# Ευθύγραμμη και καμπυλόγραμμη κίνηση

> Βολές και κυκλική κίνηση ως συνδυασμοί απλών κινήσεων.

Φυσική, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/motion

## Τι θα μάθεις

- Να αναλύεις μια βολή σε δύο απλές κινήσεις, μία οριζόντια και μία κατακόρυφη, που γίνονται ανεξάρτητα.
- Να υπολογίζεις χρόνο πτώσης, βεληνεκές και ταχύτητα πρόσκρουσης σε οριζόντια βολή.
- Να βρίσκεις βεληνεκές και μέγιστο ύψος σε πλάγια βολή χωρίς αντίσταση του αέρα.
- Να συνδέεις στροφές ανά λεπτό, περίοδο, γραμμική ταχύτητα και κεντρομόλο επιτάχυνση στην ομαλή κυκλική κίνηση.

## Δύο κινήσεις που δεν ενοχλούν η μία την άλλη

Στην Α΄ τάξη είδες δύο απλές κινήσεις σε ευθεία: την **ομαλή**, με σταθερή ταχύτητα, και την **ομαλά μεταβαλλόμενη**, με σταθερή επιτάχυνση. Η ελεύθερη πτώση είναι η δεύτερη, με επιτάχυνση $g = 10$ m/s² προς τα κάτω:

$$
v = g t \qquad h = \tfrac{1}{2} g t^2
$$

Το νερό που φεύγει από μια μάνικα, ένα εργαλείο που γλιστράει από την καρότσα, το δέμα που αφήνει ένα drone δεν κινούνται σε ευθεία. Διαγράφουν καμπύλη. Η καμπύλη αυτή όμως δεν χρειάζεται καινούρια Φυσική: είναι **δύο απλές κινήσεις μαζί**.

> **Κλειδί**
>
> **Αρχή της ανεξαρτησίας των κινήσεων.** Όταν ένα σώμα κάνει ταυτόχρονα δύο κινήσεις, η καθεμιά εξελίσσεται σαν να μην υπήρχε η άλλη.
>
> Στις βολές, χωρίς αντίσταση του αέρα:
>
> - **Οριζόντια**: καμία δύναμη, άρα ομαλή κίνηση με σταθερή ταχύτητα.
> - **Κατακόρυφα**: μόνο το βάρος, άρα ελεύθερη πτώση με επιτάχυνση $g$.
>
> Ο **χρόνος** είναι το μόνο κοινό τους. Τον βρίσκεις από τη μία κίνηση και τον χρησιμοποιείς στην άλλη.

## Οριζόντια βολή

Ένα σώμα φεύγει **οριζόντια** με ταχύτητα $v_0$ από ύψος $h$. Βάζουμε τον άξονα $x$ οριζόντια και τον $y$ προς τα κάτω, με αρχή το σημείο εκτόξευσης:

$$
x = v_0 t \qquad y = \tfrac{1}{2} g t^2
$$

Το σώμα φτάνει στο έδαφος όταν $y = h$. Από εκεί βγαίνει ο **χρόνος πτώσης**, και από αυτόν το **βεληνεκές**, δηλαδή η οριζόντια απόσταση ως το σημείο που πέφτει:

$$
t = \sqrt{\frac{2h}{g}} \qquad x_{max} = v_0 \sqrt{\frac{2h}{g}}
$$

Ο χρόνος πτώσης **δεν εξαρτάται** από το $v_0$. Ένα κλειδί που ξεφεύγει οριζόντια από μια σκαλωσιά και ένα δεύτερο που απλώς αφήνεται από το ίδιο ύψος φτάνουν στο έδαφος την ίδια στιγμή. Το πρώτο απλώς πέφτει πιο μακριά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εκτόξευση και απλή πτώση, ταυτόχρονα*

Σε κάθε στιγμή η ταχύτητα έχει δύο συνιστώσες: την οριζόντια $v_x = v_0$, που μένει σταθερή, και την κατακόρυφη $v_y = g t$, που μεγαλώνει. Το μέτρο της βγαίνει από το Πυθαγόρειο θεώρημα:

$$
v = \sqrt{v_x^2 + v_y^2}
$$

## Πλάγια βολή

Όταν το σώμα φεύγει με ταχύτητα $v_0$ υπό γωνία $\theta$ πάνω από το οριζόντιο, η αρχική ταχύτητα σπάει σε δύο κομμάτια:

$$
v_{0x} = v_0\,\sigma\upsilon\nu\theta \qquad v_{0y} = v_0\,\eta\mu\theta
$$

Οριζόντια το σώμα κινείται πάλι ομαλά με $v_{0x}$. Κατακόρυφα ανεβαίνει με $v_{0y}$, επιβραδύνεται από το βάρος, σταματά στο ψηλότερο σημείο και ξαναπέφτει. Αν προσγειωθεί στο ίδιο ύψος από το οποίο ξεκίνησε, ο συνολικός χρόνος πτήσης $t$, το μέγιστο ύψος $H$ και το βεληνεκές είναι:

$$
t = \frac{2 v_0\,\eta\mu\theta}{g} \qquad H = \frac{(v_0\,\eta\mu\theta)^2}{2g} \qquad x_{max} = \frac{v_0^2\,\eta\mu 2\theta}{g}
$$

Το $\eta\mu 2\theta$ γίνεται μέγιστο, ίσο με $1$, όταν $2\theta = 90^\circ$. Άρα χωρίς αέρα το μεγαλύτερο βεληνεκές το δίνει η γωνία $45^\circ$. Δύο γωνίες που αθροίζουν $90^\circ$, όπως $30^\circ$ και $60^\circ$, δίνουν το ίδιο βεληνεκές: η μία χαμηλή και γρήγορη, η άλλη ψηλή και αργή.

> **Πρόσεχε**
>
> **Στο ψηλότερο σημείο η ταχύτητα δεν μηδενίζεται.** Μηδενίζεται μόνο η κατακόρυφη συνιστώσα. Η οριζόντια $v_0\,\sigma\upsilon\nu\theta$ υπάρχει σε όλη τη διαδρομή.
>
> Και οι τύποι αυτοί αγνοούν τον αέρα. Για μια πέτρα ή ένα σακί είναι πολύ κοντά στην πραγματικότητα. Για το νερό μιας μάνικας ή ένα ελαφρύ αντικείμενο, ο αέρας κόβει αισθητά το βεληνεκές, και η καλύτερη γωνία βγαίνει λίγο κάτω από $45^\circ$.

## Ομαλή κυκλική κίνηση

Ο δίσκος ενός τροχού, η φτερωτή μιας αντλίας, το τύμπανο ενός πλυντηρίου κάνουν κυκλική κίνηση. Όταν το μέτρο της ταχύτητας μένει σταθερό, η κίνηση λέγεται **ομαλή κυκλική**.

- **Περίοδος** $T$: ο χρόνος για μία πλήρη περιστροφή, σε s.
- **Συχνότητα** $f = 1/T$: περιστροφές ανά δευτερόλεπτο, σε Hz. Οι μηχανές γράφουν συνήθως **στροφές ανά λεπτό** (rpm): διαιρείς με $60$ για να πάρεις Hz.
- **Γραμμική ταχύτητα**: σε μία περίοδο ένα σημείο στην περιφέρεια διανύει το μήκος του κύκλου, $2\pi R$:

$$
v = \frac{2\pi R}{T} = 2\pi R f
$$

- **Γωνιακή ταχύτητα** $\omega = 2\pi / T$, σε rad/s. Συνδέεται με τη γραμμική με το $v = \omega R$.

Όλα τα σημεία ενός δίσκου έχουν την ίδια περίοδο. Η γραμμική τους ταχύτητα όμως μεγαλώνει όσο απομακρύνονται από τον άξονα: η άκρη ενός δίσκου κοπής τρέχει πολύ πιο γρήγορα από το κέντρο του.

## Η επιτάχυνση που στρίβει

Στην ομαλή κυκλική κίνηση το μέτρο της ταχύτητας δεν αλλάζει, αλλά η **κατεύθυνσή** της αλλάζει συνεχώς. Αλλαγή ταχύτητας σημαίνει επιτάχυνση. Αυτή δείχνει πάντα προς το κέντρο και λέγεται **κεντρομόλος**:

$$
\alpha_\kappa = \frac{v^2}{R} = \omega^2 R
$$

Για να υπάρχει, χρειάζεται δύναμη προς το κέντρο, την **κεντρομόλο δύναμη**:

$$
F_\kappa = m \frac{v^2}{R}
$$

Δεν είναι καινούριο είδος δύναμης. Είναι ο ρόλος που παίζει κάποια γνωστή: η τριβή των ελαστικών σε μια στροφή, η τάση του σχοινιού σε μια σφεντόνα, το τοίχωμα του τυμπάνου στα ρούχα του πλυντηρίου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο βέλη πάνω στο ίδιο σώμα*

> **Πρόσεχε**
>
> **Αν η κεντρομόλος δύναμη χαθεί, το σώμα φεύγει κατά την εφαπτομένη**, όχι ακτινικά προς τα έξω. Γι' αυτό τα σπινθηρίσματα ενός τροχού λείανσης πετάγονται εφαπτομενικά από τον δίσκο, και γι' αυτό ο προφυλακτήρας του τροχού μπαίνει από την πλευρά προς την οποία φεύγουν.
>
> Και ο δίσκος έχει όριο: κάθε δίσκος κοπής γράφει πάνω του τη μέγιστη επιτρεπόμενη περιφερειακή ταχύτητα ή τις μέγιστες στροφές. Δίσκος σε μηχάνημα που γυρίζει γρηγορότερα μπορεί να σπάσει, και τα κομμάτια του φεύγουν με αυτή την ταχύτητα.

> **Θυμήσου**
>
> - Βολή: οριζόντια ομαλή κίνηση, κατακόρυφα ελεύθερη πτώση. Ο χρόνος είναι κοινός.
> - Οριζόντια βολή: $t = \sqrt{2h/g}$, $x_{max} = v_0 t$.
> - Πλάγια βολή: $v_{0x} = v_0\,\sigma\upsilon\nu\theta$, $v_{0y} = v_0\,\eta\mu\theta$. Μέγιστο βεληνεκές στις $45^\circ$.
> - Κυκλική: $v = 2\pi R f$, $\omega = 2\pi f$, $v = \omega R$. Από rpm σε Hz διαιρείς με $60$.
> - Κεντρομόλος: $\alpha_\kappa = v^2/R$ και $F_\kappa = m v^2 / R$, προς το κέντρο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Από την καρότσα ενός φορτηγού, σε ύψος 1,25 m, ένα κλειδί ξεφεύγει οριζόντια με ταχύτητα 2 m/s. Πόσο χρόνο κάνει να φτάσει στο έδαφος, πόσο μακριά πέφτει και με πόση ταχύτητα χτυπά;

1. **Κατακόρυφα**, ελεύθερη πτώση από $h = 1{,}25$ m:
   $$
   t = \sqrt{\frac{2h}{g}} = \sqrt{\frac{2 \cdot 1{,}25}{10}} = \sqrt{0{,}25} = 0{,}5\ \text{s}
   $$
2. **Οριζόντια**, ομαλή κίνηση για τον ίδιο χρόνο:
   $$
   x = v_0 t = 2 \cdot 0{,}5 = 1\ \text{m}
   $$
3. **Ταχύτητα πρόσκρουσης.** Η οριζόντια συνιστώσα μένει $2$ m/s. Η κατακόρυφη έχει γίνει $v_y = g t = 10 \cdot 0{,}5 = 5$ m/s:
   $$
   v = \sqrt{2^2 + 5^2} = \sqrt{29} \approx 5{,}4\ \text{m/s}
   $$
4. Το μεγαλύτερο μέρος της ταχύτητας το έδωσε η πτώση, όχι η αρχική ώθηση. Από ψηλότερα, η κατακόρυφη συνιστώσα κυριαρχεί ακόμα περισσότερο.

### Παράδειγμα 2: Ένας εκτοξευτήρας ποτίσματος στο έδαφος πετάει νερό με 10 m/s υπό γωνία 30°. Αγνόησε τον αέρα. Πόσο μακριά φτάνει το νερό και πόσο ψηλά ανεβαίνει; Τι αλλάζει στις 45°;

1. **Συνιστώσες** της αρχικής ταχύτητας, με $\sigma\upsilon\nu 30^\circ \approx 0{,}866$ και $\eta\mu 30^\circ = 0{,}5$:
   $$
   v_{0x} = 10 \cdot 0{,}866 \approx 8{,}66\ \text{m/s} \qquad v_{0y} = 10 \cdot 0{,}5 = 5\ \text{m/s}
   $$
2. **Χρόνος πτήσης.** Το νερό ανεβαίνει ώσπου $v_y = 0$, σε $5/10 = 0{,}5$ s, και κάνει άλλο τόσο να κατέβει. Συνολικά $1$ s.
3. **Βεληνεκές και ύψος:**
   $$
   x_{max} = 8{,}66 \cdot 1 \approx 8{,}7\ \text{m} \qquad H = \frac{5^2}{2 \cdot 10} = 1{,}25\ \text{m}
   $$
4. **Στις** $45^\circ$ το $\eta\mu 2\theta$ γίνεται $1$:
   $$
   x_{max} = \frac{10^2}{10} = 10\ \text{m}
   $$
   Περίπου $15$ % πιο μακριά, με την ίδια πίεση στο νερό. Στην πράξη ο αέρας κόβει λίγο από αυτό το κέρδος.

### Παράδειγμα 3: Ένας γωνιακός τροχός έχει δίσκο διαμέτρου 125 mm και γυρίζει με 12 000 στροφές το λεπτό. Με πόση ταχύτητα κινείται η περιφέρεια του δίσκου;

1. Συχνότητα σε Hz:
   $$
   f = \frac{12\,000}{60} = 200\ \text{Hz}
   $$
2. Ακτίνα: $R = 0{,}0625$ m. Γραμμική ταχύτητα στην περιφέρεια:
   $$
   v = 2\pi R f = 2\pi \cdot 0{,}0625 \cdot 200 \approx 78{,}5\ \text{m/s}
   $$
3. Αυτό είναι πάνω από $280$ km/h. Ένα κομμάτι από σπασμένο δίσκο ή ένα σπινθήρισμα φεύγει με αυτή την ταχύτητα, κατά την εφαπτομένη. Γι' αυτό η προστατευτική μάσκα και ο προφυλακτήρας δεν είναι προαιρετικά.

### Παράδειγμα 4: Αυτοκίνητο 1200 kg παίρνει στροφή ακτίνας 50 m με 54 km/h. Πόση κεντρομόλος δύναμη χρειάζεται; Αν η τριβή των ελαστικών μπορεί να δώσει το πολύ 0,8 του βάρους σε στεγνό δρόμο και 0,4 σε βρεγμένο, ποια είναι η μέγιστη ταχύτητα σε κάθε περίπτωση;

1. Ταχύτητα: $54 / 3{,}6 = 15$ m/s. Κεντρομόλος επιτάχυνση και δύναμη:
   $$
   \alpha_\kappa = \frac{15^2}{50} = 4{,}5\ \text{m/s}^2 \qquad F_\kappa = 1200 \cdot 4{,}5 = 5400\ \text{N}
   $$
2. **Όριο.** Η κεντρομόλος δύναμη εδώ είναι η τριβή. Αν το όριο είναι $0{,}8\,m g$:
   $$
   m\frac{v^2}{R} = 0{,}8\,m g \iff v = \sqrt{0{,}8 \cdot 10 \cdot 50} = 20\ \text{m/s}
   $$
   δηλαδή $72$ km/h. Η μάζα απλοποιήθηκε: το όριο είναι ίδιο για αυτοκίνητο και για φορτηγό με ίδια λάστιχα.
3. **Σε βρεγμένο δρόμο**, με $0{,}4$:
   $$
   v = \sqrt{0{,}4 \cdot 10 \cdot 50} = \sqrt{200} \approx 14{,}1\ \text{m/s}
   $$
   περίπου $51$ km/h. Τα $54$ km/h που ήταν άνετα στο στεγνό είναι ήδη πάνω από το όριο.

## Ερωτήσεις

1. Από την ίδια σκαλωσιά, την ίδια στιγμή, ένα κλειδί αφήνεται να πέσει και ένα δεύτερο φεύγει οριζόντια με $5$ m/s. Ποιο φτάνει πρώτο στο έδαφος; (Αγνόησε τον αέρα.)
   - Φτάνουν ταυτόχρονα
   - Αυτό που αφέθηκε να πέσει
   - Αυτό που εκτοξεύτηκε οριζόντια
   - Εξαρτάται από τη μάζα του καθενός
2. Σε μια οριζόντια βολή χωρίς αντίσταση του αέρα, τι συμβαίνει στην οριζόντια συνιστώσα της ταχύτητας κατά την πτώση;
   - Μένει σταθερή
   - Μικραίνει σιγά σιγά ως το μηδέν
   - Μεγαλώνει κατά $g$ κάθε δευτερόλεπτο
   - Γίνεται σταδιακά κατακόρυφη
3. Μια πέτρα εκτοξεύεται με $20$ m/s υπό γωνία $60^\circ$. Πόση είναι η ταχύτητά της στο ψηλότερο σημείο; ($\sigma\upsilon\nu 60^\circ = 0{,}5$)
   - $10$ m/s, οριζόντια
   - Μηδέν, γιατί σταματά
   - $20$ m/s, όσο στην αρχή
   - Περίπου $17$ m/s, προς τα πάνω
4. Χωρίς αντίσταση του αέρα και με προσγείωση στο ίδιο ύψος, ποια γωνία εκτόξευσης δίνει το μεγαλύτερο βεληνεκές για ίδια αρχική ταχύτητα;
   - $45^\circ$
   - $60^\circ$
   - $90^\circ$
   - $30^\circ$
5. Το τύμπανο ενός πλυντηρίου γυρίζει με σταθερές στροφές. Προς τα πού είναι η επιτάχυνση μιας κάλτσας κολλημένης στο τοίχωμά του;
   - Προς τον άξονα του τυμπάνου
   - Δεν έχει, οι στροφές είναι σταθερές
   - Προς τα έξω, προς το τοίχωμα
   - Κατά την εφαπτομένη του κύκλου
6. Ένα φορτηγό παίρνει την ίδια στροφή με διπλάσια ταχύτητα. Πόση κεντρομόλο δύναμη χρειάζεται τώρα;
   - Τετραπλάσια
   - Διπλάσια
   - Την ίδια
   - Τη μισή
7. Ένας ηλεκτροκινητήρας γυρίζει με $1500$ στροφές το λεπτό. Πόση είναι η περίοδός του;
   - $0{,}04$ s
   - $25$ s
   - $1500$ s
   - $0{,}4$ s
8. Ένα κομμάτι σπάει από την περιφέρεια ενός δίσκου που γυρίζει. Προς τα πού κινείται τη στιγμή που ξεφεύγει;
   - Κατά την εφαπτομένη στο σημείο που έσπασε
   - Ακτινικά, ευθεία μακριά από το κέντρο
   - Συνεχίζει σε κύκλο για λίγο ακόμα
   - Προς το κέντρο, όπου έδειχνε η δύναμη

## Ασκήσεις

1. Ένα κλειδί πέφτει από σκαλωσιά ύψους $20$ m. Σε πόσο χρόνο φτάνει στο έδαφος και με πόση ταχύτητα; ($g = 10$ m/s², χωρίς αέρα)
2. Ένας ανεμιστήρας οροφής κάνει $120$ στροφές το λεπτό και τα πτερύγιά του έχουν μήκος $0{,}6$ m από τον άξονα. Πόση είναι η περίοδος και πόση η ταχύτητα στην άκρη ενός πτερυγίου;
3. Ένα drone πετά οριζόντια σε ύψος $45$ m με $8$ m/s και αφήνει ένα δέμα. Πόσο πιο μπροστά από το σημείο όπου το άφησε πέφτει το δέμα στο έδαφος; ($g = 10$ m/s², χωρίς αέρα)
4. Ο τροχός ενός αυτοκινήτου έχει διάμετρο $0{,}6$ m. Πόσες στροφές το λεπτό κάνει όταν το αυτοκίνητο κινείται με $72$ km/h χωρίς να γλιστράει;
5. Ένας πυροσβέστης στρέφει τη μάνικα υπό γωνία $45^\circ$ και το νερό φεύγει με $14$ m/s από το ύψος του εδάφους. ($g = 10$ m/s², χωρίς αέρα)
   α) Πόσο μακριά φτάνει το νερό;
   β) Πόσο ψηλά ανεβαίνει;
6. Από ταράτσα ύψους $20$ m ένα κομμάτι σοβά εκτοξεύεται οριζόντια με $15$ m/s. ($g = 10$ m/s², χωρίς αέρα)
   α) Πόσο μακριά από τη βάση του κτιρίου πέφτει;
   β) Με πόση ταχύτητα χτυπά το έδαφος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/motion
