# Συναρτήσεις — βασικές έννοιες

> Πεδίο ορισμού, μονοτονία, ακρότατα.

Μαθηματικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/functions-review

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού μιας συνάρτησης από τον τύπο της και από το πρόβλημα που περιγράφει.
- Να υπολογίζεις τιμές και σημεία τομής με τους άξονες.
- Να αναγνωρίζεις σε ποια διαστήματα μια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα ή γνησίως φθίνουσα.
- Να βρίσκεις το μέγιστο ή το ελάχιστο μιας τετραγωνικής συνάρτησης και να το ερμηνεύεις.

## Ένας κανόνας, μία απάντηση

Ένας ηλεκτρολόγος χρεώνει $30$ € για να έρθει και $25$ € για κάθε ώρα δουλειάς. Αν δουλέψει $x$ ώρες, το κόστος είναι

$$
K(x) = 30 + 25x
$$

Για $2$ ώρες πληρώνεις $K(2) = 30 + 50 = 80$ €. Για τρεισήμισι ώρες, $K(3{,}5) = 30 + 87{,}5 = 117{,}5$ €. Δίνεις έναν αριθμό, παίρνεις **έναν** αριθμό.

Αυτό είναι μια **συνάρτηση**: ένας κανόνας που σε κάθε $x$ ενός συνόλου $A$ αντιστοιχίζει **ακριβώς ένα** $y = f(x)$. Το σύνολο $A$ λέγεται **πεδίο ορισμού**. Το $x$ είναι η ανεξάρτητη μεταβλητή, το $f(x)$ η **τιμή** της συνάρτησης στο $x$.

Το «ακριβώς ένα» είναι η ουσία. Αν το ίδιο τιμολόγιο μπορούσε να βγάλει δύο διαφορετικά ποσά για τις ίδιες ώρες, δεν θα ήταν κανόνας χρέωσης — θα ήταν παζάρι.

## Το πεδίο ορισμού

Το πεδίο ορισμού είναι τα $x$ για τα οποία ο τύπος **έχει νόημα**. Από τον τύπο, δύο περιορισμοί εμφανίζονται σχεδόν πάντα:

| Ο τύπος έχει     | Περιορισμός             | Παράδειγμα                            |
| ---------------- | ----------------------- | ------------------------------------- |
| παρονομαστή      | ο παρονομαστής $\neq 0$ | $f(x) = \dfrac{x+1}{x-2}$: $x \neq 2$ |
| τετραγωνική ρίζα | το υπόρριζο $\geq 0$    | $g(x) = \sqrt{6 - 2x}$: $x \leq 3$    |

Υπάρχει όμως και τρίτος περιορισμός, που δεν φαίνεται στον τύπο: **το ίδιο το πρόβλημα**. Στο $K(x) = 30 + 25x$ ο τύπος δέχεται και $x = -4$, αλλά ώρες δουλειάς αρνητικές δεν υπάρχουν. Αν ο ηλεκτρολόγος δεν δουλεύει πάνω από $10$ ώρες τη μέρα, το πεδίο ορισμού είναι το $[0, 10]$.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν η συνάρτηση περιγράφει κάτι πραγματικό, το πεδίο ορισμού το κόβει **και** ο τύπος **και** η πραγματικότητα: ώρες, μέτρα και λίτρα δεν είναι αρνητικά, τεμάχια δεν είναι μισά, μια δεξαμενή δεν χωράει περισσότερο από τη χωρητικότητά της.
>
> Ένα «μέγιστο κέρδος» στα $-3$ τεμάχια δεν είναι απάντηση, όσο σωστές κι αν είναι οι πράξεις.

## Η γραφική παράσταση

Κάθε ζευγάρι $(x, f(x))$ είναι ένα σημείο στο επίπεδο. Όλα μαζί σχηματίζουν τη **γραφική παράσταση** $C_f$. Από αυτήν διαβάζεις αμέσως δύο πράγματα:

- **Τομή με τον άξονα $y'y$:** βάζεις $x = 0$ και βρίσκεις το $f(0)$, αν το $0$ ανήκει στο πεδίο ορισμού.
- **Τομές με τον άξονα $x'x$:** λύνεις την εξίσωση $f(x) = 0$. Οι λύσεις λέγονται **ρίζες** της $f$.

Στα προβλήματα οι ρίζες έχουν συνήθως όνομα: το **νεκρό σημείο** μιας επιχείρησης (κέρδος μηδέν), η στιγμή που αδειάζει μια δεξαμενή, το σημείο όπου ένα καλώδιο ακουμπά το έδαφος.

## Μονοτονία: ανεβαίνει ή κατεβαίνει;

Μια συνάρτηση λέγεται **γνησίως αύξουσα** σε ένα διάστημα $\Delta$ όταν για κάθε $x_1, x_2$ του $\Delta$ με $x_1 < x_2$ ισχύει $f(x_1) < f(x_2)$. Μεγαλώνει το $x$, μεγαλώνει και η τιμή. Η γραφική παράσταση, διαβασμένη από αριστερά προς τα δεξιά, **ανηφορίζει**.

**Γνησίως φθίνουσα** είναι όταν $x_1 < x_2$ δίνει $f(x_1) > f(x_2)$: η γραφική παράσταση **κατηφορίζει**.

Η γραμμική $f(x) = \alpha x + \beta$ είναι η πιο απλή περίπτωση. Με $\alpha > 0$ είναι γνησίως αύξουσα σε όλο το $\mathbb{R}$, με $\alpha < 0$ γνησίως φθίνουσα. Το κόστος $K(x) = 30 + 25x$ αυξάνεται με κάθε ώρα, γιατί $25 > 0$.

## Ακρότατα: το ψηλότερο και το χαμηλότερο σημείο

Η $f$ έχει **μέγιστο** στο $x_0$ όταν $f(x) \leq f(x_0)$ για κάθε $x$ του πεδίου ορισμού, και **ελάχιστο** όταν $f(x) \geq f(x_0)$. Το $x_0$ είναι η **θέση** του ακροτάτου, το $f(x_0)$ η **τιμή** του. Αν η ανισότητα ισχύει μόνο κοντά στο $x_0$, μιλάμε για **τοπικό** μέγιστο ή ελάχιστο.

Στην τετραγωνική $f(x) = \alpha x^2 + \beta x + \gamma$ με $\alpha \neq 0$ το ακρότατο είναι η **κορυφή** της παραβολής:

$$
x_0 = -\frac{\beta}{2\alpha}
$$

- Με $\alpha > 0$ η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω: γνησίως φθίνουσα ως την κορυφή, γνησίως αύξουσα μετά, **ελάχιστο** στο $x_0$.
- Με $\alpha < 0$ ανοίγει προς τα κάτω: αύξουσα ως την κορυφή, φθίνουσα μετά, **μέγιστο** στο $x_0$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού γυρίζει η παραβολή*

> **Κλειδί**
>
> Μονοτονία και ακρότατα είναι **η ίδια πληροφορία** από δύο μεριές.
>
> Εκεί που μια συνάρτηση σταματά να ανεβαίνει και αρχίζει να κατεβαίνει, έχει μέγιστο. Εκεί που σταματά να κατεβαίνει και αρχίζει να ανεβαίνει, έχει ελάχιστο.
>
> Αν ξέρεις τα διαστήματα μονοτονίας, ξέρεις και πού βρίσκονται τα ακρότατα — και το αντίστροφο.

> **Πρόσεχε**
>
> Η μονοτονία λέγεται **σε διάστημα**, όχι «γενικά». Η $f(x) = x^2$ δεν είναι ούτε αύξουσα ούτε φθίνουσα στο $\mathbb{R}$: είναι γνησίως φθίνουσα στο $(-\infty, 0]$ και γνησίως αύξουσα στο $[0, +\infty)$.
>
> Και το ακρότατο έχει **θέση και τιμή**. «Το μέγιστο είναι στο $20$» και «το μέγιστο είναι $200$» είναι δύο διαφορετικές απαντήσεις· η άσκηση συνήθως ζητά και τις δύο.

> **Θυμήσου**
>
> Για να «διαβάσεις» μια συνάρτηση, απαντάς με τη σειρά:
>
> 1. **Πού ορίζεται;** Παρονομαστές, ρίζες, και τι επιτρέπει το πρόβλημα.
> 2. **Πού κόβει τους άξονες;** $f(0)$ και λύσεις της $f(x) = 0$.
> 3. **Πού ανεβαίνει, πού κατεβαίνει;**
> 4. **Πού είναι το ψηλότερο ή το χαμηλότερο σημείο, και πόσο είναι;**

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες το πεδίο ορισμού των \$f(x) = \dfrac{3x}{x^2 - 9}\$ και \$g(x) = \sqrt{x - 4}\$

1. **Η $f$ έχει παρονομαστή.** Πρέπει $x^2 - 9 \neq 0$, δηλαδή $x^2 \neq 9$, άρα $x \neq 3$ και $x \neq -3$.

   Πεδίο ορισμού: $\mathbb{R} - \{-3, 3\}$.
2. **Η $g$ έχει ρίζα.** Πρέπει $x - 4 \geq 0$, δηλαδή $x \geq 4$.

   Πεδίο ορισμού: $[4, +\infty)$.
3. **Έλεγχος:** $g(4) = \sqrt{0} = 0$, ορίζεται. $g(3) = \sqrt{-1}$, δεν ορίζεται στους πραγματικούς. Το άκρο $4$ μπαίνει στο διάστημα, γιατί η ανισότητα είναι $\geq$.

### Παράδειγμα 2: Για την \$f(x) = x^2 - 6x + 5\$ βρες τα σημεία τομής με τους άξονες, τη μονοτονία και το ακρότατο

1. **Άξονας $y'y$:** $f(0) = 5$, άρα το σημείο $(0, 5)$.

   **Άξονας $x'x$:** $x^2 - 6x + 5 = 0$. Η διακρίνουσα είναι $36 - 20 = 16$, οπότε $x = \dfrac{6 \pm 4}{2}$, δηλαδή $x = 1$ ή $x = 5$. Σημεία $(1, 0)$ και $(5, 0)$.
2. **Κορυφή:** $x_0 = -\dfrac{-6}{2 \cdot 1} = 3$ και $f(3) = 9 - 18 + 5 = -4$.
3. **Μονοτονία:** $\alpha = 1 > 0$, η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω. Γνησίως φθίνουσα στο $(-\infty, 3]$, γνησίως αύξουσα στο $[3, +\infty)$.
4. **Ακρότατο:** ελάχιστο στο $x_0 = 3$, με τιμή $f(3) = -4$.

   **Έλεγχος:** η κορυφή είναι στη μέση των δύο ριζών, $\frac{1 + 5}{2} = 3$. Πάντα έτσι, γιατί η παραβολή είναι συμμετρική.

### Παράδειγμα 3: Ένα ξυλουργείο φτιάχνει καρέκλες. Το ημερήσιο κέρδος, σε ευρώ, όταν φτιάχνει \$x\$ καρέκλες, είναι \$P(x) = -2x^2 + 80x - 600\$, με \$0 \leq x \leq 35\$. Πόσες καρέκλες τη μέρα δίνουν το μεγαλύτερο κέρδος, πόσο είναι αυτό, και πότε το εργαστήριο δεν μπαίνει μέσα;

1. **Κορυφή:** $\alpha = -2 < 0$, άρα η παραβολή έχει **μέγιστο**:
   $$
   x_0 = -\frac{80}{2 \cdot (-2)} = 20
   $$
   Το $20$ ανήκει στο $[0, 35]$, άρα είναι αποδεκτό.
2. **Η τιμή:** $P(20) = -2 \cdot 400 + 1600 - 600 = 200$ €.
3. **Το νεκρό σημείο:** $P(x) = 0$, δηλαδή (διαιρώντας με $-2$) $x^2 - 40x + 300 = 0$. Η διακρίνουσα είναι $1600 - 1200 = 400$, οπότε $x = \dfrac{40 \pm 20}{2}$: $x = 10$ ή $x = 30$.
4. **Ερμηνεία:** κάτω από $10$ καρέκλες τα σταθερά έξοδα δεν καλύπτονται. Πάνω από $30$ το κόστος (υπερωρίες, φθορές) ξεπερνά τα έσοδα. Ανάμεσα έχει κέρδος, με κορυφή $200$ € στις $20$ καρέκλες.

   **Στην πράξη:** η καλύτερη παραγωγή δεν είναι η μεγαλύτερη. Από τις $20$ καρέκλες και πάνω, κάθε επιπλέον καρέκλα **μειώνει** το κέρδος.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το πεδίο ορισμού της $f(x) = \dfrac{5}{x - 4}$;
   - $\mathbb{R} - \{4\}$
   - $[4, +\infty)$
   - $\mathbb{R} - \{-4\}$
   - $\mathbb{R}$
2. Ποιο είναι το πεδίο ορισμού της $g(x) = \sqrt{10 - 2x}$;
   - $(-\infty, 5]$
   - $[5, +\infty)$
   - $(-\infty, 5)$
   - $[-5, +\infty)$
3. Μια δεξαμενή $2000$ λίτρων γεμίζει από άδεια με σταθερή παροχή $50$ λίτρα το λεπτό. Ο όγκος μετά από $t$ λεπτά είναι $V(t) = 50t$. Ποιο είναι το πεδίο ορισμού της $V$ για το πρόβλημα αυτό;
   - $[0, 40]$
   - $[0, +\infty)$
   - $[0, 2000]$
   - $\mathbb{R}$
4. Τι ισχύει για τη μονοτονία της $f(x) = -3x + 7$;
   - Είναι γνησίως φθίνουσα στο $\mathbb{R}$
   - Είναι γνησίως αύξουσα στο $\mathbb{R}$
   - Είναι φθίνουσα μόνο για $x > 0$
   - Έχει μέγιστο ίσο με $7$
5. Ποιο ακρότατο έχει η $f(x) = 2x^2 - 12x + 1$;
   - Ελάχιστο $-17$ στο $x = 3$
   - Μέγιστο $-17$ στο $x = 3$
   - Ελάχιστο $1$ στο $x = 0$
   - Ελάχιστο $3$ στο $x = -17$
6. Σε ποια σημεία η γραφική παράσταση της $f(x) = x^2 - 4x + 3$ τέμνει τον άξονα $x'x$;
   - $(1, 0)$ και $(3, 0)$
   - $(0, 3)$ μόνο
   - $(-1, 0)$ και $(-3, 0)$
   - $(2, -1)$ μόνο
7. Ένας πίνακας χρεώσεων γράφει για κατανάλωση $200$ kWh δύο ποσά: $40$ € και $46$ €. Τι συμπεραίνεις;
   - Δεν περιγράφει συνάρτηση της κατανάλωσης
   - Είναι συνάρτηση με δύο τιμές στο $200$
   - Το $200$ είναι εκτός πεδίου ορισμού
   - Η συνάρτηση έχει ακρότατο στο $200$
8. Το ημερήσιο κέρδος ενός εργαστηρίου, σε ευρώ, όταν φτιάχνει $x$ τεμάχια, είναι $P(x)$. Η $P$ έχει μέγιστο στο $x_0 = 20$ με $P(20) = 200$. Τι σημαίνει αυτό;
   - Κανένα πλήθος δεν αποδίδει πάνω από $200$ €
   - Με $200$ τεμάχια το κέρδος γίνεται $20$ €
   - Πάνω από $20$ τεμάχια το κέρδος ανεβαίνει
   - Κάθε πλήθος ως το $20$ δίνει $200$ €

## Ασκήσεις

1. Ένας υδραυλικός χρεώνει $40$ € την επίσκεψη και $18$ € την ώρα, δηλαδή $K(x) = 40 + 18x$. Πόσο κοστίζει μια δουλειά $5$ ωρών;
2. Βρες το πεδίο ορισμού της $f(x) = \dfrac{\sqrt{x - 1}}{x - 5}$.
3. Η $f(x) = -x^2 + kx - 12$ έχει μέγιστο στο $x = 4$. Βρες το $k$ και τη μέγιστη τιμή.
4. Δίνεται η $f(x) = 3x^2 + 12x - 1$.
   α) Σε ποιο διάστημα είναι γνησίως φθίνουσα και σε ποιο γνησίως αύξουσα;
   β) Ποιο είναι το ακρότατό της;
5. Το συνεργείο Α χρεώνει $35$ € σταθερά και $24$ € την ώρα. Το συνεργείο Β χρεώνει $59$ € σταθερά και $20$ € την ώρα. Για πόσες ώρες δουλειάς το Β βγαίνει φθηνότερο;
6. Το ημερήσιο κέρδος μιας μικρής μονάδας, σε ευρώ, είναι $P(x) = -x^2 + 50x - 300$ για $x$ τεμάχια. Οι μηχανές της βγάζουν το πολύ $20$ τεμάχια τη μέρα. Πόσα τεμάχια δίνουν το μεγαλύτερο κέρδος και πόσο είναι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/functions-review
