# Ολοκληρώματα

> Το αντίστροφο της παραγώγου, και πώς δίνει εμβαδό.

Μαθηματικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/integrals

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις αρχική συνάρτηση με τον πίνακα βασικών ολοκληρωμάτων.
- Να χρησιμοποιείς μια αρχική συνθήκη για να βρεις τη σταθερά, π.χ. το κόστος από το οριακό κόστος.
- Να υπολογίζεις ορισμένο ολοκλήρωμα με το θεμελιώδες θεώρημα.
- Να ερμηνεύεις το ολοκλήρωμα ως εμβαδό, ως διανυόμενη απόσταση και ως συνολική ποσότητα από έναν ρυθμό.

## Από τον ρυθμό πίσω στο σύνολο

Στην παράγωγο ήξερες το κόστος και έβρισκες το οριακό κόστος. Στην πράξη συχνά γίνεται το ανάποδο: ο μηχανικός παραγωγής ξέρει πόσο κοστίζει **κάθε επιπλέον** τεμάχιο, και ο λογιστής θέλει το **συνολικό** κόστος. Το ταχύμετρο δίνει ταχύτητα, και θέλεις την απόσταση. Το ροόμετρο δίνει λίτρα ανά λεπτό, και θέλεις τα λίτρα στη δεξαμενή.

Σε όλα ξέρεις την **παράγωγο** και ψάχνεις τη **συνάρτηση**. Αυτή η αντίστροφη δουλειά λέγεται **ολοκλήρωση**.

## Αρχική συνάρτηση

Μια συνάρτηση $F$ λέγεται **αρχική** (ή παράγουσα) της $f$ σε ένα διάστημα όταν

$$
F'(x) = f(x)
$$

για κάθε $x$ του διαστήματος. Για την $f(x) = 2x$, αρχική είναι η $F(x) = x^2$, γιατί $(x^2)' = 2x$.

Όμως και η $x^2 + 5$ έχει παράγωγο $2x$, και η $x^2 - 100$. Μια σταθερά χάνεται στην παραγώγιση, οπότε δεν μπορείς να την ξαναβρείς από την παράγωγο. Όλες οι αρχικές της $f$ γράφονται

$$
\int f(x)\,dx = F(x) + c
$$

και αυτό λέγεται **αόριστο ολοκλήρωμα**. Το $c$ είναι μια οποιαδήποτε σταθερά.

> **Κλειδί**
>
> Ολοκλήρωση είναι **παραγώγιση ανάποδα**. Κάθε κανόνας παραγώγισης, διαβασμένος από δεξιά προς τα αριστερά, δίνει έναν κανόνα ολοκλήρωσης.
>
> Και ο έλεγχος είναι πάντα δωρεάν: **παραγώγισε το αποτέλεσμα**. Αν δεν βγαίνει η αρχική συνάρτηση, κάπου υπάρχει λάθος.

## Ο πίνακας

| Συνάρτηση $f(x)$          | Αρχική $F(x)$                      |
| ------------------------- | ---------------------------------- |
| $0$                       | $c$                                |
| $1$                       | $x + c$                            |
| $x^\nu$, με $\nu \neq -1$ | $\dfrac{x^{\nu + 1}}{\nu + 1} + c$ |
| $\dfrac{1}{x}$            | $\ln \lvert x \rvert + c$          |
| $e^x$                     | $e^x + c$                          |
| $\sigma\upsilon\nu x$     | $\eta\mu x + c$                    |
| $\eta\mu x$               | $-\sigma\upsilon\nu x + c$         |

Και, όπως στην παράγωγο, οι σταθερές βγαίνουν έξω και το άθροισμα ολοκληρώνεται όρο-όρο:

$$
\int \big(\lambda f(x) + \mu g(x)\big)\,dx = \lambda \int f(x)\,dx + \mu \int g(x)\,dx
$$

Για παράδειγμα:

$$
\int (6x^2 - 4x + 3)\,dx = 2x^3 - 2x^2 + 3x + c
$$

**Έλεγχος:** $(2x^3 - 2x^2 + 3x)' = 6x^2 - 4x + 3$. Σωστό.

> **Πρόσεχε**
>
> Στη δύναμη, ο εκθέτης **ανεβαίνει** κατά ένα και **διαιρείς** με τον νέο εκθέτη. Είναι το αντίθετο της παραγώγου, όπου ο εκθέτης κατέβαινε και πολλαπλασίαζες.
>
> Το $\int x^3\,dx$ είναι $\dfrac{x^4}{4} + c$, όχι $3x^2$ (αυτή είναι η παράγωγος) και όχι $x^4$ (λείπει η διαίρεση).

## Η σταθερά από μια συνθήκη

Το $c$ δεν είναι διακοσμητικό. Στα προβλήματα το βρίσκεις από μια **αρχική συνθήκη**: μια τιμή της $F$ που ξέρεις. Τα σταθερά έξοδα μιας παραγωγής είναι το κόστος για **μηδέν** τεμάχια, $K(0)$. Η αρχική θέση ενός οχήματος είναι η $s(0)$. Η αρχική ποσότητα νερού σε μια δεξαμενή είναι η $V(0)$.

## Το ορισμένο ολοκλήρωμα

Το αόριστο ολοκλήρωμα είναι **συνάρτηση**. Το ορισμένο ολοκλήρωμα από το $\alpha$ ως το $\beta$ είναι **αριθμός**: η συνολική μεταβολή της $F$ σε αυτό το διάστημα.

$$
\int_\alpha^\beta f(x)\,dx = \Big[F(x)\Big]_\alpha^\beta = F(\beta) - F(\alpha)
$$

Αυτό είναι το **θεμελιώδες θεώρημα του ολοκληρωτικού λογισμού**. Παίρνεις μια οποιαδήποτε αρχική, βάζεις το πάνω άκρο, αφαιρείς το κάτω. Η σταθερά $c$ φεύγει στην αφαίρεση, οπότε δεν τη γράφεις.

## Γιατί δίνει εμβαδό

Αν $f(x) \geq 0$ στο $[\alpha, \beta]$, το $\int_\alpha^\beta f(x)\,dx$ είναι το **εμβαδό** του χωρίου ανάμεσα στη γραφική παράσταση, τον άξονα $x'x$ και τις κατακόρυφες ευθείες $x = \alpha$ και $x = \beta$.

Η ιδέα: κόβεις το χωρίο σε λεπτές κατακόρυφες λωρίδες. Η καθεμία είναι σχεδόν ορθογώνιο, με ύψος $f(x)$ και πλάτος $\Delta x$. Το άθροισμα των εμβαδών τους πλησιάζει το ακριβές εμβαδό όσο οι λωρίδες λεπταίνουν. Το όριο αυτού του αθροίσματος **είναι** το ολοκλήρωμα — και το σύμβολο $\int$ είναι ένα τεντωμένο S, από το «summa».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Λωρίδες που γίνονται εμβαδό*

Το ίδιο άθροισμα «ύψος επί πλάτος» εξηγεί και τις άλλες ερμηνείες. Ταχύτητα επί χρόνος δίνει απόσταση, άρα το ολοκλήρωμα της ταχύτητας δίνει τη **διανυόμενη απόσταση**. Παροχή (λίτρα ανά λεπτό) επί χρόνος δίνει λίτρα, άρα το ολοκλήρωμα της παροχής δίνει τον **όγκο**.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν η $f$ είναι **αρνητική** σε ένα διάστημα, το ολοκλήρωμα βγαίνει αρνητικό. Το εμβαδό όμως είναι πάντα θετικό.
>
> Αν $f(x) \leq 0$ στο $[\alpha, \beta]$, το εμβαδό είναι $-\int_\alpha^\beta f(x)\,dx$. Αν η $f$ αλλάζει πρόσημο, χωρίζεις το διάστημα στις ρίζες της και υπολογίζεις κάθε κομμάτι χωριστά.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αόριστο** $\int f(x)\,dx$: συνάρτηση, με $+\,c$.
> - **Ορισμένο** $\int_\alpha^\beta f(x)\,dx$: αριθμός, $F(\beta) - F(\alpha)$, χωρίς $c$.
> - **Εμβαδό** ανάμεσα σε δύο καμπύλες, με $f(x) \geq g(x)$ στο $[\alpha, \beta]$: $\int_\alpha^\beta \big(f(x) - g(x)\big)\,dx$, η πάνω μείον την κάτω.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα μηχανουργείο το οριακό κόστος για την κατασκευή φλαντζών είναι \$K'(x) = 0{,}06x + 8\$ € ανά τεμάχιο, και τα σταθερά μηνιαία έξοδα είναι \$300\$ €. Βρες τη συνάρτηση κόστους και το κόστος για \$100\$ φλάντζες

1. **Αρχική της $K'$:** όρο-όρο,
   $$
   K(x) = 0{,}06 \cdot \frac{x^2}{2} + 8x + c = 0{,}03x^2 + 8x + c
   $$
2. **Η σταθερά:** τα σταθερά έξοδα είναι το κόστος χωρίς παραγωγή, $K(0) = 300$. Βάζοντας $x = 0$: $c = 300$.
   $$
   K(x) = 0{,}03x^2 + 8x + 300
   $$
3. **Για $100$ φλάντζες:** $K(100) = 0{,}03 \cdot 10000 + 800 + 300 = 300 + 800 + 300 = 1400$ €.

   **Έλεγχος:** $K'(x) = 0{,}06x + 8$. Σωστό.

### Παράδειγμα 2: Υπολόγισε το \$\int\_1^3 (x^2 + 1)\\,dx\$ και ερμήνευσέ το

1. **Αρχική:** $F(x) = \dfrac{x^3}{3} + x$.
2. **Θεμελιώδες θεώρημα:**
   $$
   \begin{aligned}
   \int_1^3 (x^2 + 1)\,dx &= \left(\frac{27}{3} + 3\right) - \left(\frac{1}{3} + 1\right) \\
   &= 12 - \frac{4}{3} = \frac{32}{3}
   \end{aligned}
   $$
   δηλαδή περίπου $10{,}67$.
3. **Ερμηνεία:** η $x^2 + 1$ είναι θετική παντού, οπότε το $\frac{32}{3}$ είναι το **εμβαδό** του χωρίου κάτω από την καμπύλη, από το $x = 1$ ως το $x = 3$ — η τιμή που πλησιάζουν οι λωρίδες στο διαδραστικό.

### Παράδειγμα 3: Μια αντλία γεμίζει μια δεξαμενή άρδευσης. Καθώς ανεβαίνει η στάθμη, η παροχή της πέφτει: μετά από \$t\$ λεπτά είναι \$Q(t) = 12 - 0{,}4t\$ λίτρα το λεπτό. Πόσα λίτρα αντλεί στα πρώτα \$30\$ λεπτά;

1. **Ο όγκος είναι το ολοκλήρωμα της παροχής:** σε κάθε μικρό διάστημα, λίτρα $=$ παροχή επί χρόνος.
   $$
   V = \int_0^{30} (12 - 0{,}4t)\,dt
   $$
2. **Αρχική:** $12t - 0{,}2t^2$.
   $$
   V = (12 \cdot 30 - 0{,}2 \cdot 900) - 0 = 360 - 180 = 180
   $$
   δηλαδή $180$ λίτρα.
3. **Έλεγχος λογικής:** στην αρχή η παροχή είναι $12$ λίτρα το λεπτό, στα $30$ λεπτά $0$. Η παροχή πέφτει **γραμμικά**, οπότε μέση παροχή είναι $6$ λίτρα το λεπτό, και $6 \cdot 30 = 180$. Το ίδιο αποτέλεσμα, από το εμβαδό ενός τριγώνου.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω είναι αρχική συνάρτηση της $f(x) = 3x^2$;
   - $F(x) = x^3 + 4$
   - $F(x) = 6x$
   - $F(x) = 3x^3$
   - $F(x) = \frac{x^3}{3}$
2. Πόσο είναι το $\int x^4\,dx$;
   - $\frac{x^5}{5} + c$
   - $4x^3 + c$
   - $x^5 + c$
   - $\frac{x^5}{4} + c$
3. Γιατί στο αόριστο ολοκλήρωμα γράφουμε $+\,c$;
   - Γιατί κάθε σταθερά έχει παράγωγο μηδέν
   - Γιατί το ολοκλήρωμα είναι πάντα προσεγγιστικό
   - Γιατί έτσι βγαίνει πάντα θετικό αποτέλεσμα
   - Γιατί το $c$ είναι το εμβαδό κάτω από την καμπύλη
4. Πόσο είναι το $\int_0^2 3x^2\,dx$;
   - $8$
   - $12$
   - $24$
   - $8 + c$
5. Πόσο είναι το εμβαδό του χωρίου κάτω από την $y = 2x$, πάνω από τον άξονα $x'x$, από το $x = 0$ ως το $x = 3$;
   - $9$
   - $6$
   - $18$
   - $3$
6. Ισχύει $\int_0^2 (x - 2)\,dx = -2$. Πόσο είναι το εμβαδό του χωρίου ανάμεσα στην $y = x - 2$ και τον άξονα $x'x$, από το $0$ ως το $2$;
   - $2$
   - $-2$
   - $0$
   - $4$
7. Ένα όχημα ξεκινά από στάση και η ταχύτητά του είναι $v(t) = 6t$ m/s. Πόση απόσταση διανύει στα πρώτα $4$ δευτερόλεπτα;
   - $48$ m
   - $24$ m
   - $96$ m
   - $6$ m
8. Το οριακό κόστος μιας παραγωγής είναι σταθερό, $10$ € ανά τεμάχιο, και τα σταθερά έξοδα $200$ €. Ποια είναι η συνάρτηση κόστους $K(x)$;
   - $K(x) = 10x + 200$
   - $K(x) = 10x$
   - $K(x) = 200x + 10$
   - $K(x) = 5x^2 + 200$

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε το $\int (9x^2 - 6x + 2)\,dx$.
2. Υπολόγισε το $\int_1^2 (4x^3 - 1)\,dx$.
3. Βρες τη συνάρτηση $F$ με $F'(x) = 2x + 5$ και $F(0) = 3$.
4. Βρες το εμβαδό του χωρίου που περικλείεται από τη γραφική παράσταση της $f(x) = 9 - x^2$ και τον άξονα $x'x$.
   *Η γραφική παράσταση της f(x) = 9 − x² και ο άξονας x'x.*
5. Ένα φορτηγό φρενάρει, και η ταχύτητά του $t$ δευτερόλεπτα μετά είναι $v(t) = 20 - 4t$ m/s, ώσπου να σταματήσει.
   α) Σε πόσα δευτερόλεπτα σταματά;
   β) Πόση απόσταση διανύει ως τότε;
6. Βρες το εμβαδό του χωρίου ανάμεσα στην ευθεία $y = 2x$ και την παραβολή $y = x^2$.
   *Η παραβολή y = x² και η ευθεία y = 2x στους ίδιους άξονες.*

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/integrals
