# Πιθανότητες

> Κανόνες, ανεξαρτησία και δεσμευμένη πιθανότητα.

Μαθηματικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/probability

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις δειγματικό χώρο και ενδεχόμενα, και να χρησιμοποιείς τις πράξεις τους.
- Να υπολογίζεις πιθανότητες με τον κλασικό ορισμό, το συμπλήρωμα και τον προσθετικό νόμο.
- Να υπολογίζεις δεσμευμένη πιθανότητα από πίνακα διπλής εισόδου.
- Να ελέγχεις ανεξαρτησία και να υπολογίζεις την αξιοπιστία συστημάτων σε σειρά και παράλληλα.

## Το τυχαίο έχει κανόνες

Κανείς δεν ξέρει ποιο εξάρτημα της επόμενης παρτίδας θα βγει ελαττωματικό, ούτε ποια μέρα θα καεί ένα ρελέ. Ξέρουμε όμως, από χιλιάδες προηγούμενα, **πόσο συχνά** συμβαίνει. Η θεωρία πιθανοτήτων κάνει αυτή τη συχνότητα αριθμό με τον οποίο μπορείς να υπολογίσεις: πόσα ανταλλακτικά να έχεις στην αποθήκη, αν αξίζει μια εφεδρική αντλία, πόσα κομμάτια να ελέγξεις.

## Δειγματικός χώρος και ενδεχόμενα

**Πείραμα τύχης** είναι μια διαδικασία που, όσες φορές κι αν την επαναλάβεις με τις ίδιες συνθήκες, δεν ξέρεις από πριν το αποτέλεσμα. Το σύνολο όλων των δυνατών αποτελεσμάτων είναι ο **δειγματικός χώρος** $\Omega$. Κάθε υποσύνολο του $\Omega$ είναι ένα **ενδεχόμενο**.

Ρίχνεις ένα ζάρι: $\Omega = \{1, 2, 3, 4, 5, 6\}$. Το ενδεχόμενο «άρτιος» είναι το $A = \{2, 4, 6\}$.

Με δύο ενδεχόμενα $A$ και $B$ φτιάχνεις νέα:

| Γραφή      | Διαβάζεται  | Πραγματοποιείται όταν                    |
| ---------- | ----------- | ---------------------------------------- |
| $A \cup B$ | $A$ ή $B$   | συμβαίνει **ένα τουλάχιστον** από τα δύο |
| $A \cap B$ | $A$ και $B$ | συμβαίνουν **και τα δύο**                |
| $A'$       | όχι $A$     | **δεν** συμβαίνει το $A$                 |

Τα $A$ και $B$ λέγονται **ασυμβίβαστα** όταν δεν μπορούν να συμβούν μαζί: $A \cap B = \varnothing$.

## Πιθανότητα

Όταν όλα τα αποτελέσματα είναι **ισοπίθανα**, ισχύει ο **κλασικός ορισμός**:

$$
P(A) = \frac{N(A)}{N(\Omega)}
$$

δηλαδή **ευνοϊκές περιπτώσεις διά δυνατές περιπτώσεις**. Το $N(A)$ είναι το πλήθος των στοιχείων του $A$.

Στη βιομηχανία τα αποτελέσματα σπάνια είναι ισοπίθανα, και εκεί η πιθανότητα εκτιμάται από τη **σχετική συχνότητα** σε πολλές επαναλήψεις: αν σε $10\,000$ κομμάτια τα $150$ ήταν ελαττωματικά, η πιθανότητα ένα κομμάτι να είναι ελαττωματικό είναι περίπου $1{,}5\%$. Όσο περισσότερες οι επαναλήψεις, τόσο καλύτερη η εκτίμηση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο ζάρια: ο δειγματικός χώρος ολόκληρος*

## Οι κανόνες

Για κάθε ενδεχόμενο $0 \leq P(A) \leq 1$, με $P(\Omega) = 1$ και $P(\varnothing) = 0$. Και τρεις κανόνες που θα χρησιμοποιείς συνέχεια:

**Συμπλήρωμα:**

$$
P(A') = 1 - P(A)
$$

Όταν το «όχι» είναι πιο εύκολο να μετρηθεί από το «ναι». Αν ένα εξάρτημα είναι ελαττωματικό με πιθανότητα $0{,}03$, είναι εντάξει με πιθανότητα $0{,}97$.

**Προσθετικός νόμος:**

$$
P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)
$$

Αφαιρείς την τομή γιατί, αν προσθέσεις απλώς τα $P(A)$ και $P(B)$, τη μετράς δύο φορές. Για ασυμβίβαστα ενδεχόμενα η τομή είναι κενή και μένει $P(A) + P(B)$.

**Δεσμευμένη πιθανότητα.** Η πιθανότητα του $A$ **όταν ξέρεις ότι** συνέβη το $B$:

$$
P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}, \quad P(B) > 0
$$

Η πληροφορία ότι συνέβη το $B$ **μικραίνει τον δειγματικό χώρο**: μετράς μόνο μέσα στο $B$. Λύνοντας ως προς την τομή παίρνεις τον **πολλαπλασιαστικό νόμο**, $P(A \cap B) = P(B) \cdot P(A \mid B)$.

> **Κλειδί**
>
> Δύο ενδεχόμενα είναι **ανεξάρτητα** όταν η πραγματοποίηση του ενός δεν αλλάζει την πιθανότητα του άλλου: $P(A \mid B) = P(A)$. Ισοδύναμα,
>
> $$
> P(A \cap B) = P(A) \cdot P(B)
> $$
>
> Αυτή η ισότητα είναι και το **κριτήριο**: αν ισχύει, είναι ανεξάρτητα· αν όχι, δεν είναι. Δύο μηχανές που δουλεύουν σε διαφορετικά κυκλώματα είναι συνήθως ανεξάρτητες· δύο μηχανές στην ίδια παροχή ρεύματος όχι.

> **Πρόσεχε**
>
> **Ασυμβίβαστα δεν σημαίνει ανεξάρτητα** — σχεδόν το αντίθετο.
>
> Αν τα $A$ και $B$ είναι ασυμβίβαστα και έχουν θετικές πιθανότητες, τότε $P(A \cap B) = 0$, ενώ $P(A) \cdot P(B) > 0$. Άρα **δεν** είναι ανεξάρτητα: αν ξέρεις ότι έγινε το $A$, ξέρεις σίγουρα ότι **δεν** έγινε το $B$. Αυτό είναι η πιο ισχυρή εξάρτηση που υπάρχει.

## Αξιοπιστία: σε σειρά και παράλληλα

Ένα σύστημα από εξαρτήματα που δουλεύουν **ανεξάρτητα**, το καθένα με πιθανότητα σωστής λειτουργίας $p_1$, $p_2$:

- **Σε σειρά** (χρειάζονται και τα δύο, όπως δύο ασφάλειες στην ίδια γραμμή): $P = p_1 \cdot p_2$. Η αξιοπιστία **πέφτει** με κάθε εξάρτημα που προσθέτεις.
- **Παράλληλα** (αρκεί το ένα, όπως μια αντλία με την εφεδρική της): το σύστημα αποτυγχάνει μόνο αν αποτύχουν **και τα δύο**, οπότε $P = 1 - (1 - p_1)(1 - p_2)$. Η αξιοπιστία **ανεβαίνει**.

> **Θυμήσου**
>
> - $P(A') = 1 - P(A)$: όταν ζητιέται «τουλάχιστον ένα», υπολόγισε το «κανένα» και αφαίρεσε από το $1$.
> - $P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)$.
> - $P(A \mid B) = \dfrac{P(A \cap B)}{P(B)}$: μετράς μέσα στο $B$.
> - Ανεξάρτητα: $P(A \cap B) = P(A) P(B)$. Ασυμβίβαστα: $P(A \cap B) = 0$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα συνεργείο, το \$40\\%\$ των αυτοκινήτων έρχεται για αλλαγή λαδιών, το \$25\\%\$ για φρένα και το \$10\\%\$ και για τα δύο. Ποια η πιθανότητα ένα αυτοκίνητο να έρθει για ένα τουλάχιστον από τα δύο; Για κανένα από τα δύο; Μόνο για λάδια;

1. **Ενδεχόμενα:** $L$ «λάδια», $F$ «φρένα». Δίνονται $P(L) = 0{,}40$, $P(F) = 0{,}25$, $P(L \cap F) = 0{,}10$.
2. **Ένα τουλάχιστον** είναι η ένωση:
   $$
   P(L \cup F) = 0{,}40 + 0{,}25 - 0{,}10 = 0{,}55
   $$
3. **Κανένα** είναι το συμπλήρωμα της ένωσης: $1 - 0{,}55 = 0{,}45$.
4. **Μόνο λάδια** σημαίνει λάδια και όχι φρένα: από όλα τα «λάδια» αφαιρείς όσα είναι και «φρένα».
   $$
   P(L) - P(L \cap F) = 0{,}40 - 0{,}10 = 0{,}30
   $$
   **Έλεγχος:** μόνο λάδια $0{,}30$, μόνο φρένα $0{,}15$, και τα δύο $0{,}10$, κανένα $0{,}45$. Άθροισμα $1$.

### Παράδειγμα 2: Από δύο γραμμές παραγωγής ελέγχθηκαν \$200\$ εξαρτήματα. Η γραμμή Α έδωσε \$120\$, από τα οποία \$6\$ ελαττωματικά. Η γραμμή Β έδωσε \$80\$, από τα οποία \$8\$ ελαττωματικά. Βρες την πιθανότητα ένα εξάρτημα να είναι ελαττωματικό, και την πιθανότητα να είναι ελαττωματικό αν ξέρουμε ότι ήρθε από τη Β

1. **Πίνακας διπλής εισόδου:**
   |          | Ελαττωματικά | Εντάξει | Σύνολο |
   | -------- | ------------ | ------- | ------ |
   | Γραμμή Α | $6$          | $114$   | $120$  |
   | Γραμμή Β | $8$          | $72$    | $80$   |
   | Σύνολο   | $14$         | $186$   | $200$  |
2. **Ελαττωματικό, χωρίς άλλη πληροφορία:** $P(E) = \dfrac{14}{200} = 0{,}07$, δηλαδή $7\%$.
3. **Ελαττωματικό, όταν ξέρουμε ότι ήρθε από τη Β:** μετράμε **μόνο** στη γραμμή Β.
   $$
   P(E \mid B) = \frac{8}{80} = 0{,}10
   $$
   Με τον τύπο: $P(E \cap B) = \frac{8}{200} = 0{,}04$, $P(B) = \frac{80}{200} = 0{,}40$, και $\frac{0{,}04}{0{,}40} = 0{,}10$. Το ίδιο.
4. **Ανεξάρτητα;** Όχι: $P(E \mid B) = 10\%$ ενώ $P(E) = 7\%$. Η γραμμή επηρεάζει την ποιότητα — η Β βγάζει διπλάσιο ποσοστό ελαττωματικών από την Α ($\frac{6}{120} = 5\%$). Εκεί αξίζει να ψάξει ο υπεύθυνος συντήρησης.

### Παράδειγμα 3: Ένα αντλιοστάσιο άρδευσης έχει αντλίες που η καθεμία λειτουργεί σωστά σε μια μέρα με πιθανότητα \$0{,}9\$, ανεξάρτητα η μία από την άλλη. Σύγκρινε την αξιοπιστία όταν χρειάζονται δύο αντλίες σε σειρά με την αξιοπιστία όταν μία αντλία έχει μια εφεδρική

1. **Σε σειρά** (πρέπει να δουλέψουν και οι δύο): λόγω ανεξαρτησίας,
   $$
   P = 0{,}9 \cdot 0{,}9 = 0{,}81
   $$
2. **Με εφεδρική** (αρκεί η μία): το σύστημα αποτυγχάνει μόνο αν χαλάσουν και οι δύο, με πιθανότητα $0{,}1 \cdot 0{,}1 = 0{,}01$.
   $$
   P = 1 - 0{,}01 = 0{,}99
   $$
3. **Σύγκριση:** σε σειρά, η πιθανότητα βλάβης είναι $19\%$, σχεδόν μία μέρα στις πέντε. Με εφεδρική, $1\%$. Η δεύτερη αντλία δεν «διπλασιάζει» την αξιοπιστία — μειώνει την πιθανότητα αποτυχίας στο ένα δέκατο.

## Ερωτήσεις

1. Ρίχνεις ένα ζάρι. Ποια είναι η πιθανότητα να φέρεις αριθμό μεγαλύτερο από $4$;
   - $\frac{1}{3}$
   - $\frac{1}{2}$
   - $\frac{2}{3}$
   - $\frac{1}{6}$
2. Ένα εξάρτημα είναι ελαττωματικό με πιθανότητα $0{,}03$. Ποια είναι η πιθανότητα να είναι εντάξει;
   - $0{,}97$
   - $0{,}03$
   - $0{,}7$
   - $97$
3. Ισχύει $P(A) = 0{,}5$, $P(B) = 0{,}4$ και $P(A \cap B) = 0{,}2$. Πόσο είναι το $P(A \cup B)$;
   - $0{,}7$
   - $0{,}9$
   - $0{,}2$
   - $1{,}1$
4. Τα ενδεχόμενα $A$ και $B$ είναι ασυμβίβαστα, με $P(A) = 0{,}3$ και $P(B) = 0{,}5$. Τι ισχύει;
   - Δεν είναι ανεξάρτητα, αφού $P(A \cap B) = 0$
   - Είναι ανεξάρτητα, αφού δεν έχουν κοινά στοιχεία
   - Η ένωσή τους έχει πιθανότητα $0{,}65$
   - Η τομή τους έχει πιθανότητα $0{,}15$
5. Ισχύει $P(A \cap B) = 0{,}12$ και $P(B) = 0{,}4$. Πόσο είναι το $P(A \mid B)$;
   - $0{,}3$
   - $0{,}048$
   - $0{,}12$
   - $3{,}33$
6. Δύο μηχανές σε διαφορετικά κτίρια χαλάνε ανεξάρτητα. Η πρώτη χαλάει μέσα στον μήνα με πιθανότητα $0{,}5$ και η δεύτερη με $0{,}6$. Ποια η πιθανότητα να χαλάσουν και οι δύο;
   - $0{,}3$
   - $1{,}1$
   - $0{,}55$
   - $0{,}8$
7. Ένας χώρος έχει δύο ανεξάρτητους ανιχνευτές καπνού. Ο καθένας ανιχνεύει μια φωτιά με πιθανότητα $0{,}9$. Ποια η πιθανότητα να την ανιχνεύσει ένας τουλάχιστον;
   - $0{,}99$
   - $0{,}81$
   - $0{,}9$
   - $1{,}8$
8. Ρίχνεις δύο ζάρια. Ποια είναι η πιθανότητα το άθροισμα να είναι $7$;
   - $\frac{1}{6}$
   - $\frac{1}{11}$
   - $\frac{7}{36}$
   - $\frac{1}{12}$

## Ασκήσεις

1. Σε ένα κουτί με $50$ ασφάλειες οι $4$ είναι καμένες. Παίρνεις μία στην τύχη. Ποια η πιθανότητα να είναι καμένη;
2. Σε ένα συνεργείο, το $35\%$ των αυτοκινήτων θέλει αλλαγή λαδιών, το $45\%$ θέλει φρένα και το $60\%$ θέλει ένα τουλάχιστον από τα δύο. Διαλέγεις ένα αυτοκίνητο στην τύχη. Ποια είναι η πιθανότητα να θέλει μόνο φρένα;
3. Ρίχνεις δύο ζάρια. Ποια είναι η πιθανότητα το άθροισμα να είναι $5$ ή να φέρεις διπλές (ίδια ένδειξη και στα δύο ζάρια);
4. Σε μια τεχνική εταιρεία $300$ εργαζομένων, $180$ δουλεύουν στο εργοτάξιο και $120$ στο γραφείο. Πιστοποίηση ασφάλειας έχουν $90$ από το εργοτάξιο και $60$ από το γραφείο. Διαλέγεις έναν εργαζόμενο στην τύχη.
   α) Ποια η πιθανότητα να έχει πιστοποίηση;
   β) Ποια η πιθανότητα να έχει πιστοποίηση, αν ξέρεις ότι δουλεύει στο γραφείο;
   γ) Είναι ανεξάρτητα τα ενδεχόμενα «έχει πιστοποίηση» και «δουλεύει στο γραφείο»;
5. Μια γραμμή συσκευασίας έχει τρία μηχανήματα σε σειρά. Το καθένα δουλεύει χωρίς βλάβη σε μια βάρδια με πιθανότητα $0{,}95$, ανεξάρτητα από τα άλλα. Ποια η πιθανότητα να βγει η βάρδια χωρίς διακοπή;
6. Η μηχανή Α φτιάχνει το $60\%$ των εξαρτημάτων ενός εργοστασίου, με $2\%$ ελαττωματικά. Η μηχανή Β φτιάχνει το υπόλοιπο $40\%$, με $5\%$ ελαττωματικά.
   α) Ποια η πιθανότητα ένα τυχαίο εξάρτημα να είναι ελαττωματικό;
   β) Ένα εξάρτημα βρέθηκε ελαττωματικό. Ποια η πιθανότητα να το έφτιαξε η Β;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/probability
