# Μέτρα θέσης και διασποράς

> Μέση τιμή, διάμεσος, τυπική απόκλιση και συντελεστής μεταβολής.

Μαθηματικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/measures

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις μέση τιμή και διάμεσο, και από πίνακα συχνοτήτων.
- Να εξηγείς πότε η διάμεσος περιγράφει καλύτερα ένα δείγμα από τη μέση τιμή.
- Να υπολογίζεις εύρος, διακύμανση και τυπική απόκλιση.
- Να χρησιμοποιείς τον συντελεστή μεταβολής και τον κανόνα της κανονικής κατανομής για να κρίνεις ομοιογένεια και ποσοστά.

## Δύο αριθμοί για ένα δείγμα

Ένας πίνακας συχνοτήτων δείχνει όλη την εικόνα. Στην καθημερινή δουλειά όμως χρειάζεσαι κάτι πιο σύντομο: **έναν αριθμό** που λέει γύρω από πού βρίσκονται οι τιμές, και **έναν** που λέει πόσο απλώνονται. Ο πρώτος είναι **μέτρο θέσης**, ο δεύτερος **μέτρο διασποράς**.

Δύο μηχανές πλήρωσης βγάζουν σακιά με μέσο βάρος $50$ kg. Η μία βγάζει $49{,}8$ ως $50{,}2$, η άλλη $46$ ως $54$. Το ίδιο μέτρο θέσης, τελείως διαφορετική ποιότητα. Γι' αυτό χρειάζονται και τα δύο.

## Μέτρα θέσης

**Μέση τιμή.** Αν οι παρατηρήσεις είναι $t_1, t_2, \dots, t_\nu$:

$$
\bar{x} = \frac{t_1 + t_2 + \dots + t_\nu}{\nu}
$$

Από πίνακα συχνοτήτων, κάθε τιμή $x_i$ μετράει τόσες φορές όση η συχνότητά της:

$$
\begin{aligned}
\bar{x} &= \frac{x_1 \nu_1 + x_2 \nu_2 + \dots + x_k \nu_k}{\nu} \\
&= x_1 f_1 + x_2 f_2 + \dots + x_k f_k
\end{aligned}
$$

Σε **ομαδοποιημένα** δεδομένα, ως $x_i$ παίρνεις το **κέντρο** κάθε κλάσης. Το αποτέλεσμα είναι προσέγγιση: για τους $20$ χρόνους επισκευής της προηγούμενης ενότητας, τα κέντρα δίνουν $\frac{25 \cdot 4 + 35 \cdot 9 + 45 \cdot 5 + 55 \cdot 2}{20} = 37{,}5$ λεπτά, ενώ οι ακριβείς τιμές δίνουν $37{,}35$.

**Διάμεσος** $\delta$. Βάζεις τις παρατηρήσεις **σε αύξουσα σειρά**:

- αν το πλήθος τους $\nu$ είναι περιττό, διάμεσος είναι η **μεσαία**,
- αν είναι άρτιο, διάμεσος είναι το **ημιάθροισμα των δύο μεσαίων**.

Η διάμεσος χωρίζει το δείγμα στα δύο: οι μισές τιμές είναι μικρότερες ή ίσες, οι μισές μεγαλύτερες ή ίσες.

**Επικρατούσα τιμή** είναι αυτή με τη μεγαλύτερη συχνότητα. Είναι το μόνο μέτρο θέσης που έχει νόημα και σε ποιοτική μεταβλητή: «η πιο συχνή βλάβη».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι κάνει μια ακραία τιμή*

> **Πρόσεχε**
>
> Η μέση τιμή **επηρεάζεται πολύ από ακραίες τιμές**, η διάμεσος όχι. Ένα μηχάνημα που έμεινε $22$ ώρες στο συνεργείο, ανάμεσα σε άλλα που έμειναν $2$ ως $5$ ώρες, ανεβάζει τη μέση τιμή χωρίς να αλλάζει την εικόνα της «συνηθισμένης» επισκευής.
>
> Γι' αυτό μισθοί, τιμές ακινήτων και χρόνοι αναμονής δίνονται συχνά με τη **διάμεσο**.

## Μέτρα διασποράς

**Εύρος** $R$: μεγαλύτερη μείον μικρότερη τιμή. Γρήγορο, αλλά κρέμεται από δύο μόνο τιμές, τις πιο ακραίες.

**Διακύμανση** $s^2$: ο μέσος όρος των τετραγώνων των αποκλίσεων από τη μέση τιμή.

$$
s^2 = \frac{1}{\nu}\Big[(t_1 - \bar{x})^2 + (t_2 - \bar{x})^2 + \dots + (t_\nu - \bar{x})^2\Big]
$$

Τα τετράγωνα υπάρχουν για να μη «σβήνουν» οι θετικές αποκλίσεις τις αρνητικές· χωρίς αυτά το άθροισμα θα έβγαινε πάντα $0$.

**Τυπική απόκλιση** $s = \sqrt{s^2}$. Έχει τις **ίδιες μονάδες** με τα δεδομένα (η διακύμανση έχει μονάδες στο τετράγωνο), γι' αυτό αυτήν χρησιμοποιείς για να περιγράψεις τη διασπορά.

> **Κλειδί**
>
> Η τυπική απόκλιση είναι, χοντρικά, **πόσο απέχει μια τυπική τιμή από τη μέση τιμή**.
>
> Μικρή $s$: οι τιμές μαζεμένες γύρω από το $\bar{x}$, η παραγωγή σταθερή. Μεγάλη $s$: οι τιμές σκόρπιες, και το $\bar{x}$ μόνο του δεν σε προετοιμάζει για ό,τι θα δεις.

## Η κανονική κατανομή

Πολλές μετρήσεις της παραγωγής — βάρη συσκευασιών, διάμετροι εξαρτημάτων, αντιστάσεις — ακολουθούν περίπου μια κατανομή σε σχήμα καμπάνας, την **κανονική**. Σε αυτήν ισχύει:

| Διάστημα                          | Ποσοστό των τιμών, περίπου |
| --------------------------------- | -------------------------- |
| $(\bar{x} - s, \; \bar{x} + s)$   | $68\%$                     |
| $(\bar{x} - 2s, \; \bar{x} + 2s)$ | $95\%$                     |
| $(\bar{x} - 3s, \; \bar{x} + 3s)$ | $99{,}7\%$                 |

Η κατανομή είναι **συμμετρική**: μέση τιμή και διάμεσος συμπίπτουν, και το ποσοστό έξω από ένα διάστημα μοιράζεται μισό-μισό στις δύο ουρές. Πρακτικά, σχεδόν όλες οι τιμές χωράνε σε εύρος $R \approx 6s$.

## Συντελεστής μεταβολής

Μια τυπική απόκλιση $2$ mm είναι μεγάλη για ροδέλες πάχους $3$ mm και ασήμαντη για σωλήνες μήκους $6$ m. Για να συγκρίνεις τη διασπορά δειγμάτων με **διαφορετική μέση τιμή** ή **διαφορετικές μονάδες**, τη διαιρείς με τη μέση τιμή:

$$
CV = \frac{s}{\bar{x}} \cdot 100\%, \quad \bar{x} > 0
$$

Ένα δείγμα λέγεται **ομοιογενές** όταν $CV \leq 10\%$.

> **Θυμήσου**
>
> - Θέση: $\bar{x}$ (όλες οι τιμές μετράνε), $\delta$ (μόνο η σειρά μετράει, ανθεκτική σε ακραίες).
> - Διασπορά: $R$ (δύο τιμές), $s^2$ (μονάδες στο τετράγωνο), $s$ (μονάδες των δεδομένων).
> - Κανονική: $68\%$, $95\%$, $99{,}7\%$ σε $1$, $2$, $3$ τυπικές αποκλίσεις.
> - Σύγκριση διασποράς: $CV$, ομοιογενές ως $10\%$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Οι ώρες που έμειναν \$8\$ μηχανήματα στο συνεργείο ήταν: 4, 2, 5, 3, 22, 4, 3, 5. Βρες τη μέση τιμή και τη διάμεσο. Ποια περιγράφει καλύτερα τη συνηθισμένη επισκευή;

1. **Μέση τιμή:** άθροισμα $4 + 2 + 5 + 3 + 22 + 4 + 3 + 5 = 48$, άρα $\bar{x} = \dfrac{48}{8} = 6$ ώρες.
2. **Διάμεσος:** σε σειρά, 2, 3, 3, 4, 4, 5, 5, 22. Το πλήθος είναι άρτιο, οι δύο μεσαίες (4η και 5η) είναι $4$ και $4$:
   $$
   \delta = \frac{4 + 4}{2} = 4
   $$
3. **Σύγκριση:** επτά από τα οκτώ μηχανήματα έμειναν $5$ ώρες ή λιγότερο, και όμως η μέση τιμή είναι $6$. Την τράβηξε πάνω η μία επισκευή των $22$ ωρών.

   Η **διάμεσος** ($4$ ώρες) περιγράφει καλύτερα τη συνηθισμένη επισκευή. Η μέση τιμή είναι χρήσιμη για άλλη ερώτηση: πόσες ώρες συνεργείου θα χρειαστούν συνολικά για $8$ μηχανήματα ($8 \cdot 6 = 48$).

### Παράδειγμα 2: Πέντε σακιά από μια μηχανή πλήρωσης ζύγισαν \$48\$, \$50\$, \$51\$, \$49\$ και \$52\$ kg. Βρες τη διακύμανση, την τυπική απόκλιση και τον συντελεστή μεταβολής

1. **Μέση τιμή:** $\bar{x} = \dfrac{48 + 50 + 51 + 49 + 52}{5} = \dfrac{250}{5} = 50$ kg.
2. **Αποκλίσεις και τετράγωνα:**
   | $t_i$               | $48$ | $50$ | $51$ | $49$ | $52$ |
   | ------------------- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- |
   | $t_i - \bar{x}$     | $-2$ | $0$  | $1$  | $-1$ | $2$  |
   | $(t_i - \bar{x})^2$ | $4$  | $0$  | $1$  | $1$  | $4$  |
   Οι αποκλίσεις αθροίζουν $0$, όπως πάντα. Τα τετράγωνα αθροίζουν $10$.
3. **Διακύμανση:** $s^2 = \dfrac{10}{5} = 2$ (σε τετραγωνικά κιλά).

   **Τυπική απόκλιση:** $s = \sqrt{2} \approx 1{,}41$ kg.
4. **Συντελεστής μεταβολής:** $CV = \dfrac{1{,}41}{50} \cdot 100\% \approx 2{,}8\%$. Κάτω από $10\%$: το δείγμα είναι ομοιογενές, η μηχανή γεμίζει σταθερά.

### Παράδειγμα 3: Ένας τόρνος κόβει άξονες με μέσο μήκος \$80\$ mm και τυπική απόκλιση \$1{,}6\$ mm. Μια πρέσα κόβει ροδέλες με μέσο πάχος \$2\$ mm και τυπική απόκλιση \$0{,}1\$ mm. Ποια μηχανή δουλεύει πιο ομοιόμορφα; Αν τα μήκη των αξόνων ακολουθούν κανονική κατανομή, ανάμεσα σε ποια όρια βρίσκεται το \$95\\%\$ τους;

1. **Οι τυπικές αποκλίσεις δεν συγκρίνονται απευθείας:** $1{,}6$ mm σε $80$ mm και $0{,}1$ mm σε $2$ mm δεν είναι το ίδιο «λάθος». Συγκρίνεις συντελεστές μεταβολής.
2. **Τόρνος:** $CV = \dfrac{1{,}6}{80} \cdot 100\% = 2\%$.

   **Πρέσα:** $CV = \dfrac{0{,}1}{2} \cdot 100\% = 5\%$.

   Ο **τόρνος** είναι σχετικά πιο ομοιόμορφος, παρότι η τυπική του απόκλιση είναι $16$ φορές μεγαλύτερη.
3. **Το $95\%$** βρίσκεται σε απόσταση $2s$ από τη μέση τιμή:
   $$
   80 - 2 \cdot 1{,}6 = 76{,}8 \qquad 80 + 2 \cdot 1{,}6 = 83{,}2
   $$
   Περίπου το $95\%$ των αξόνων έχει μήκος από $76{,}8$ ως $83{,}2$ mm, και περίπου $2{,}5\%$ είναι μακρύτεροι από $83{,}2$ mm.

## Ερωτήσεις

1. Πέντε τεχνικοί έκαναν τόσες επισκέψεις σε μια μέρα: $2$, $5$, $5$, $9$ και $14$. Ποια είναι η μέση τιμή;
   - $7$
   - $5$
   - $12$
   - $8$
2. Ποια είναι η διάμεσος των τιμών $3$, $8$, $6$, $10$, $4$, $9$;
   - $7$
   - $8$
   - $6$
   - $6{,}67$
3. Σε ένα δείγμα μισθών προστίθεται ένας πολύ υψηλός μισθός. Τι αλλάζει περισσότερο;
   - Η μέση τιμή
   - Η διάμεσος
   - Η επικρατούσα τιμή
   - Κανένα μέτρο θέσης
4. Η διακύμανση των βαρών κάποιων συσκευασιών είναι $s^2 = 16$ (σε τετραγωνικά γραμμάρια). Πόση είναι η τυπική απόκλιση;
   - $4$ g
   - $8$ g
   - $256$ g
   - $16$ g
5. Ένα δείγμα έχει $\bar{x} = 50$ και $s = 6$. Είναι ομοιογενές;
   - Όχι, γιατί $CV = 12\%$
   - Ναι, γιατί $s < 10$
   - Ναι, γιατί $CV = 8{,}3\%$
   - Όχι, γιατί $s^2 = 36$
6. Το βάρος των πακέτων καφέ μιας γραμμής ακολουθεί κανονική κατανομή με $\bar{x} = 500$ g και $s = 5$ g. Περίπου τι ποσοστό των πακέτων ζυγίζει από $490$ ως $510$ g;
   - $95\%$
   - $68\%$
   - $99{,}7\%$
   - $100\%$
7. Μετράς μήκη καλωδίων σε μέτρα. Σε ποιες μονάδες είναι η τυπική απόκλιση;
   - Σε μέτρα
   - Σε τετραγωνικά μέτρα
   - Σε ποσοστό
   - Δεν έχει μονάδες
8. Όλοι οι εργαζόμενοι μιας επιχείρησης παίρνουν αύξηση $50$ € τον μήνα. Τι γίνεται με τη μέση τιμή και την τυπική απόκλιση των μισθών;
   - Η μέση τιμή αυξάνεται κατά $50$ €, η $s$ μένει ίδια
   - Αυξάνονται και οι δύο κατά $50$ €
   - Η μέση τιμή μένει ίδια, η $s$ αυξάνεται κατά $50$ €
   - Δεν αλλάζει ούτε η μέση τιμή ούτε η $s$

## Ασκήσεις

1. Οι ημερήσιες παραγγελίες ενός φούρνου σε πέντε μέρες ήταν $12$, $15$, $11$, $14$ και $18$. Βρες τη μέση τιμή.
2. Οι χρόνοι αναμονής σε ένα ΚΤΕΟ (σε λεπτά) για οκτώ οχήματα ήταν: 23, 19, 31, 27, 19, 25, 40, 22. Βρες τη διάμεσο και τη μέση τιμή. Ποια από τις δύο είναι μεγαλύτερη;
3. Βρες τη διακύμανση και την τυπική απόκλιση των τιμών $6$, $8$, $10$, $12$, $14$.
4. Οι μηνιαίες υπερωρίες $40$ εργαζομένων ομαδοποιήθηκαν σε κλάσεις: $[0, 4)$ ώρες με $5$ εργαζόμενους, $[4, 8)$ με $10$, $[8, 12)$ με $15$ και $[12, 16)$ με $10$. Βρες τη μέση τιμή με τα κέντρα των κλάσεων.
5. Η μηχανή Α γεμίζει βάζα με μέσο βάρος $250$ g και τυπική απόκλιση $10$ g. Η μηχανή Β γεμίζει βάζα με μέσο βάρος $500$ g και τυπική απόκλιση $15$ g.
   α) Ποιος είναι ο συντελεστής μεταβολής της Α;
   β) Ποιος είναι ο συντελεστής μεταβολής της Β;
   γ) Ποια μηχανή γεμίζει πιο ομοιόμορφα;
6. Το βάρος των συσκευασιών ρυζιού ακολουθεί κανονική κατανομή με μέση τιμή $1000$ g και τυπική απόκλιση $8$ g. Από $2000$ συσκευασίες, περίπου πόσες ζυγίζουν λιγότερο από $984$ g;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/measures
