# Ορμή και κρούσεις

> Τι διατηρείται όταν δύο σώματα συναντιούνται.

Φυσική, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/momentum-collisions

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις την ορμή ενός σώματος και να τη χειρίζεσαι ως διανυσματικό μέγεθος, με πρόσημο.
- Να συνδέεις τη δύναμη με τη μεταβολή της ορμής και να εξηγείς πώς ο αερόσακος και το κράνος μειώνουν τη δύναμη.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε κρούσεις και σε ανάκρουση.
- Να ξεχωρίζεις ελαστική από πλαστική κρούση και να υπολογίζεις την κινητική ενέργεια που χάνεται.

## Ποιο σταματά πιο δύσκολα

Ένα φορτηγό που κυλά αργά σε μια ράμπα και ένα ποδήλατο που κατεβαίνει γρήγορα. Ποιο θα ήθελες λιγότερο να σταματήσεις με τα χέρια; Η απάντηση εξαρτάται και από τη μάζα και από την ταχύτητα. Το μέγεθος που τα βάζει μαζί λέγεται **ορμή**:

$$
p = m \cdot v
$$

Μονάδα: **kg·m/s**. Ένα φορτηγό $10$ τόνων με $2$ m/s έχει ορμή $20\,000$ kg·m/s. Ένα αυτοκίνητο $1000$ kg πρέπει να τρέχει με $20$ m/s, δηλαδή $72$ km/h, για να έχει την ίδια.

Η ορμή έχει **κατεύθυνση**, την ίδια με την ταχύτητα. Σε προβλήματα πάνω σε μια ευθεία διαλέγεις μια θετική φορά, και ό,τι κινείται αντίθετα παίρνει αρνητικό πρόσημο.

## Δύναμη και μεταβολή της ορμής

Ο δεύτερος νόμος του Νεύτωνα γράφεται και αλλιώς. Αφού $\alpha = \Delta v / \Delta t$:

$$
F = m\,\alpha = \frac{m\,\Delta v}{\Delta t} = \frac{\Delta p}{\Delta t}
$$

Η δύναμη είναι ο **ρυθμός μεταβολής της ορμής**. Το γινόμενο $F \cdot \Delta t$ λέγεται **ώθηση** και ισούται με τη μεταβολή της ορμής.

> **Κλειδί**
>
> **Για να σταματήσεις κάτι, η μεταβολή της ορμής είναι δεδομένη. Η δύναμη εξαρτάται από τον χρόνο.**
>
> Ένας οδηγός που κινείται με $50$ km/h θα σταματήσει, έτσι κι αλλιώς. Αν σταματήσει πάνω στο τιμόνι σε ένα εκατοστό του δευτερολέπτου, η δύναμη είναι τεράστια. Αν σταματήσει πάνω στον αερόσακο σε ένα δέκατο, η δύναμη είναι δέκα φορές μικρότερη.
>
> Η ίδια ιδέα είναι πίσω από το κράνος, τις ζώνες ζαρώματος του αυτοκινήτου, τα στρώματα στο γυμναστήριο, το λύγισμα των γονάτων όταν πηδάς από ύψος.

Το ίδιο ισχύει ανάποδα όταν **θέλεις** μεγάλη δύναμη. Ένα σιδερένιο σφυρί σταματά πάνω στο καρφί σε ελάχιστο χρόνο και δίνει μεγάλη δύναμη. Ένα λαστιχένιο σφυρί σταματά πιο αργά, γιατί παραμορφώνεται, και δίνει μικρότερη: γι' αυτό το διαλέγει ο πλακάς και ο φανοποιός.

## Διατήρηση της ορμής

Όταν δύο σώματα αλληλεπιδρούν, ο τρίτος νόμος λέει ότι ασκούν το ένα στο άλλο δυνάμεις ίσες και αντίθετες, για τον ίδιο χρόνο. Άρα όση ορμή κερδίζει το ένα, τόση χάνει το άλλο.

Αν δεν ασκούνται **εξωτερικές** δυνάμεις στο σύστημα, ή αν αλληλοαναιρούνται, το σύστημα λέγεται **μονωμένο**, και:

$$
m_1 v_1 + m_2 v_2 = m_1 v_1' + m_2 v_2'
$$

Η συνολική ορμή πριν από μια κρούση ή μια έκρηξη είναι ίση με τη συνολική ορμή μετά. Οι τονούμενες ταχύτητες $v'$ είναι οι ταχύτητες μετά.

Στην πράξη υπάρχουν πάντα τριβές. Η κρούση όμως διαρκεί τόσο λίγο, και οι δυνάμεις ανάμεσα στα σώματα είναι τόσο μεγαλύτερες από τις τριβές, ώστε για τη στιγμή της κρούσης η διατήρηση ισχύει πολύ καλά.

**Ανάκρουση.** Όταν ένα σύστημα ξεκινά ακίνητο, η συνολική ορμή του είναι μηδέν, και μένει μηδέν. Αν ένα κομμάτι του φύγει προς τα εμπρός, το υπόλοιπο πρέπει να κινηθεί προς τα πίσω. Έτσι κλοτσάει το όπλο, έτσι τραβάει προς τα πίσω η μάνικα της πυροσβεστικής και έτσι φεύγει η βάρκα όταν πηδάς από αυτήν στην προβλήτα.

## Ελαστική και πλαστική κρούση

Σε **κάθε** κρούση μονωμένου συστήματος διατηρείται η ορμή. Η **κινητική ενέργεια** όμως όχι πάντα:

| Είδος        | Τι γίνεται                                        | Ορμή        | Κινητική ενέργεια            |
| ------------ | ------------------------------------------------- | ----------- | ---------------------------- |
| **Ελαστική** | τα σώματα αναπηδούν χωρίς να παραμορφωθούν μόνιμα | διατηρείται | διατηρείται                  |
| **Πλαστική** | τα σώματα κολλάνε και κινούνται μαζί              | διατηρείται | χάνεται η περισσότερη δυνατή |
| Ενδιάμεση    | αναπηδούν, αλλά με παραμόρφωση                    | διατηρείται | χάνεται ένα μέρος            |

Στην **πλαστική** κρούση τα δύο σώματα αποκτούν κοινή ταχύτητα $V$:

$$
m_1 v_1 + m_2 v_2 = (m_1 + m_2)\,V
$$

Η κινητική ενέργεια που λείπει μετά δεν χάθηκε από τον κόσμο. Έγινε **θερμότητα**, **ήχος** και **παραμόρφωση**: λαμαρίνες που τσαλακώθηκαν, προφυλακτήρες που έσπασαν. Οι ζώνες ζαρώματος ενός αυτοκινήτου είναι σχεδιασμένες να απορροφούν ακριβώς αυτή την ενέργεια, για να μην τη δεχτούν οι επιβάτες.

Σε μια **ελαστική** κρούση όπου το δεύτερο σώμα είναι αρχικά ακίνητο, οι δύο νόμοι διατήρησης μαζί δίνουν:

$$
v_1' = \frac{m_1 - m_2}{m_1 + m_2}\, v_1 \qquad v_2' = \frac{2 m_1}{m_1 + m_2}\, v_1
$$

Με **ίσες μάζες** το πρώτο σταματά και το δεύτερο φεύγει με την ταχύτητα του πρώτου. Αυτό βλέπεις στο εκκρεμές του Νεύτωνα με τις μεταλλικές μπίλιες, και σχεδόν αυτό στο μπιλιάρδο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πριν και μετά την κρούση*

> **Πρόσεχε**
>
> **Η ορμή θέλει πρόσημο.** Μια μπάλα $0{,}5$ kg που χτυπά τοίχο με $4$ m/s και γυρίζει πίσω με $4$ m/s δεν έχει μεταβολή ορμής μηδέν. Από $+2$ kg·m/s έγινε $-2$ kg·m/s: η μεταβολή είναι $4$ kg·m/s, διπλάσια από ό,τι αν απλώς σταματούσε.
>
> Και στην κινητική ενέργεια δεν υπάρχει πρόσημο: $\tfrac{1}{2} m v^2$ είναι πάντα θετική. Δύο σώματα που έρχονται αντίθετα μπορεί να έχουν συνολική ορμή μηδέν και ταυτόχρονα πολλή κινητική ενέργεια.

> **Θυμήσου**
>
> - Ορμή: $p = m v$, σε kg·m/s, με την κατεύθυνση της ταχύτητας.
> - Δύναμη: $F = \Delta p / \Delta t$. Ίδια μεταβολή ορμής σε περισσότερο χρόνο σημαίνει μικρότερη δύναμη.
> - Μονωμένο σύστημα: η συνολική ορμή διατηρείται σε κάθε κρούση και έκρηξη.
> - Πλαστική κρούση: $m_1 v_1 + m_2 v_2 = (m_1 + m_2) V$, και χάνεται κινητική ενέργεια.
> - Ελαστική κρούση: διατηρούνται και η ορμή και η κινητική ενέργεια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας οδηγός 70 kg κινείται με 54 km/h και το αυτοκίνητο σταματά απότομα σε σύγκρουση. Πόση μέση δύναμη δέχεται αν σταματήσει πάνω στον αερόσακο σε 0,1 s, και πόση αν χτυπήσει στο τιμόνι και σταματήσει σε 0,01 s;

1. Ταχύτητα: $54 / 3{,}6 = 15$ m/s. Μεταβολή ορμής, ίδια και στις δύο περιπτώσεις:
   $$
   \Delta p = 70 \cdot 15 = 1050\ \text{kg·m/s}
   $$
2. **Με αερόσακο:**
   $$
   F = \frac{1050}{0{,}1} = 10\,500\ \text{N}
   $$
3. **Στο τιμόνι:**
   $$
   F = \frac{1050}{0{,}01} = 105\,000\ \text{N}
   $$
   Δέκα φορές περισσότερο, όσο το βάρος ενός φορτηγού $10$ τόνων, συγκεντρωμένο στο στήθος.
4. Ο αερόσακος δεν αλλάζει το ότι θα σταματήσεις. Αλλάζει το **πόσο γρήγορα** θα σταματήσεις, και η δύναμη ακολουθεί.

### Παράδειγμα 2: Στον σιδηροδρομικό σταθμό, ένα βαγόνι 20 τόνων κινείται με 2 m/s και πέφτει πάνω σε ακίνητο βαγόνι 30 τόνων. Τα δύο κουμπώνουν και συνεχίζουν μαζί. Με πόση ταχύτητα κινούνται, και πόση κινητική ενέργεια χάθηκε;

1. **Διατήρηση της ορμής**, με τις μάζες σε kg:
   $$
   20\,000 \cdot 2 + 30\,000 \cdot 0 = 50\,000 \cdot V \iff V = 0{,}8\ \text{m/s}
   $$
2. **Κινητική ενέργεια πριν:**
   $$
   K_1 = \tfrac{1}{2} \cdot 20\,000 \cdot 2^2 = 40\,000\ \text{J}
   $$
   **Μετά:**
   $$
   K_2 = \tfrac{1}{2} \cdot 50\,000 \cdot 0{,}8^2 = 16\,000\ \text{J}
   $$
3. Χάθηκαν $24\,000$ J, δηλαδή το $60$ % της αρχικής κινητικής ενέργειας. Έγιναν θερμότητα στους προσκρουστήρες, ήχος και παραμόρφωση στους κοτσαδόρους. Γι' αυτό τα βαγόνια κουμπώνουν πάντα με πολύ μικρές ταχύτητες.

### Παράδειγμα 3: Ένας εργάτης 80 kg πηδά από μια ακίνητη βάρκα 120 kg στην προβλήτα, με οριζόντια ταχύτητα 2 m/s. Τι παθαίνει η βάρκα; Αγνόησε την αντίσταση του νερού.

1. **Πριν:** όλα ακίνητα, συνολική ορμή μηδέν. Θετική φορά προς την προβλήτα.
2. **Μετά:** η συνολική ορμή πρέπει να μείνει μηδέν:
   $$
   80 \cdot 2 + 120 \cdot V = 0 \iff V = -\frac{160}{120} \approx -1{,}33\ \text{m/s}
   $$
3. Η βάρκα φεύγει προς τα πίσω με περίπου $1{,}3$ m/s. Αν δεν είναι δεμένη, ο εργάτης σπρώχνει τη βάρκα μακριά από την προβλήτα την ώρα που πηδάει, και πολύ συχνά καταλήγει στο νερό. Γι' αυτό τη δένεις πρώτα.

### Παράδειγμα 4: Ένα καρότσι 2 kg κινείται με 3 m/s και συγκρούεται ελαστικά με ακίνητο καρότσι 1 kg. Βρες τις ταχύτητες μετά και έλεγξε ότι διατηρούνται η ορμή και η κινητική ενέργεια.

1. **Ταχύτητες μετά**, από τους τύπους της ελαστικής κρούσης με ακίνητο στόχο:
   $$
   v_1' = \frac{2 - 1}{2 + 1} \cdot 3 = 1\ \text{m/s} \qquad v_2' = \frac{2 \cdot 2}{2 + 1} \cdot 3 = 4\ \text{m/s}
   $$
   Και τα δύο θετικά: το βαρύτερο συνεχίζει μπροστά, πιο αργά.
2. **Ορμή:** πριν $2 \cdot 3 = 6$ kg·m/s. Μετά $2 \cdot 1 + 1 \cdot 4 = 6$ kg·m/s.
3. **Κινητική ενέργεια:** πριν $\tfrac{1}{2} \cdot 2 \cdot 3^2 = 9$ J. Μετά $\tfrac{1}{2} \cdot 2 \cdot 1^2 + \tfrac{1}{2} \cdot 1 \cdot 4^2 = 1 + 8 = 9$ J.
4. Και οι δύο διατηρούνται. Αν η κρούση ήταν πλαστική, τα καρότσια θα συνέχιζαν μαζί με $6 / 3 = 2$ m/s και θα είχαν μόνο $6$ J: τα $3$ J θα γίνονταν θερμότητα και παραμόρφωση.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια μονάδα μετριέται η ορμή στο SI;
   - kg·m/s
   - N
   - J
   - kg·m/s²
2. Ποιο έχει τη μεγαλύτερη ορμή: ένα φορτηγό $10\,000$ kg με $2$ m/s ή ένα αυτοκίνητο $1000$ kg με $15$ m/s;
   - Το φορτηγό
   - Το αυτοκίνητο
   - Έχουν την ίδια
   - Δεν συγκρίνονται
3. Γιατί ο αερόσακος μειώνει τη δύναμη που δέχεται ο οδηγός σε μια σύγκρουση;
   - Μεγαλώνει τον χρόνο του σταματήματος
   - Μικραίνει τη μεταβολή της ορμής του οδηγού
   - Απορροφά την ορμή, που εξαφανίζεται
   - Σπρώχνει τον οδηγό προς τα πίσω πριν τη σύγκρουση
4. Δύο αυτοκίνητα συγκρούονται και κινούνται μετά σφηνωμένα μαζί. Τι διατηρείται κατά την κρούση;
   - Μόνο η ορμή
   - Μόνο η κινητική ενέργεια
   - Και η ορμή και η κινητική ενέργεια
   - Τίποτα, λόγω της παραμόρφωσης
5. Ένα ακίνητο κανόνι εκτοξεύει μια βολίδα προς τα εμπρός. Γιατί το κανόνι κινείται προς τα πίσω;
   - Η ορμή ήταν μηδέν και πρέπει να μείνει μηδέν
   - Ο αέρας μπροστά από τη βολίδα σπρώχνει το κανόνι
   - Η βολίδα έχει μεγαλύτερη μάζα από το κανόνι
   - Η κινητική ενέργεια μοιράζεται εξίσου στα δύο σώματα
6. Μια μπίλια χτυπά ελαστικά και μετωπικά μια ίδια μπίλια που είναι ακίνητη. Τι γίνεται μετά την κρούση;
   - Η πρώτη σταματά, η δεύτερη παίρνει την ταχύτητά της
   - Κινούνται μαζί με τη μισή ταχύτητα
   - Η πρώτη αναπηδά πίσω με την ίδια ταχύτητα
   - Και οι δύο φεύγουν μπροστά με διαφορετικές ταχύτητες
7. Μια μπάλα $0{,}5$ kg χτυπά κάθετα σε τοίχο με $4$ m/s και γυρίζει πίσω με $4$ m/s. Πόση είναι η μεταβολή της ορμής της;
   - $4$ kg·m/s
   - Μηδέν
   - $2$ kg·m/s
   - $8$ kg·m/s
8. Σε μια πλαστική κρούση δύο αυτοκινήτων χάνεται κινητική ενέργεια. Πού πήγε;
   - Σε θερμότητα, ήχο και παραμόρφωση
   - Χάθηκε, δεν διατηρείται στις κρούσεις
   - Έγινε ορμή των δύο αυτοκινήτων
   - Αποθηκεύτηκε στα ελατήρια της ανάρτησης

## Ασκήσεις

1. Ένα φορτηγό $10$ τόνων κινείται με $72$ km/h. Πόση είναι η ορμή του;
2. Ένα σφυρί $0{,}5$ kg χτυπά ένα καρφί με $6$ m/s και σταματά σε $2$ ms. Με την ίδια ταχύτητα πάνω σε λαστιχένια επιφάνεια θα σταματούσε σε $20$ ms. Πόση μέση δύναμη δέχεται το καρφί και πόση το λάστιχο;
3. Ένα αυτοκίνητο $1000$ kg πέφτει πάνω σε σταματημένο αυτοκίνητο $1500$ kg. Μένουν σφηνωμένα μαζί και αμέσως μετά κινούνται με $4$ m/s. Με πόσα km/h έτρεχε το πρώτο;
4. Ένα κυνηγετικό όπλο $4$ kg ρίχνει βλήμα $10$ g με ταχύτητα $400$ m/s.
   α) Με πόση ταχύτητα ανακρούει το όπλο;
   β) Πόση κινητική ενέργεια παίρνει το βλήμα και πόση το όπλο;
5. Ένα αυτοκίνητο $1200$ kg με $20$ m/s συγκρούεται μετωπικά με φορτηγάκι $4800$ kg που έρχεται αντίθετα με $5$ m/s. Μένουν σφηνωμένα μαζί.
   α) Με πόση ταχύτητα κινούνται αμέσως μετά;
   β) Πόση κινητική ενέργεια χάθηκε;
6. Σε πάγκο εργαστηρίου, ένα καρότσι $3$ kg κινείται με $4$ m/s και συγκρούεται ελαστικά με ακίνητο καρότσι $1$ kg.
   α) Πόση είναι η ταχύτητα του πρώτου καροτσιού μετά;
   β) Πόση είναι η ταχύτητα του δεύτερου;
   γ) Πόση κινητική ενέργεια έχει το σύστημα μετά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/physics/momentum-collisions
