# Νόμοι του Νεύτωνα και εφαρμογές

> Κεκλιμένο επίπεδο, τροχαλίες, συστήματα σωμάτων.

Φυσική, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/newtons-laws

## Τι θα μάθεις

- Να σχεδιάζεις τις δυνάμεις σε κάθε σώμα χωριστά και να γράφεις τον δεύτερο νόμο για καθένα.
- Να αναλύεις το βάρος σε κεκλιμένο επίπεδο και να βρίσκεις κάθετη δύναμη, τριβή και επιτάχυνση.
- Να λύνεις συστήματα σωμάτων δεμένων με σχοινί, σε οριζόντιο δάπεδο και με τροχαλία.
- Να υπολογίζεις την τάση του συρματόσχοινου ενός γερανού όταν το φορτίο επιταχύνεται.

## Ένας τρόπος για κάθε πρόβλημα

Οι τρεις νόμοι του Νεύτωνα σε μία γραμμή ο καθένας:

1. Αν η συνισταμένη δύναμη σε ένα σώμα είναι μηδέν, το σώμα μένει ακίνητο ή κινείται με σταθερή ταχύτητα.
2. Αν δεν είναι μηδέν, το σώμα επιταχύνεται: $\Sigma F = m\,\alpha$.
3. Όταν το σώμα Α ασκεί δύναμη στο Β, το Β ασκεί στο Α δύναμη ίση και αντίθετη.

Στην Α΄ τάξη τους εφάρμοσες σε ένα σώμα, σε οριζόντιο δάπεδο. Εδώ τα προβλήματα μεγαλώνουν: ράμπες φόρτωσης, ρυμουλκήσεις, τροχαλίες. Η μέθοδος όμως μένει ίδια, και αξίζει να γίνει συνήθεια:

1. **Απομόνωσε** κάθε σώμα και σχεδίασε **όλες** τις δυνάμεις που δέχεται: βάρος, κάθετη δύναμη, τριβή, τάσεις σχοινιών, δυνάμεις που ασκεί κάποιος.
2. **Διάλεξε άξονες**: έναν κατά τη φορά της κίνησης και έναν κάθετο σε αυτήν.
3. **Ανάλυσε** όποια δύναμη είναι λοξή σε συνιστώσες πάνω στους άξονες.
4. Γράψε $\Sigma F = 0$ στον κάθετο άξονα (εκεί δεν υπάρχει κίνηση) και $\Sigma F = m\,\alpha$ κατά μήκος της κίνησης.

> **Κλειδί**
>
> **Οι άξονες μπαίνουν κατά μήκος της κίνησης, όχι οριζόντια-κατακόρυφα από συνήθεια.**
>
> Σε μια ράμπα το σώμα κινείται πλάγια. Αν βάλεις τον έναν άξονα πάνω στη ράμπα, η επιτάχυνση έχει μία μόνο συνιστώσα και ο άλλος άξονας δίνει σκέτη ισορροπία. Αναλύεις μόνο το βάρος, αντί να αναλύεις όλες τις υπόλοιπες δυνάμεις.

## Κεκλιμένο επίπεδο

Ένα κιβώτιο μάζας $m$ βρίσκεται σε ράμπα με κλίση $\theta$. Το βάρος $W = m g$ είναι κατακόρυφο, οπότε το αναλύουμε σε δύο συνιστώσες:

$$
W_x = m g\,\eta\mu\theta \qquad W_y = m g\,\sigma\upsilon\nu\theta
$$

Η $W_x$ είναι παράλληλη στη ράμπα και τραβά το κιβώτιο προς τα κάτω. Η $W_y$ είναι κάθετη στη ράμπα και το πιέζει πάνω της.

Κάθετα στη ράμπα δεν υπάρχει κίνηση, άρα η κάθετη δύναμη $N$ ισορροπεί τη $W_y$:

$$
N = m g\,\sigma\upsilon\nu\theta
$$

Η κάθετη δύναμη είναι **μικρότερη από το βάρος**, και μικραίνει όσο ανεβαίνει η κλίση. Μαζί της μικραίνει και η τριβή ολίσθησης, $T = \mu N$.

*Κιβώτιο σε ράμπα με κλίση θ: το βάρος W αναλυμένο στις συνιστώσες W\_x κατά μήκος της ράμπας και W\_y κάθετα σε αυτήν, η κάθετη δύναμη N και η τριβή T προς τα πάνω.*

Αν το κιβώτιο γλιστράει προς τα κάτω, η τριβή δείχνει προς τα πάνω, και ο δεύτερος νόμος κατά μήκος της ράμπας δίνει:

$$
\begin{aligned}
m\,\alpha &= m g\,\eta\mu\theta - \mu\, m g\,\sigma\upsilon\nu\theta \\
\iff \alpha &= g\,(\eta\mu\theta - \mu\,\sigma\upsilon\nu\theta)
\end{aligned}
$$

Η μάζα απλοποιείται. Ένα άδειο και ένα γεμάτο κιβώτιο από το ίδιο υλικό γλιστρούν με την ίδια επιτάχυνση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε γλιστράει ένα κιβώτιο σε ράμπα*

Για τις τιμές του γραφήματος θεωρούμε ότι ο στατικός συντελεστής είναι ίσος με τον συντελεστή ολίσθησης. Στην πράξη ο στατικός είναι λίγο μεγαλύτερος, οπότε το κιβώτιο χρειάζεται λίγο περισσότερη κλίση για να **ξεκινήσει**.

> **Πρόσεχε**
>
> **Η κάθετη δύναμη δεν είναι πάντα ίση με το βάρος.** Είναι ίση με το βάρος μόνο σε οριζόντιο δάπεδο, όταν καμία άλλη δύναμη δεν σπρώχνει ή τραβάει κατακόρυφα. Σε ράμπα είναι $m g\,\sigma\upsilon\nu\theta$. Το $\mu\, m g$ στη θέση του $\mu\, m g\,\sigma\upsilon\nu\theta$ είναι το συχνότερο λάθος του κεφαλαίου.

## Σώματα δεμένα μεταξύ τους

Ένα τρακτέρ τραβά δύο καρότσες τη μία πίσω από την άλλη. Ένα φορτηγάκι ρυμουλκεί αυτοκίνητο με σχοινί. Όταν το σχοινί είναι τεντωμένο και δεν επιμηκύνεται, **όλα τα σώματα έχουν την ίδια επιτάχυνση**.

Δύο τρόποι να το λύσεις, και συνήθως χρειάζεσαι και τους δύο:

- **Όλο το σύστημα μαζί.** Οι δυνάμεις ανάμεσα στα σώματα (οι τάσεις των σχοινιών) είναι δράση και αντίδραση, άρα αλληλοαναιρούνται. Μένουν μόνο οι εξωτερικές: $\Sigma F_{\varepsilon\xi} = (m_1 + m_2)\,\alpha$. Από εδώ βρίσκεις την επιτάχυνση.
- **Κάθε σώμα χωριστά.** Για να βρεις την τάση ενός σχοινιού, κοιτάς το σώμα που τραβάει μόνο αυτό το σχοινί.

## Τροχαλίες

Μια τροχαλία αλλάζει την **κατεύθυνση** ενός σχοινιού. Στα προβλήματα τη θεωρούμε **ιδανική**: χωρίς μάζα και χωρίς τριβή στον άξονα, με σχοινί αβαρές και μη εκτατό. Τότε:

- η τάση είναι **ίδια** σε όλο το μήκος του σχοινιού, και από τις δύο πλευρές της τροχαλίας,
- τα δύο σώματα έχουν επιταχύνσεις **ίσου μέτρου**: όσο κατεβαίνει το ένα, τόσο ανεβαίνει ή προχωράει το άλλο.

Η πιο συνηθισμένη διάταξη: ένα σώμα $m_1$ πάνω σε τραπέζι, δεμένο με σχοινί που περνά από τροχαλία στην άκρη του τραπεζιού και κρατά κρεμασμένο ένα σώμα $m_2$. Το σύστημα κινείται επειδή το βάρος του $m_2$ ξεπερνά την τριβή του $m_1$:

$$
\alpha = \frac{m_2 g - \mu\, m_1 g}{m_1 + m_2}
$$

Αν το $m_2 g$ δεν ξεπερνά τη μέγιστη στατική τριβή, τίποτα δεν κουνιέται.

*Σώμα m₁ σε τραπέζι, δεμένο με σχοινί που περνά από τροχαλία στην άκρη του τραπεζιού και κρατά κρεμασμένο το σώμα m₂. Στο m₁ ασκούνται το βάρος B₁, η κάθετη δύναμη N, η τάση T του σχοινιού και η τριβή, στο m₂ η ίδια τάση T και το βάρος B₂· τα δύο σώματα έχουν επιταχύνσεις ίσου μέτρου.*

> **Πρόσεχε**
>
> **Η τάση του σχοινιού δεν είναι ίση με το βάρος του κρεμασμένου σώματος όταν αυτό επιταχύνει.** Αν το $m_2$ κατεβαίνει με επιτάχυνση $\alpha$, ο δεύτερος νόμος γι' αυτό δίνει $m_2 g - T = m_2\,\alpha$, άρα $T = m_2 (g - \alpha)$, λιγότερο από το βάρος του. Αν η τάση ήταν ίση με το βάρος, το σώμα θα ισορροπούσε.
>
> Για τον ίδιο λόγο, σε έναν ανελκυστήρα που ξεκινά προς τα πάνω η ζυγαριά δείχνει περισσότερο: $N = m(g + \alpha)$.

> **Θυμήσου**
>
> - Ένα σώμα τη φορά: όλες οι δυνάμεις, άξονες κατά μήκος της κίνησης.
> - Ράμπα: $W_x = m g\,\eta\mu\theta$, $N = m g\,\sigma\upsilon\nu\theta$, $T = \mu N$.
> - Γλίστρημα προς τα κάτω: $\alpha = g\,(\eta\mu\theta - \mu\,\sigma\upsilon\nu\theta)$.
> - Δεμένα σώματα: ίδια επιτάχυνση. Το σύστημα μαζί δίνει το $\alpha$, το κάθε σώμα χωριστά δίνει τις τάσεις.
> - Ιδανική τροχαλία: ίδια τάση και από τις δύο πλευρές.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα κιβώτιο 50 kg αφήνεται πάνω σε ράμπα φόρτωσης με κλίση 30°. Ο συντελεστής τριβής ανάμεσα στο κιβώτιο και τη ράμπα είναι 0,2. Γλιστράει; Αν ναι, με πόση επιτάχυνση; Πόση δύναμη παράλληλη στη ράμπα χρειάζεται για να το ανεβάσεις με σταθερή ταχύτητα;

*Κιβώτιο πάνω σε ράμπα φόρτωσης με κλίση 30°.*

1. **Δυνάμεις**, με $m g = 500$ N, $\eta\mu 30^\circ = 0{,}5$ και $\sigma\upsilon\nu 30^\circ \approx 0{,}866$:
   $$
   W_x = 500 \cdot 0{,}5 = 250\ \text{N} \qquad N = 500 \cdot 0{,}866 \approx 433\ \text{N}
   $$
   Η τριβή ολίσθησης είναι $T = 0{,}2 \cdot 433 \approx 86{,}6$ N.
2. **Γλιστράει;** Η $W_x = 250$ N είναι πολύ μεγαλύτερη από την τριβή που μπορεί να αναπτυχθεί, άρα ναι. Η επιτάχυνση:
   $$
   \alpha = \frac{250 - 86{,}6}{50} \approx 3{,}3\ \text{m/s}^2
   $$
3. **Ανέβασμα με σταθερή ταχύτητα.** Τώρα το κιβώτιο κινείται προς τα πάνω, και η τριβή γυρίζει προς τα κάτω, μαζί με τη $W_x$. Συνισταμένη μηδέν:
   $$
   F = W_x + T = 250 + 86{,}6 \approx 337\ \text{N}
   $$
4. Για να σηκώσεις το κιβώτιο κατακόρυφα θα χρειαζόσουν $500$ N. Η ράμπα σού γλιτώνει δύναμη, αλλά τη διαδρομή την κάνεις μεγαλύτερη: κερδίζεις στο ένα, πληρώνεις στο άλλο.

### Παράδειγμα 2: Ένα τρακτέρ τραβά δύο γεωργικές καρότσες δεμένες τη μία πίσω από την άλλη: την πρώτη, 1000 kg, και τη δεύτερη, 500 kg. Η δύναμη στον κοτσαδόρο της πρώτης είναι 3000 N. Αγνόησε τις αντιστάσεις. Πόση είναι η επιτάχυνση και πόση δύναμη δέχεται ο σύνδεσμος ανάμεσα στις δύο καρότσες;

1. **Όλο το σύστημα.** Η μόνη εξωτερική οριζόντια δύναμη είναι τα $3000$ N, και η μάζα που επιταχύνεται είναι $1500$ kg:
   $$
   \alpha = \frac{3000}{1500} = 2\ \text{m/s}^2
   $$
2. **Η δεύτερη καρότσα μόνη της.** Τη σπρώχνει μπροστά μόνο ο σύνδεσμος, με δύναμη $F_\sigma$:
   $$
   F_\sigma = m_2\,\alpha = 500 \cdot 2 = 1000\ \text{N}
   $$
3. **Έλεγχος με την πρώτη.** Δέχεται $3000$ N μπροστά και $1000$ N πίσω από τον σύνδεσμο (τρίτος νόμος). Συνισταμένη $2000$ N, και $2000 / 1000 = 2$ m/s². Ίδιο αποτέλεσμα.

### Παράδειγμα 3: Ένα σώμα 3 kg βρίσκεται σε πάγκο εργαστηρίου, με συντελεστή τριβής 0,2. Είναι δεμένο με νήμα που περνά από τροχαλία στην άκρη του πάγκου και κρατά κρεμασμένο ένα σώμα 2 kg. Βρες την επιτάχυνση και την τάση του νήματος.

*Σώμα 3 kg σε πάγκο, δεμένο με νήμα που περνά από τροχαλία στην άκρη του πάγκου και κρατά κρεμασμένο σώμα 2 kg. Στο σώμα του πάγκου το βάρος, η κάθετη δύναμη, η τάση του νήματος και η τριβή, στο κρεμασμένο η τάση και το βάρος, και η επιτάχυνση των δύο σωμάτων.*

1. **Δυνάμεις.** Στο κρεμασμένο: βάρος $20$ N προς τα κάτω, τάση $T_\nu$ προς τα πάνω. Στο σώμα του πάγκου: τάση $T_\nu$ μπροστά, τριβή $0{,}2 \cdot 30 = 6$ N πίσω.
2. **Όλο το σύστημα.** Οι τάσεις αλληλοαναιρούνται. Κινεί το βάρος του κρεμασμένου και φρενάρει η τριβή:
   $$
   \alpha = \frac{20 - 6}{3 + 2} = 2{,}8\ \text{m/s}^2
   $$
3. **Το κρεμασμένο σώμα μόνο του:**
   $$
   20 - T_\nu = 2 \cdot 2{,}8 \iff T_\nu = 14{,}4\ \text{N}
   $$
   Λιγότερο από τα $20$ N του βάρους του, όπως πρέπει, αφού κατεβαίνει επιταχυνόμενο.
4. **Έλεγχος** στο σώμα του πάγκου: $14{,}4 - 6 = 8{,}4$ N, και $8{,}4 / 3 = 2{,}8$ m/s².

## Ερωτήσεις

1. Ένα λεωφορείο φρενάρει απότομα και οι όρθιοι επιβάτες γέρνουν προς τα εμπρός. Ποιος νόμος το εξηγεί;
   - Ο πρώτος, της αδράνειας
   - Ο τρίτος, δράσης και αντίδρασης
   - Ο νόμος της παγκόσμιας έλξης
   - Κανένας, είναι δύναμη του φρένου
2. Ένα φορτηγό συγκρούεται μετωπικά με ένα μικρό αυτοκίνητο. Ποιο δέχεται τη μεγαλύτερη δύναμη κατά την κρούση;
   - Δέχονται δυνάμεις ίσου μέτρου
   - Το αυτοκίνητο, που είναι πιο ελαφρύ
   - Το φορτηγό, που έχει τη μεγαλύτερη ορμή
   - Εξαρτάται από το ποιο κινείται πιο γρήγορα
3. Ένα κιβώτιο βάρους $400$ N ακουμπά σε ράμπα με κλίση $30^\circ$. Πόση είναι η κάθετη δύναμη από τη ράμπα; ($\sigma\upsilon\nu 30^\circ \approx 0{,}87$)
   - Περίπου $348$ N
   - $400$ N
   - $200$ N
   - Περίπου $460$ N
4. Ένα κιβώτιο μένει ακίνητο πάνω σε κεκλιμένη ράμπα. Προς τα πού δείχνει η τριβή που δέχεται;
   - Προς τα πάνω, κατά μήκος της ράμπας
   - Δεν υπάρχει, αφού δεν κινείται
   - Προς τα κάτω, κατά μήκος της ράμπας
   - Κάθετα στη ράμπα, προς τα έξω
5. Δύο καρότσια, ένα άδειο και ένα φορτωμένο με τετραπλάσια μάζα, κυλούν σε λεία ράμπα με την ίδια κλίση. Ποιο επιταχύνει περισσότερο;
   - Επιταχύνουν το ίδιο
   - Το φορτωμένο, γιατί είναι βαρύτερο
   - Το άδειο, γιατί είναι πιο ελαφρύ
   - Το φορτωμένο, τέσσερις φορές περισσότερο
6. Ένα όχημα τραβά δύο καρότσια δεμένα σε σειρά με δύναμη $F$ στο πρώτο. Χωρίς αντιστάσεις, πώς συγκρίνεται η δύναμη στον σύνδεσμο ανάμεσα στα δύο καρότσια με την $F$;
   - Είναι μικρότερη από την $F$
   - Είναι ίση με την $F$
   - Είναι μεγαλύτερη από την $F$
   - Είναι πάντα η μισή της $F$
7. Στέκεσαι σε ζυγαριά μέσα σε ανελκυστήρα. Ο ανελκυστήρας ξεκινά προς τα πάνω. Τι δείχνει η ζυγαριά σε σχέση με το βάρος σου;
   - Περισσότερο
   - Λιγότερο
   - Το ίδιο
   - Μηδέν
8. Ένα αβαρές σχοινί περνά από ιδανική τροχαλία και δένει δύο σώματα. Πώς είναι η τάση του σχοινιού στις δύο πλευρές της τροχαλίας;
   - Ίδια και στις δύο πλευρές
   - Μεγαλύτερη από την πλευρά του βαρύτερου
   - Ίση με το βάρος του καθενός σώματος
   - Μισή από κάθε πλευρά της τροχαλίας

## Ασκήσεις

1. Σπρώχνεις ένα κιβώτιο $20$ kg με οριζόντια δύναμη $100$ N, ενώ η τριβή είναι $40$ N. Πόση είναι η επιτάχυνσή του;
   *Κιβώτιο με οριζόντια δύναμη F = 100 N προς τα δεξιά και την τριβή T = 40 N προς τα αριστερά.*
2. Ένα καρότσι $10$ kg κυλά χωρίς τριβές σε ράμπα με κλίση $30^\circ$. Πόση είναι η επιτάχυνσή του και πόση η κάθετη δύναμη από τη ράμπα; ($g = 10$ m/s², $\sigma\upsilon\nu 30^\circ \approx 0{,}87$)
   *Καρότσι πάνω σε ράμπα με κλίση 30°.*
3. Ένας τεχνικός $70$ kg στέκεται σε ζυγαριά μέσα σε ανελκυστήρα που ξεκινά προς τα πάνω με επιτάχυνση $2$ m/s². Πόση δύναμη δείχνει η ζυγαριά; ($g = 10$ m/s²)
4. Ένα φορτίο $30$ kg και ένα αντίβαρο $20$ kg κρέμονται στις δύο άκρες ενός σχοινιού που περνά από ιδανική τροχαλία. Το σύστημα αφήνεται ελεύθερο. ($g = 10$ m/s²)
   *Φορτίο 30 kg και αντίβαρο 20 kg κρεμασμένα στις δύο άκρες σχοινιού που περνά από τροχαλία.*
   α) Πόση είναι η επιτάχυνση των σωμάτων;
   β) Πόση είναι η τάση του σχοινιού;
5. Ένα κιβώτιο $40$ kg είναι σε ράμπα με $\eta\mu\theta = 0{,}6$ και $\sigma\upsilon\nu\theta = 0{,}8$. Ο συντελεστής τριβής ολίσθησης είναι $0{,}5$. ($g = 10$ m/s²)
   *Κιβώτιο πάνω σε ράμπα με κλίση θ.*
   α) Με πόση επιτάχυνση γλιστράει προς τα κάτω;
   β) Πόση δύναμη παράλληλη στη ράμπα το ανεβάζει με σταθερή ταχύτητα;
6. Ένα φορτηγάκι ρυμουλκεί αυτοκίνητο $1000$ kg με σχοινί που αντέχει το πολύ $2500$ N. Στο αυτοκίνητο ασκούνται αντιστάσεις $500$ N.
   α) Ποια είναι η μέγιστη επιτάχυνση χωρίς να σπάσει το σχοινί;
   β) Σε πόσο χρόνο, το λιγότερο, φτάνουν από στάση τα $72$ km/h;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/newtons-laws
