# Η παράγωγος

> Ρυθμός μεταβολής: ταχύτητα, κόστος, απόδοση.

Μαθηματικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/derivative

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις μέσο ρυθμό μεταβολής και να τον ξεχωρίζεις από τον στιγμιαίο.
- Να βρίσκεις την παράγωγο σε ένα σημείο από τον ορισμό.
- Να παραγωγίζεις με τους βασικούς κανόνες: δύναμη, άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο.
- Να γράφεις την εξίσωση της εφαπτομένης και να ερμηνεύεις την παράγωγο ως ταχύτητα ή οριακό κόστος.

## Πόσο γρήγορα αλλάζει κάτι

Ένα κλαρκ ξεκινά από στάση σε έναν διάδρομο αποθήκης. Η απόστασή του από την αφετηρία, σε μέτρα, μετά από $t$ δευτερόλεπτα είναι

$$
s(t) = 2t^2
$$

Από το $t = 1$ ως το $t = 3$ πήγε από τα $2$ στα $18$ μέτρα. Η **μέση ταχύτητα** σε αυτό το διάστημα είναι

$$
\frac{s(3) - s(1)}{3 - 1} = \frac{18 - 2}{2} = 8 \text{ m/s}
$$

Αυτό είναι ένας **μέσος ρυθμός μεταβολής**: πόσο άλλαξε η τιμή διά πόσο άλλαξε η μεταβλητή. Για κάθε συνάρτηση $f$ στο διάστημα $[x_1, x_2]$:

$$
\frac{f(x_2) - f(x_1)}{x_2 - x_1}
$$

Γεωμετρικά είναι η **κλίση της ευθείας** που ενώνει τα δύο σημεία της γραφικής παράστασης — της **τέμνουσας**.

Όμως το ταχύμετρο του κλαρκ δεν δείχνει μέσο όρο. Δείχνει την ταχύτητα **τώρα**, σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Πώς βγαίνει αυτή;

## Από τον μέσο στον στιγμιαίο ρυθμό

Παίρνεις διάστημα όλο και μικρότερο γύρω από τη στιγμή που σε ενδιαφέρει. Για τη στιγμή $t = 2$ και ένα μικρό $h$:

$$
\begin{aligned}
\frac{s(2 + h) - s(2)}{h} &= \frac{2(4 + 4h + h^2) - 8}{h} \\
&= \frac{8h + 2h^2}{h} = 8 + 2h
\end{aligned}
$$

Όσο το $h$ μικραίνει, η μέση ταχύτητα πλησιάζει το $8$. Η ταχύτητα **τη στιγμή** $t = 2$ είναι $8$ m/s.

Αυτό το όριο λέγεται **παράγωγος** της $f$ στο $x_0$:

$$
f'(x_0) = \lim_{h \to 0} \frac{f(x_0 + h) - f(x_0)}{h}
$$

αν υπάρχει και είναι πραγματικός αριθμός. Τότε η $f$ λέγεται **παραγωγίσιμη** στο $x_0$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η τέμνουσα που γίνεται εφαπτομένη*

> **Κλειδί**
>
> Η παράγωγος είναι **ένας αριθμός με πολλά ονόματα**, ανάλογα με το τι μετράει η συνάρτηση:
>
> - **κλίση της εφαπτομένης** της γραφικής παράστασης στο σημείο $(x_0, f(x_0))$,
> - **στιγμιαία ταχύτητα**, όταν η $f$ είναι θέση και το $x$ χρόνος,
> - **οριακό κόστος**, όταν η $f$ είναι κόστος και το $x$ ποσότητα,
> - γενικά, **στιγμιαίος ρυθμός μεταβολής** της $f$ ως προς $x$.
>
> Οι μονάδες της είναι πάντα «μονάδες της $f$ ανά μονάδα του $x$»: μέτρα ανά δευτερόλεπτο, ευρώ ανά τεμάχιο, βαθμοί Κελσίου ανά λεπτό.

## Οι κανόνες

Το όριο του ορισμού το υπολογίζεις μία φορά για κάθε βασική συνάρτηση. Από εκεί και πέρα δουλεύεις με **κανόνες**. Αν κάνεις τον υπολογισμό σε τυχαίο $x$ αντί για το $2$, παίρνεις μια νέα συνάρτηση, την **παράγωγο** $f'(x)$.

| Συνάρτηση             | Παράγωγος                           |
| --------------------- | ----------------------------------- |
| $c$ (σταθερά)         | $0$                                 |
| $x$                   | $1$                                 |
| $x^\nu$               | $\nu x^{\nu - 1}$                   |
| $\sqrt{x}$            | $\dfrac{1}{2\sqrt{x}}$, για $x > 0$ |
| $\dfrac{1}{x}$        | $-\dfrac{1}{x^2}$                   |
| $e^x$                 | $e^x$                               |
| $\ln x$               | $\dfrac{1}{x}$                      |
| $\eta\mu x$           | $\sigma\upsilon\nu x$               |
| $\sigma\upsilon\nu x$ | $-\eta\mu x$                        |

Και τέσσερις κανόνες για να τις συνδυάζεις:

$$
(c \cdot f)' = c \cdot f' \qquad (f + g)' = f' + g'
$$

$$
(f \cdot g)' = f' g + f g' \qquad \left(\frac{f}{g}\right)' = \frac{f' g - f g'}{g^2}
$$

Οι δύο πρώτοι κάνουν τα πολυώνυμα εύκολα: παραγωγίζεις όρο-όρο. Για $f(x) = 4x^3 - 2x + 7$ είναι $f'(x) = 12x^2 - 2$. Το $7$ χάνεται, γιατί μια σταθερά δεν μεταβάλλεται.

> **Πρόσεχε**
>
> Η παράγωγος γινομένου **δεν** είναι το γινόμενο των παραγώγων.
>
> Για $f(x) = x \cdot x = x^2$ ξέρεις ότι $f'(x) = 2x$. Το «γινόμενο των παραγώγων» θα έδινε $1 \cdot 1 = 1$, που είναι λάθος. Ο κανόνας δίνει $1 \cdot x + x \cdot 1 = 2x$, σωστά.
>
> Το ίδιο για το πηλίκο: στον αριθμητή έχει **μείον**, και η σειρά μετράει: πρώτα $f' g$, μετά $f g'$.

## Η εξίσωση της εφαπτομένης

Η εφαπτομένη στο $x_0$ περνάει από το σημείο $(x_0, f(x_0))$ και έχει κλίση $f'(x_0)$. Σημείο και κλίση δίνουν την ευθεία:

$$
y - f(x_0) = f'(x_0)(x - x_0)
$$

Πριν τη γράψεις χρειάζεσαι **δύο** αριθμούς: την τιμή $f(x_0)$ και την παράγωγο $f'(x_0)$. Ξεχνώντας τον έναν, βγαίνει λάθος ευθεία.

Αν $f'(x_0) = 0$, η εφαπτομένη είναι **οριζόντια**: εκεί η συνάρτηση, στιγμιαία, ούτε ανεβαίνει ούτε κατεβαίνει. Αυτά τα σημεία θα τα ψάξεις στην επόμενη ενότητα, γιατί εκεί βρίσκονται τα μέγιστα και τα ελάχιστα.

## Οριακό κόστος

Αν $K(x)$ είναι το κόστος για $x$ τεμάχια, η παράγωγος $K'(x)$ λέγεται **οριακό κόστος**. Είναι, πολύ κοντά, το κόστος **ενός ακόμα** τεμαχίου όταν ήδη φτιάχνεις $x$:

$$
K(x + 1) - K(x) \approx K'(x)
$$

Ο λογιστής το χρησιμοποιεί για να αποφασίσει αν συμφέρει μια επιπλέον παραγγελία: αν το οριακό κόστος είναι μικρότερο από την τιμή πώλησης, το επόμενο τεμάχιο αφήνει κέρδος.

> **Θυμήσου**
>
> **Μέσος** ρυθμός στο $[x_1, x_2]$: κλάσμα, $\dfrac{f(x_2) - f(x_1)}{x_2 - x_1}$ — κλίση τέμνουσας.
>
> **Στιγμιαίος** ρυθμός στο $x_0$: παράγωγος, $f'(x_0)$ — κλίση εφαπτομένης.
>
> Η εκφώνηση το λέει: «από … έως …» ζητά μέσο, «τη στιγμή …» ή «όταν …» ζητά στιγμιαίο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες από τον ορισμό την \$f'(1)\$ για την \$f(x) = x^2 + 3x\$

1. **Η τιμή:** $f(1) = 1 + 3 = 4$.

   **Ο λόγος μεταβολής:**
   $$
   \frac{f(1 + h) - f(1)}{h} = \frac{(1 + h)^2 + 3(1 + h) - 4}{h}
   $$
2. **Αναπτύσσω τον αριθμητή:** $1 + 2h + h^2 + 3 + 3h - 4 = 5h + h^2$.
   $$
   \frac{5h + h^2}{h} = 5 + h, \quad h \neq 0
   $$
3. $$
   f'(1) = \lim_{h \to 0} (5 + h) = 5
   $$
   **Έλεγχος με κανόνες:** $f'(x) = 2x + 3$, άρα $f'(1) = 5$. Ίδιο αποτέλεσμα.

### Παράδειγμα 2: Βρες την εξίσωση της εφαπτομένης της \$f(x) = x^3 - 4x + 1\$ στο \$x\_0 = 2\$

1. **Η τιμή:** $f(2) = 8 - 8 + 1 = 1$. Σημείο επαφής το $(2, 1)$.
2. **Η παράγωγος**, όρο-όρο: $f'(x) = 3x^2 - 4$, οπότε $f'(2) = 12 - 4 = 8$.
3. **Η ευθεία:** $y - 1 = 8(x - 2)$, δηλαδή
   $$
   y = 8x - 15
   $$
   **Έλεγχος:** για $x = 2$ η ευθεία δίνει $16 - 15 = 1$, όσο και η συνάρτηση.

### Παράδειγμα 3: Το κόστος παραγωγής \$x\$ μεταλλικών στηριγμάτων είναι \$K(x) = 0{,}02x^2 + 5x + 400\$ €. Βρες το οριακό κόστος στα \$100\$ τεμάχια και σύγκρινέ το με το πραγματικό κόστος του \$101\$ου

1. **Παράγωγος:** $K'(x) = 0{,}04x + 5$. Το $400$ (σταθερά έξοδα) χάνεται: δεν εξαρτάται από το πόσα φτιάχνεις.
2. **Στα $100$ τεμάχια:** $K'(100) = 4 + 5 = 9$ € ανά τεμάχιο.
3. **Το πραγματικό κόστος του $101$ου:**
   $$
   \begin{aligned}
   K(101) - K(100) &= 0{,}02 \cdot (10201 - 10000) + 5 \\
   &= 4{,}02 + 5 = 9{,}02
   \end{aligned}
   $$
   δηλαδή $9{,}02$ €.
4. **Σύγκριση:** διαφορά $2$ λεπτά του ευρώ. Το οριακό κόστος είναι μια πολύ καλή εκτίμηση, και βγαίνει με μία πράξη.

   **Στην πράξη:** αν ένας πελάτης ζητήσει μερικά ακόμα στηρίγματα στα $12$ € το ένα, η παραγγελία αφήνει κέρδος γύρω στα $3$ € ανά τεμάχιο.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο μέσος ρυθμός μεταβολής της $f(x) = x^2$ στο διάστημα $[1, 4]$;
   - $5$
   - $15$
   - $8$
   - $3$
2. Ποια είναι η παράγωγος της $f(x) = x^5$;
   - $5x^4$
   - $x^4$
   - $5x^5$
   - $\frac{x^6}{6}$
3. Αν $f(x) = \sqrt{x}$, πόσο είναι το $f'(4)$;
   - $\frac{1}{4}$
   - $2$
   - $\frac{1}{2}$
   - $\frac{1}{8}$
4. Ποια είναι η παράγωγος της $f(x) = 3x^2 - 2x + 7$;
   - $6x - 2$
   - $6x - 2 + 7$
   - $6x$
   - $3x - 2$
5. Για μια συνάρτηση ισχύει $f'(1) = 0$. Τι σημαίνει αυτό για τη γραφική της παράσταση;
   - Η εφαπτομένη στο $x = 1$ είναι οριζόντια
   - Η γραφική περνάει από το σημείο $(1, 0)$
   - Η εφαπτομένη στο $x = 1$ είναι κατακόρυφη
   - Η συνάρτηση είναι σταθερή παντού
6. Η θέση ενός οχήματος, σε μέτρα, είναι $s(t) = t^3 - 2t$, με το $t$ σε δευτερόλεπτα. Ποια είναι η ταχύτητά του τη στιγμή $t = 2$;
   - $10$ m/s
   - $4$ m/s
   - $2$ m/s
   - $12$ m/s
7. Ποια είναι η παράγωγος της $f(x) = x \cdot e^x$;
   - $e^x + x e^x$
   - $e^x$
   - $x e^x$
   - $e^x - x e^x$
8. Για το κόστος $K(x)$ μιας παραγωγής, σε ευρώ, ισχύει $K'(50) = 12$. Τι σημαίνει αυτό;
   - Το $51$ο τεμάχιο κοστίζει περίπου $12$ €
   - Τα $50$ τεμάχια κοστίζουν συνολικά $12$ €
   - Κάθε ένα από τα $50$ κοστίζει $12$ €
   - Το κόστος μένει $12$ € για κάθε ποσότητα

## Ασκήσεις

1. Βρες την παράγωγο της $f(x) = 4x^3 - 5x^2 + x - 9$.
2. Βρες την εξίσωση της εφαπτομένης της $f(x) = x^2 - 5x$ στο $x_0 = 3$.
3. Δίνεται η $f(x) = (x^2 + 1)(x - 2)$. Βρες την παράγωγό της με τον κανόνα του γινομένου και λύσε την $f'(x) = 0$.
4. Βρες την παράγωγο της $f(x) = \dfrac{x + 2}{x - 1}$ και την τιμή $f'(2)$.
5. Η θερμοκρασία σε έναν φούρνο ξήρανσης, $t$ λεπτά μετά το άναμμα, είναι $T(t) = 20 + 12t - t^2$ βαθμοί Κελσίου, για $0 \leq t \leq 6$.
   α) Με τι ρυθμό ανεβαίνει η θερμοκρασία τη στιγμή $t = 2$;
   β) Ποια στιγμή ο ρυθμός μηδενίζεται, και ποια θερμοκρασία έχει τότε ο φούρνος;
6. Σε ποια σημεία της γραφικής παράστασης της $f(x) = x^3 - 3x + 2$ η εφαπτομένη είναι παράλληλη στην ευθεία $y = 9x + 1$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/derivative
