάτος μικραίνει από κύκλο σε κύκλο. Αυτό λέγεται **απόσβεση**.

Κάποιες φορές την απόσβεση τη **θέλουμε**. Το αμορτισέρ ενός αυτοκινήτου είναι ένα έμβολο μέσα σε λάδι. Όταν η ανάρτηση κινείται, το λάδι περνά από στενές οπές και η ενέργεια της ταλάντωσης γίνεται θερμότητα. Με καλά αμορτισέρ το αυτοκίνητο κάνει μετά από μια λακκούβα μία ή δύο κινήσεις και ηρεμεί. Με φθαρμένα, συνεχίζει να «χοροπηδάει», τα λάστιχα χάνουν επαφή με τον δρόμο και το κράτημα χειροτερεύει.

## Εξαναγκασμένη ταλάντωση και συντονισμός

Κάθε σύστημα που μπορεί να ταλαντωθεί έχει μια **ιδιοσυχνότητα** $f_0$: τη συχνότητα με την οποία ταλαντώνεται αν το αφήσεις ελεύθερο. Αν ένας **διεγέρτης** το σπρώχνει περιοδικά με κάποια άλλη συχνότητα $f$, το σύστημα ταλαντώνεται με τη συχνότητα του διεγέρτη. Αυτή είναι η **εξαναγκασμένη ταλάντωση**.

Το πλάτος της εξαρτάται από το πόσο κοντά είναι το $f$ στο $f_0$. Όταν $f = f_0$, κάθε ώθηση έρχεται τη σωστή στιγμή, η ενέργεια συσσωρεύεται, και το πλάτος γίνεται μέγιστο. Αυτό είναι ο **συντονισμός**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η καμπύλη του συντονισμού*

> **Πρόσεχε**
>
> **Ο συντονισμός σε μηχανές είναι πρόβλημα.** Ένα πλυντήριο τρέμει έντονα για λίγα δευτερόλεπτα καθώς ανεβάζει στροφές για το στύψιμο, και μετά ηρεμεί: για μια στιγμή οι στροφές του τυμπάνου πέρασαν από την ιδιοσυχνότητα του πλυντηρίου πάνω στα ελατήριά του. Ένας κινητήρας που δουλεύει μόνιμα σε στροφές κοντά στην ιδιοσυχνότητα της βάσης του τη φθείρει και τη χαλαρώνει.
>
> Η λύση είναι μία από τρεις: **απόσβεση** (λαστιχένια αντικραδασμικά, αμορτισέρ), **μετακίνηση της ιδιοσυχνότητας** μακριά από τις στροφές λειτουργίας (σκληρότερη ή μαλακότερη στήριξη, άλλη μάζα), ή **γρήγορο πέρασμα** από τις επικίνδυνες στροφές.

Ο συντονισμός είναι και χρήσιμος. Το ραδιόφωνο πιάνει έναν σταθμό επειδή το κύκλωμά του συντονίζεται στη συχνότητα του σταθμού. Ο τεχνίτης που βγάζει ένα κολλημένο αυτοκίνητο από τη λάσπη το κουνάει μπρος-πίσω στον ρυθμό του, για να μεγαλώνει το πλάτος κάθε φορά.

> **Θυμήσου**
>
> - ΑΑΤ: $F = -D x$. Περίοδος $T = 2\pi\sqrt{m/D}$, ανεξάρτητη από το πλάτος.
> - Εκκρεμές, μικρές γωνίες: $T = 2\pi\sqrt{L/g}$, ανεξάρτητη από τη μάζα.
> - $\omega = 2\pi f$, $v_{max} = \omega A$, $\alpha_{max} = \omega^2 A$, $E = \tfrac{1}{2} D A^2$.
> - Απόσβεση: το πλάτος μικραίνει, η ενέργεια γίνεται θερμότητα.
> - Συντονισμός: διεγέρτης με $f = f_0$, μέγιστο πλάτος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα αυτοκίνητο 1200 kg στηρίζεται σε τέσσερα ελατήρια ανάρτησης, το καθένα με σταθερά 30 000 N/m. Πόσο συμπιέζονται τα ελατήρια από το βάρος του, και με ποια συχνότητα ταλαντώνεται πάνω τους αν δεν υπάρχουν αμορτισέρ;

1. Τα τέσσερα ελατήρια σηκώνουν το αυτοκίνητο μαζί, οπότε δρουν σαν ένα με σταθερά $4 \cdot 30\,000 = 120\,000$ N/m.
2. **Στατική συμπίεση.** Σε ισορροπία η δύναμη των ελατηρίων ισορροπεί το βάρος:
   $$
   k\,x = m g \iff x = \frac{12\,000}{120\,000} = 0{,}1\ \text{m}
   $$
3. **Ταλάντωση:**
   $$
   \begin{gathered}
   \omega = \sqrt{\frac{k}{m}} = \sqrt{\frac{120\,000}{1200}} = 10\ \text{rad/s} \\
   f = \frac{\omega}{2\pi} \approx 1{,}6\ \text{Hz}
   \end{gathered}
   $$
   Περίοδος περίπου $0{,}63$ s.
4. Μία με δύο ταλαντώσεις το δευτερόλεπτο είναι μια ήπια κίνηση για τους επιβάτες. Χωρίς αμορτισέρ όμως, μετά από κάθε λακκούβα το αυτοκίνητο θα ταλαντωνόταν για πολλή ώρα.

### Παράδειγμα 2: Ένας γερανός κρατά ένα φορτίο με συρματόσχοινο μήκους 10 m, και το φορτίο αιωρείται με μικρή γωνία. Πόση είναι η περίοδος; Πόσο πρέπει να κοντύνει το συρματόσχοινο για να γίνει η περίοδος 2 s;

1. **Περίοδος εκκρεμούς:**
   $$
   T = 2\pi\sqrt{\frac{L}{g}} = 2\pi\sqrt{\frac{10}{10}} = 2\pi \approx 6{,}3\ \text{s}
   $$
   Ένα πήγαινε-έλα κάθε έξι δευτερόλεπτα περίπου.
2. **Μήκος για $T = 2$ s.** Λύνουμε τον τύπο ως προς $L$:
   $$
   L = \frac{g\,T^2}{4\pi^2} = \frac{10 \cdot 4}{4\pi^2} \approx 1{,}0\ \text{m}
   $$
3. Το μήκος πάει με το **τετράγωνο** της περιόδου. Για τριπλάσια περίοδο θέλεις εννιαπλάσιο μήκος. Η μάζα του φορτίου δεν μπήκε πουθενά.

### Παράδειγμα 3: Σώμα 2 kg είναι δεμένο σε ελατήριο με σταθερά 200 N/m και ταλαντώνεται με πλάτος 0,1 m. Βρες τη μέγιστη ταχύτητα, τη μέγιστη επιτάχυνση και την ενέργεια της ταλάντωσης.

1. **Γωνιακή συχνότητα:**
   $$
   \omega = \sqrt{\frac{200}{2}} = 10\ \text{rad/s}
   $$
2. **Μέγιστες τιμές:**
   $$
   \begin{gathered}
   v_{max} = \omega A = 10 \cdot 0{,}1 = 1\ \text{m/s} \\
   \alpha_{max} = \omega^2 A = 100 \cdot 0{,}1 = 10\ \text{m/s}^2
   \end{gathered}
   $$
   Η πρώτη στη θέση ισορροπίας, η δεύτερη στα άκρα.
3. **Ενέργεια**, με δύο τρόπους:
   $$
   E = \tfrac{1}{2} \cdot 200 \cdot 0{,}1^2 = 1\ \text{J} \qquad E = \tfrac{1}{2} \cdot 2 \cdot 1^2 = 1\ \text{J}
   $$
   Ίδιο αποτέλεσμα, όπως πρέπει: η ενέργεια του άκρου έγινε όλη κινητική στη μέση.

### Παράδειγμα 4: Ένα πλυντήριο πάνω στα ελατήριά του έχει ιδιοσυχνότητα 8 Hz. Στο στύψιμο το τύμπανο ανεβαίνει σιγά σιγά από ακινησία στις 1200 στροφές το λεπτό. Σε ποιες στροφές το πλυντήριο τρέμει περισσότερο, και γιατί μετά ηρεμεί;

1. Το τύμπανο, με τα ρούχα ποτέ τέλεια μοιρασμένα, είναι ο διεγέρτης: σπρώχνει το πλυντήριο μία φορά σε κάθε στροφή. Η συχνότητα διέγερσης είναι οι στροφές ανά δευτερόλεπτο.
2. **Συντονισμός** όταν η συχνότητα διέγερσης γίνει $8$ Hz:
   $$
   8 \cdot 60 = 480
   $$
   δηλαδή στις $480$ στροφές το λεπτό.
3. Στις $1200$ στροφές η συχνότητα διέγερσης είναι $1200 / 60 = 20$ Hz, δυόμισι φορές την ιδιοσυχνότητα. Εκεί το πλυντήριο είναι μακριά από την κορυφή της καμπύλης και ταλαντώνεται λίγο.
4. Γι' αυτό το πρόγραμμα ανεβάζει γρήγορα τις στροφές γύρω από τις $480$: όσο λιγότερο μένει εκεί, τόσο λιγότερη ενέργεια προλαβαίνει να συσσωρευτεί. Αν το πλυντήριο δεν είναι αλφαδιασμένο ή τα ρούχα έχουν μαζευτεί σε μια μεριά, ο διεγέρτης είναι πιο δυνατός και το τρέμουλο μεγαλύτερο.

## Ερωτήσεις

1. Ένα σώμα σε ελατήριο ταλαντώνεται με πλάτος $5$ cm και περίοδο $0{,}8$ s. Το απομακρύνεις περισσότερο και το αφήνεις να ταλαντωθεί με πλάτος $10$ cm. Πόση είναι τώρα η περίοδος;
   - $0{,}8$ s
   - $1{,}6$ s
   - $0{,}4$ s
   - Περίπου $1{,}1$ s
2. Τη στιγμή που ένα σώμα σε ΑΑΤ περνά από τη θέση ισορροπίας, τι ισχύει;
   - Η ταχύτητα είναι μέγιστη και η επιτάχυνση μηδέν
   - Η ταχύτητα είναι μηδέν και η επιτάχυνση μέγιστη
   - Και η ταχύτητα και η επιτάχυνση είναι μέγιστες
   - Και η ταχύτητα και η επιτάχυνση είναι μηδέν
3. Δύο φορτία, $50$ kg και $500$ kg, κρέμονται από συρματόσχοινα ίδιου μήκους και αιωρούνται με μικρή γωνία. Ποιο έχει μεγαλύτερη περίοδο;
   - Έχουν την ίδια περίοδο
   - Το φορτίο των $500$ kg
   - Το φορτίο των $50$ kg
   - Εξαρτάται από το πλάτος της αιώρησης
4. Ένα φορτηγάκι ταλαντώνεται πάνω στην ανάρτησή του. Αν η μάζα του τετραπλασιαστεί με φορτίο, τι γίνεται η περίοδος;
   - Διπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
   - Υποδιπλασιάζεται
   - Δεν αλλάζει
5. Τι κάνει το αμορτισέρ στην ανάρτηση ενός αυτοκινήτου;
   - Μετατρέπει την ενέργεια της ταλάντωσης σε θερμότητα
   - Σηκώνει το βάρος του αυτοκινήτου πάνω από τους τροχούς
   - Αυξάνει την ιδιοσυχνότητα ώστε να μη νιώθεις τη λακκούβα
   - Αποθηκεύει την ενέργεια της λακκούβας και την επιστρέφει
6. Πότε ένα σύστημα που ταλαντώνεται με εξωτερικό διεγέρτη αποκτά το μεγαλύτερο πλάτος;
   - Όταν η συχνότητα του διεγέρτη είναι ίση με την ιδιοσυχνότητα
   - Όταν η συχνότητα του διεγέρτη είναι όσο γίνεται πιο μεγάλη
   - Όταν η συχνότητα του διεγέρτη είναι διπλάσια από την ιδιοσυχνότητα
   - Όταν η απόσβεση είναι όσο γίνεται πιο μεγάλη
7. Διπλασιάζεις το πλάτος μιας ταλάντωσης σε ελατήριο. Πόσες φορές μεγαλώνει η ενέργειά της;
   - $4$
   - $2$
   - $1$
   - $8$
8. Ένας συμπιεστής στηρίζεται σε βάση που τρέμει έντονα στις στροφές λειτουργίας του. Ποια αλλαγή βοηθά περισσότερο;
   - Να αλλάξει η στήριξη, για να μετακινηθεί η ιδιοσυχνότητα
   - Να δουλεύει ο συμπιεστής λίγο πιο αργά, για να μειωθεί η ταλάντωση
   - Να σφιχτούν όλες οι βίδες της βάσης όσο πιο δυνατά γίνεται
   - Να βαφτεί η βάση με αντισκωριακό ώστε να μη φθείρεται

## Ασκήσεις

1. Ένα σώμα σε ελατήριο κάνει $120$ πλήρεις ταλαντώσεις σε $1$ λεπτό. Πόση είναι η συχνότητα και πόση η περίοδος;
2. Ένα σώμα $200$ g δεμένο σε ελατήριο κάνει $30$ πλήρεις ταλαντώσεις σε $15$ s. Πόση είναι η σταθερά του ελατηρίου;
3. Ένα φορτίο κρέμεται από συρματόσχοινο μήκους $2{,}5$ m και αιωρείται με μικρή γωνία. Πόσες πλήρεις αιωρήσεις κάνει σε ένα λεπτό; ($g = 10$ m/s²)
4. Σώμα $1$ kg ταλαντώνεται σε ελατήριο με σταθερά $400$ N/m και πλάτος $5$ cm.
   α) Πόση είναι η μέγιστη ταχύτητά του;
   β) Πόση είναι η ενέργεια της ταλάντωσης;
5. Ένα αυτοκίνητο $1000$ kg στηρίζεται σε τέσσερα ελατήρια με σταθερά $25\,000$ N/m το καθένα.
   α) Ποια είναι η συχνότητα ταλάντωσής του πάνω στα ελατήρια;
   β) Ποια γίνεται με τέσσερις επιβάτες, συνολικά $300$ kg;
6. Ένας ηλεκτροκινητήρας μαζί με τη βάση του έχει μάζα $200$ kg και στηρίζεται σε αντικραδασμικά με συνολική σταθερά $2\,000\,000$ N/m.
   α) Πόση είναι η ιδιοσυχνότητα του συστήματος;
   β) Σε πόσες στροφές το λεπτό ο κινητήρας το φέρνει σε συντονισμό;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/oscillations
