# Όριο και συνέχεια

> Τι κάνει μια συνάρτηση κοντά σε ένα σημείο.

Μαθηματικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/limits-continuity

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι σημαίνει το όριο μιας συνάρτησης σε ένα σημείο και πότε υπάρχει.
- Να υπολογίζεις όρια με αντικατάσταση, παραγοντοποίηση και συζυγή παράσταση.
- Να ελέγχεις αν μια συνάρτηση είναι συνεχής σε ένα σημείο, και να βρίσκεις παράμετρο ώστε να είναι.
- Να ερμηνεύεις το όριο στο άπειρο ως την τιμή που πλησιάζει ένα μέγεθος σε μεγάλη κλίμακα.

## Τι κάνει η συνάρτηση κοντά, όχι πάνω

Πάρε τη συνάρτηση

$$
f(x) = \frac{x^2 - 9}{x - 3}
$$

Στο $x = 3$ δεν ορίζεται: ο παρονομαστής μηδενίζεται. Τι γίνεται όμως **κοντά** στο $3$;

| $x$    | $2{,}9$ | $2{,}99$ | $2{,}999$ | $3$ | $3{,}001$ | $3{,}01$ | $3{,}1$ |
| ------ | ------- | -------- | --------- | --- | --------- | -------- | ------- |
| $f(x)$ | $5{,}9$ | $5{,}99$ | $5{,}999$ | —   | $6{,}001$ | $6{,}01$ | $6{,}1$ |

Από αριστερά και από δεξιά, οι τιμές πλησιάζουν το $6$. Αυτό γράφεται

$$
\lim_{x \to 3} f(x) = 6
$$

και διαβάζεται «το **όριο** της $f$ καθώς το $x$ τείνει στο $3$ είναι $6$». Σημαίνει: μπορείς να κάνεις το $f(x)$ όσο κοντά θέλεις στο $6$, αρκεί να πάρεις το $x$ αρκετά κοντά στο $3$, χωρίς να είναι ίσο με $3$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πλησίασε το x₀ = 3*

> **Κλειδί**
>
> Το όριο στο $x_0$ **δεν** ενδιαφέρεται για το τι γίνεται **στο** $x_0$. Η $f$ μπορεί να μην ορίζεται εκεί, ή να έχει εκεί μια τελείως άσχετη τιμή.
>
> Το όριο λέει πού **οδηγούν** οι τιμές καθώς πλησιάζεις. Η τιμή λέει πού **βρίσκεσαι**. Είναι δύο διαφορετικές ερωτήσεις.

## Από αριστερά και από δεξιά

Μπορείς να πλησιάσεις το $x_0$ από δύο μεριές. Τα όρια από κάθε μεριά λέγονται **πλευρικά**:

- $\lim_{x \to x_0^-} f(x)$: από αριστερά, με $x < x_0$
- $\lim_{x \to x_0^+} f(x)$: από δεξιά, με $x > x_0$

Το όριο υπάρχει **μόνο όταν** τα δύο πλευρικά υπάρχουν και είναι **ίσα**. Τότε η κοινή τους τιμή είναι το όριο.

Παράδειγμα από τη ζωή: ένα πάρκινγκ χρεώνει $3$ € για στάθμευση έως $1$ ώρα και $5$ € για στάθμευση πάνω από $1$ ώρα και έως $2$. Λίγο πριν από τη μία ώρα πληρώνεις $3$ €, λίγο μετά $5$ €. Τα πλευρικά όρια στο $t = 1$ είναι $3$ και $5$, άρα **το όριο εκεί δεν υπάρχει**. Η χρέωση «πηδάει».

## Πώς υπολογίζεις ένα όριο

**1. Αντικατάσταση.** Αν η $f$ είναι πολυώνυμο, το όριο είναι απλώς η τιμή:

$$
\lim_{x \to 2} (3x^2 - x + 1) = 12 - 2 + 1 = 11
$$

Το ίδιο ισχύει για ρητή συνάρτηση, αρκεί ο παρονομαστής να μην μηδενίζεται στο $x_0$.

**2. Παραγοντοποίηση, όταν βγαίνει $\frac{0}{0}$.** Η μορφή $\frac{0}{0}$ δεν είναι αποτέλεσμα· είναι σήμα ότι αριθμητής και παρονομαστής έχουν **κοινό παράγοντα** $x - x_0$. Τον βγάζεις και τον απλοποιείς:

$$
\frac{x^2 - 9}{x - 3} = \frac{(x - 3)(x + 3)}{x - 3} = x + 3, \quad x \neq 3
$$

οπότε το όριο στο $3$ είναι $3 + 3 = 6$, όπως έδειξε ο πίνακας.

**3. Συζυγής παράσταση, όταν υπάρχει ρίζα.** Πολλαπλασιάζεις αριθμητή και παρονομαστή με τη συζυγή, ώστε να εμφανιστεί η ταυτότητα $(\sqrt{a} - b)(\sqrt{a} + b) = a - b^2$:

$$
\frac{\sqrt{x} - 2}{x - 4} = \frac{x - 4}{(x - 4)(\sqrt{x} + 2)} = \frac{1}{\sqrt{x} + 2}
$$

και για $x \to 4$ πάει στο $\frac{1}{4}$.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\frac{0}{0}$ **δεν** σημαίνει ότι το όριο είναι $0$, ούτε ότι δεν υπάρχει. Σημαίνει «δεν ξέρω ακόμα» — κάνε απλοποίηση και ξαναδοκίμασε.
>
> Αντίθετα, το $\frac{5}{0}$ σημαίνει κάτι συγκεκριμένο: οι τιμές μεγαλώνουν απεριόριστα (κατά απόλυτη τιμή), και πεπερασμένο όριο δεν υπάρχει.

## Συνέχεια: όταν το όριο και η τιμή συμφωνούν

Μια συνάρτηση λέγεται **συνεχής** στο $x_0$ του πεδίου ορισμού της όταν

$$
\lim_{x \to x_0} f(x) = f(x_0)
$$

Αυτό κρύβει τρεις ελέγχους, και αν αποτύχει ένας, η $f$ δεν είναι συνεχής εκεί:

1. η $f$ **ορίζεται** στο $x_0$,
2. το **όριο** στο $x_0$ **υπάρχει**,
3. όριο και τιμή είναι **ίσα**.

Γεωμετρικά: η γραφική παράσταση περνάει από το $x_0$ **χωρίς σκίσιμο**. Αν είναι συνεχής σε ένα διάστημα, τη σχεδιάζεις χωρίς να σηκώσεις το μολύβι από το χαρτί.

Τα πολυώνυμα είναι συνεχή παντού. Οι ρητές συναρτήσεις και η $\sqrt{x}$ είναι συνεχείς σε όλο το πεδίο ορισμού τους. Το ερώτημα της συνέχειας γίνεται ενδιαφέρον στις **συναρτήσεις πολλαπλού τύπου**, στο σημείο όπου αλλάζει ο τύπος. Εκεί υπολογίζεις τα δύο πλευρικά όρια, το καθένα με τον δικό του κλάδο.

> **Θυμήσου**
>
> Στο σημείο αλλαγής τύπου $x_0$, η $f$ είναι συνεχής όταν
>
> **αριστερό όριο = δεξί όριο = $f(x_0)$**.
>
> Κάθε τιμολόγιο με κλιμάκια που **δεν** θέλει να «πηδάει» το ποσό στο όριο του κλιμακίου είναι ακριβώς αυτή η εξίσωση.

## Όταν το $x$ μεγαλώνει απεριόριστα

Ένα εργαστήριο έχει σταθερά έξοδα $500$ € τον μήνα και κόστος $4$ € για κάθε τεμάχιο. Το **μέσο κόστος** ανά τεμάχιο, για $x$ τεμάχια, είναι

$$
M(x) = \frac{500 + 4x}{x} = \frac{500}{x} + 4
$$

Για $100$ τεμάχια είναι $9$ €, για $1000$ είναι $4{,}50$ €, για $10\,000$ είναι $4{,}05$ €. Όσο αυξάνεις την παραγωγή, το $\frac{500}{x}$ μικραίνει προς το $0$:

$$
\lim_{x \to +\infty} M(x) = 4
$$

Το μέσο κόστος πλησιάζει το μεταβλητό κόστος, **χωρίς ποτέ να πέσει κάτω από αυτό**. Τα σταθερά έξοδα «μοιράζονται» σε όλο και περισσότερα τεμάχια — αυτό είναι η οικονομία κλίμακας, γραμμένη ως όριο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to 2} \dfrac{x^2 + 3x - 10}{x - 2}\$

1. **Δοκιμάζω αντικατάσταση:** αριθμητής $4 + 6 - 10 = 0$, παρονομαστής $0$. Μορφή $\frac{0}{0}$, άρα υπάρχει κοινός παράγοντας $x - 2$.
2. **Παραγοντοποιώ** τον αριθμητή: ψάχνω δύο αριθμούς με άθροισμα $3$ και γινόμενο $-10$, τους $5$ και $-2$.
   $$
   x^2 + 3x - 10 = (x - 2)(x + 5)
   $$
3. **Απλοποιώ** για $x \neq 2$: $\dfrac{(x - 2)(x + 5)}{x - 2} = x + 5$.
   $$
   \lim_{x \to 2} (x + 5) = 7
   $$

### Παράδειγμα 2: Ένα πάρκινγκ χρεώνει \$3\$ € για στάθμευση έως \$1\$ ώρα και \$5\$ € για πάνω από \$1\$ ώρα και έως \$2\$ ώρες. Είναι η χρέωση \$C(t)\$ συνεχής στο \$t = 1\$;

1. **Ο τύπος**, για $0 < t \leq 2$ (ώρες):
   $$
   C(t) = \begin{cases} 3, & 0 < t \leq 1 \\ 5, & 1 < t \leq 2 \end{cases}
   $$
   Η τιμή στο σημείο: $C(1) = 3$, από τον πρώτο κλάδο.
2. **Πλευρικά όρια:** από αριστερά ισχύει ο πρώτος κλάδος, $\lim_{t \to 1^-} C(t) = 3$. Από δεξιά ο δεύτερος, $\lim_{t \to 1^+} C(t) = 5$.
3. Τα πλευρικά όρια διαφέρουν, οπότε **το όριο στο $1$ δεν υπάρχει** και η $C$ **δεν** είναι συνεχής εκεί.

   **Στην πράξη:** ένα λεπτό παραπάνω κοστίζει $2$ €. Κάθε τιμολόγιο «ανά ώρα ή κλάσμα ώρας» είναι ασυνεχές στις ακέραιες ώρες.

### Παράδειγμα 3: Ένα τιμολόγιο ρεύματος χρεώνει \$K(x) = 0{,}15x\$ € για κατανάλωση έως \$500\$ kWh και \$K(x) = 0{,}20x - \alpha\$ για πάνω από \$500\$ kWh. Βρες το \$\alpha\$ ώστε το ποσό να μην πηδάει στις \$500\$ kWh

1. «Να μην πηδάει» σημαίνει η $K$ να είναι **συνεχής** στο $x_0 = 500$.

   **Τιμή και αριστερό όριο**, από τον πρώτο κλάδο: $K(500) = 0{,}15 \cdot 500 = 75$.
2. **Δεξί όριο**, από τον δεύτερο κλάδο:
   $$
   \lim_{x \to 500^+} (0{,}20x - \alpha) = 100 - \alpha
   $$
3. **Συνέχεια:** $100 - \alpha = 75$, άρα $\alpha = 25$.
4. **Έλεγχος:** για $600$ kWh, $K(600) = 120 - 25 = 95$ €. Οι πρώτες $500$ kWh κοστίζουν $75$ € και οι επόμενες $100$ kWh $20$ €, με $0{,}20$ € η καθεμία. Το $\alpha$ είναι η «έκπτωση» που κρατά τη χρέωση ενιαία.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο είναι το $\lim_{x \to 2} (3x^2 - 1)$;
   - $11$
   - $5$
   - $35$
   - Δεν υπάρχει
2. Πόσο είναι το $\lim_{x \to 5} \dfrac{x^2 - 25}{x - 5}$;
   - $10$
   - $0$
   - Δεν υπάρχει
   - $5$
3. Για μια συνάρτηση ισχύει $\lim_{x \to 1^-} f(x) = 4$ και $\lim_{x \to 1^+} f(x) = 6$. Τι ισχύει για το $\lim_{x \to 1} f(x)$;
   - Δεν υπάρχει
   - Είναι $5$
   - Είναι $6$
   - Είναι $f(1)$
4. Ισχύει $f(2) = 7$ και $\lim_{x \to 2} f(x) = 5$. Είναι η $f$ συνεχής στο $2$;
   - Όχι, γιατί όριο και τιμή διαφέρουν
   - Ναι, γιατί και το όριο και η τιμή υπάρχουν
   - Όχι, γιατί η $f$ δεν ορίζεται στο $2$
   - Δεν φτάνουν τα στοιχεία για να κρίνεις
5. Η $f$ είναι $2x + \alpha$ για $x < 1$ και $x^2 + 3$ για $x \geq 1$. Για ποιο $\alpha$ είναι συνεχής στο $1$;
   - $\alpha = 2$
   - $\alpha = 4$
   - $\alpha = 1$
   - Για κάθε $\alpha$
6. Η $f(x) = \dfrac{x^2 - 1}{x - 1}$ δεν ορίζεται στο $1$. Τι ισχύει για το όριό της στο $1$;
   - Υπάρχει και είναι $2$
   - Δεν υπάρχει, αφού η $f$ δεν ορίζεται
   - Υπάρχει και είναι $0$
   - Υπάρχει και είναι $1$
7. Το μέσο κόστος ανά τεμάχιο ενός προϊόντος είναι $M(x) = \dfrac{600 + 5x}{x}$ €. Πόσο είναι το $\lim_{x \to +\infty} M(x)$;
   - $5$ €
   - $0$ €
   - $605$ €
   - $+\infty$
8. Πόσο είναι το $\lim_{x \to 9} \dfrac{\sqrt{x} - 3}{x - 9}$;
   - $\frac{1}{6}$
   - $\frac{1}{3}$
   - $0$
   - $6$

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε το $\lim_{x \to -1} (x^3 + 2x + 4)$.
2. Υπολόγισε το $\lim_{x \to -3} \dfrac{2x^2 + 5x - 3}{x + 3}$.
3. Υπολόγισε το $\lim_{x \to 1} \dfrac{x^2 - 1}{x^2 - 3x + 2}$.
4. Υπολόγισε το $\lim_{x \to 0} \dfrac{\sqrt{x + 16} - 4}{x}$.
5. Μια δημοτική επιχείρηση ύδρευσης χρεώνει $K(x) = 0{,}8x$ € για κατανάλωση έως $20$ κυβικά μέτρα και $K(x) = 1{,}2x - \beta$ για πάνω από $20$. Για ποιο $\beta$ η χρέωση είναι συνεχής στα $20$ κυβικά;
6. Η $f$ είναι $2x + \alpha$ για $x < 1$, $x^2 + \beta$ για $1 \leq x \leq 3$ και $4x$ για $x > 3$. Βρες τα $\alpha$ και $\beta$ ώστε η $f$ να είναι συνεχής σε όλο το $\mathbb{R}$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/limits-continuity
