# Εφαρμογές παραγώγων

> Βελτιστοποίηση — το ελάχιστο κόστος και το μέγιστο κέρδος.

Μαθηματικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/derivative-applications

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τα διαστήματα μονοτονίας μιας συνάρτησης από το πρόσημο της παραγώγου.
- Να εντοπίζεις τοπικά ακρότατα με τον πίνακα μεταβολών.
- Να βρίσκεις το μέγιστο και το ελάχιστο σε κλειστό διάστημα, ελέγχοντας και τα άκρα.
- Να στήνεις και να λύνεις προβλήματα βελτιστοποίησης: ελάχιστο υλικό, μέγιστο εμβαδό, μέγιστο κέρδος.

## Η παράγωγος λέει προς τα πού πας

Η παράγωγος είναι η κλίση της εφαπτομένης. Αν η κλίση είναι θετική, η καμπύλη ανεβαίνει· αν είναι αρνητική, κατεβαίνει. Αυτό γίνεται κανόνας:

- Αν $f'(x) > 0$ σε κάθε εσωτερικό σημείο ενός διαστήματος $\Delta$, η $f$ είναι **γνησίως αύξουσα** στο $\Delta$.
- Αν $f'(x) < 0$ σε κάθε εσωτερικό σημείο του $\Delta$, η $f$ είναι **γνησίως φθίνουσα** στο $\Delta$.

Στην προηγούμενη ενότητα η μονοτονία της παραβολής βγήκε από την κορυφή της. Τώρα βγαίνει για **οποιαδήποτε** παραγωγίσιμη συνάρτηση, αρκεί να ξέρεις πού η $f'$ είναι θετική και πού αρνητική.

## Πού βρίσκονται τα ακρότατα

Σκέψου την κορυφή ενός λόφου. Λίγο πριν ανεβαίνεις, λίγο μετά κατεβαίνεις, και ακριβώς στην κορυφή το έδαφος είναι **οριζόντιο**. Αυτό λέει το **θεώρημα του Fermat**:

> **Κλειδί**
>
> Αν η $f$ έχει τοπικό ακρότατο σε ένα **εσωτερικό** σημείο $x_0$ ενός διαστήματος και είναι παραγωγίσιμη εκεί, τότε
>
> $$
> f'(x_0) = 0
> $$
>
> Τα ακρότατα λοιπόν τα ψάχνεις **μόνο** στις ρίζες της $f'$ (και στα άκρα του διαστήματος, αν υπάρχουν). Δεν χρειάζεται να δοκιμάσεις όλα τα $x$· η παράγωγος σου δίνει λίγους υποψήφιους.

Το ποιο είδος ακρότατο είναι το κρίνει η **αλλαγή προσήμου** της $f'$ γύρω από το $x_0$:

| Πρόσημο της $f'$           | αριστερά του $x_0$ | δεξιά του $x_0$ | Στο $x_0$           |
| -------------------------- | ------------------ | --------------- | ------------------- |
| ανεβαίνει, μετά κατεβαίνει | $+$                | $-$             | τοπικό **μέγιστο**  |
| κατεβαίνει, μετά ανεβαίνει | $-$                | $+$             | τοπικό **ελάχιστο** |
| δεν αλλάζει                | $+$                | $+$             | **όχι** ακρότατο    |

> **Πρόσεχε**
>
> Το $f'(x_0) = 0$ **δεν** εγγυάται ακρότατο. Η $f(x) = x^3$ έχει $f'(x) = 3x^2$, που μηδενίζεται στο $0$ — όμως η $f'$ είναι θετική και πριν και μετά. Η $x^3$ ανεβαίνει συνέχεια· στο $0$ απλώς «ισιώνει» για μια στιγμή.
>
> Γι' αυτό ο πίνακας προσήμου δεν είναι διακοσμητικός: χωρίς αυτόν, ένα $x_0$ με $f'(x_0) = 0$ είναι μόνο **υποψήφιο**.

*Η γραφική παράσταση της f(x) = x³, που ανεβαίνει συνέχεια και στην αρχή των αξόνων ισιώνει για μια στιγμή χωρίς να έχει ακρότατο.*

## Ο πίνακας μεταβολών

Η μέθοδος είναι πάντα η ίδια:

1. Πεδίο ορισμού.
2. Παράγωγος $f'(x)$, και παραγοντοποίηση αν γίνεται.
3. Ρίζες της $f'$.
4. Πρόσημο της $f'$ σε κάθε διάστημα ανάμεσα στις ρίζες — δοκιμάζεις έναν αριθμό από το καθένα.
5. Βελάκια ↗ ↘ και, όπου αλλάζει η φορά, το ακρότατο με την τιμή του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο πίνακας μεταβολών, δίπλα στη γραφική*

## Σε κλειστό διάστημα: μην ξεχνάς τα άκρα

Όταν η $f$ είναι συνεχής σε ένα **κλειστό** διάστημα $[\alpha, \beta]$, έχει σίγουρα μέγιστη και ελάχιστη τιμή εκεί. Μπορεί όμως να βρίσκονται **στα άκρα**, όπου η παράγωγος δεν χρειάζεται να μηδενίζεται.

Η μέθοδος είναι απλή: υπολογίζεις την $f$ στις ρίζες της $f'$ που πέφτουν **μέσα** στο διάστημα, και στα δύο άκρα. Η μεγαλύτερη από αυτές τις τιμές είναι το μέγιστο, η μικρότερη το ελάχιστο.

## Βελτιστοποίηση

Εδώ η παράγωγος γίνεται εργαλείο του συνεργείου και του λογιστηρίου: ποιες διαστάσεις θέλουν το λιγότερο υλικό, ποια ποσότητα δίνει το μεγαλύτερο κέρδος. Κάθε τέτοιο πρόβλημα λύνεται με πέντε βήματα:

> **Θυμήσου**
>
> 1. **Άγνωστος.** Ονόμασε $x$ το μέγεθος που μπορείς να αλλάξεις.
> 2. **Συνάρτηση.** Γράψε αυτό που θέλεις μέγιστο ή ελάχιστο ως συνάρτηση **μόνο** του $x$. Αν εμφανίζεται δεύτερο μέγεθος, απάλειψέ το με τον περιορισμό του προβλήματος.
> 3. **Πεδίο ορισμού.** Μήκη θετικά, ποσότητες μέσα στα όρια του προβλήματος.
> 4. **Παράγωγος και πίνακας.** Ρίζες της παραγώγου μέσα στο πεδίο, πρόσημο, είδος ακροτάτου.
> 5. **Απάντηση στην ερώτηση.** Η εκφώνηση ζητά συνήθως και τις διαστάσεις και την τιμή — όχι απλώς «$x = 5$».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τη μονοτονία και τα ακρότατα της \$f(x) = x^3 - 3x^2 - 9x + 5\$

1. **Πεδίο ορισμού:** $\mathbb{R}$, πολυώνυμο.

   **Παράγωγος:** $f'(x) = 3x^2 - 6x - 9 = 3(x^2 - 2x - 3) = 3(x + 1)(x - 3)$.
2. **Ρίζες:** $x = -1$ και $x = 3$.

   **Πρόσημο:** δοκιμάζω $x = -2$: $3 \cdot (-1) \cdot (-5) = 15 > 0$. Δοκιμάζω $x = 0$: $3 \cdot 1 \cdot (-3) = -9 < 0$. Δοκιμάζω $x = 4$: $3 \cdot 5 \cdot 1 = 15 > 0$.
3. **Πίνακας:**
   | $x$     | $-\infty$ ως $-1$ | $-1$ ως $3$ | $3$ ως $+\infty$ |
   | ------- | ----------------- | ----------- | ---------------- |
   | $f'(x)$ | $+$               | $-$         | $+$              |
   | $f(x)$  | ↗                 | ↘           | ↗                |
   Γνησίως αύξουσα στο $(-\infty, -1]$ και στο $[3, +\infty)$, γνησίως φθίνουσα στο $[-1, 3]$.
4. **Ακρότατα:** τοπικό μέγιστο στο $-1$, με $f(-1) = -1 - 3 + 9 + 5 = 10$. Τοπικό ελάχιστο στο $3$, με $f(3) = 27 - 27 - 27 + 5 = -22$.

   Είναι **τοπικά**: για μεγάλα $x$ η $f$ ξεπερνά το $10$, για πολύ αρνητικά $x$ πέφτει κάτω από το $-22$.

### Παράδειγμα 2: Ένας κτηνοτρόφος έχει \$120\$ m συρματόπλεγμα και θέλει να περιφράξει ορθογώνιο μαντρί δίπλα σε έναν πέτρινο τοίχο, που κάνει την τέταρτη πλευρά. Ποιες διαστάσεις δίνουν το μεγαλύτερο εμβαδό;

1. **Άγνωστος:** $x$ οι δύο πλευρές κάθετες στον τοίχο. Η πλευρά απέναντι από τον τοίχο παίρνει ό,τι περισσεύει: $120 - 2x$.
2. **Συνάρτηση:** $E(x) = x(120 - 2x) = 120x - 2x^2$.

   **Πεδίο:** πρέπει $x > 0$ και $120 - 2x > 0$, άρα $0 < x < 60$.
3. **Παράγωγος:** $E'(x) = 120 - 4x$, μηδενίζεται στο $x = 30$. Πριν το $30$ είναι θετική, μετά αρνητική: **μέγιστο**.
4. **Απάντηση:** κάθετες πλευρές $30$ m, πλευρά παράλληλη στον τοίχο $120 - 60 = 60$ m. Εμβαδό $E(30) = 30 \cdot 60 = 1800$ τετραγωνικά μέτρα.

   **Παρατήρηση:** η παράλληλη πλευρά βγαίνει διπλάσια από τις κάθετες. Ο τοίχος «δουλεύει» για σένα, οπότε αξίζει να τον εκμεταλλευτείς όσο γίνεται.

### Παράδειγμα 3: Από ένα τετράγωνο φύλλο λαμαρίνας πλευράς \$30\$ cm κόβουμε ίσα τετράγωνα πλευράς \$x\$ στις τέσσερις γωνίες και διπλώνουμε τα πτερύγια για να γίνει ανοιχτό κουτί. Ποιο \$x\$ δίνει τον μεγαλύτερο όγκο;

1. **Διαστάσεις του κουτιού:** η βάση είναι τετράγωνο πλευράς $30 - 2x$ (κόβεις $x$ από κάθε μεριά), το ύψος είναι $x$.

   **Όγκος:**
   $$
   V(x) = x(30 - 2x)^2 = 4x^3 - 120x^2 + 900x
   $$
   **Πεδίο:** $0 < x < 15$.
2. **Παράγωγος:**
   $$
   \begin{aligned}
   V'(x) &= 12x^2 - 240x + 900 \\
   &= 12(x^2 - 20x + 75) = 12(x - 5)(x - 15)
   \end{aligned}
   $$
   Ρίζες $5$ και $15$. Το $15$ είναι εκτός πεδίου (το κουτί δεν θα είχε βάση).
3. **Πρόσημο στο $(0, 15)$:** για $x = 1$, $12 \cdot (-4) \cdot (-14) > 0$. Για $x = 10$, $12 \cdot 5 \cdot (-5) < 0$. Από $+$ σε $-$ στο $5$: **μέγιστο**.
4. **Απάντηση:** κόβεις τετράγωνα $5$ cm. Το κουτί έχει βάση $20 \times 20$ cm, ύψος $5$ cm, και όγκο $V(5) = 5 \cdot 400 = 2000$ κυβικά εκατοστά, δηλαδή $2$ λίτρα.

   **Έλεγχος λογικής:** με $x = 2$ ο όγκος είναι $2 \cdot 676 = 1352$, με $x = 8$ είναι $8 \cdot 196 = 1568$. Και οι δύο μικρότεροι από $2000$.

## Ερωτήσεις

1. Για μια παραγωγίσιμη συνάρτηση ισχύει $f'(x) > 0$ για κάθε $x$ στο $(1, 4)$. Τι συμπεραίνεις;
   - Η $f$ είναι γνησίως αύξουσα στο $(1, 4)$
   - Η $f$ παίρνει θετικές τιμές στο $(1, 4)$
   - Η $f$ έχει μέγιστο κάπου στο $(1, 4)$
   - Η $f$ είναι γνησίως φθίνουσα στο $(1, 4)$
2. Σε ποια σημεία μηδενίζεται η παράγωγος της $f(x) = x^3 - 12x$;
   - $x = -2$ και $x = 2$
   - $x = 0$ μόνο
   - $x = 2$ μόνο
   - $x = -4$ και $x = 4$
3. Η $f'$ μηδενίζεται στο $x_0$, είναι αρνητική λίγο πριν από αυτό και θετική λίγο μετά. Τι έχει η $f$ στο $x_0$;
   - Τοπικό ελάχιστο
   - Τοπικό μέγιστο
   - Ρίζα της $f$
   - Κανένα ακρότατο
4. Για την $f(x) = x^3$ ισχύει $f'(0) = 0$. Τι έχει η $f$ στο $0$;
   - Κανένα ακρότατο
   - Τοπικό ελάχιστο
   - Τοπικό μέγιστο
   - Ολικό ελάχιστο
5. Ποια είναι η μέγιστη τιμή της $f(x) = x^2$ στο κλειστό διάστημα $[-1, 3]$;
   - $9$, στο $x = 3$
   - $0$, στο $x = 0$
   - $1$, στο $x = -1$
   - Δεν υπάρχει μέγιστο
6. Με $40$ m φράχτη περιφράσσεις ορθογώνιο κήπο από όλες τις πλευρές. Ποιο είναι το μεγαλύτερο εμβαδό που μπορείς να πετύχεις;
   - $100$ τετραγωνικά μέτρα
   - $400$ τετραγωνικά μέτρα
   - $96$ τετραγωνικά μέτρα
   - $75$ τετραγωνικά μέτρα
7. Το κέρδος μιας βιοτεχνίας είναι $P(x) = -x^2 + 40x - 100$ €, για $x$ τεμάχια. Πόσα τεμάχια δίνουν το μέγιστο κέρδος;
   - $20$
   - $300$
   - $40$
   - $10$
8. Σε πρόβλημα όπου το $x$ είναι μήκος σε μέτρα, η παράγωγος μηδενίζεται στο $x = -3$ και στο $x = 4$. Τι κάνεις με το $-3$;
   - Το απορρίπτεις: είναι εκτός πεδίου ορισμού
   - Το κρατάς ως δεύτερη λύση του προβλήματος
   - Παίρνεις την απόλυτη τιμή του, $3$ m
   - Συμπεραίνεις ότι το πρόβλημα δεν έχει λύση

## Ασκήσεις

1. Βρες τα διαστήματα μονοτονίας της $f(x) = x^2 - 8x + 3$ με τη βοήθεια της παραγώγου.
2. Βρες τα τοπικά ακρότατα της $f(x) = 2x^3 - 3x^2 - 12x + 1$.
3. Βρες τη μέγιστη και την ελάχιστη τιμή της $f(x) = x^3 - 3x$ στο διάστημα $[0, 2]$.
4. Μια βιοτεχνία πουλά κάθε τεμάχιο $50$ €. Το κόστος για $x$ τεμάχια τον μήνα είναι $K(x) = 0{,}01x^3 - 0{,}6x^2 + 35x + 200$ €.
   α) Γράψε το κέρδος $P(x)$.
   β) Πόσα τεμάχια δίνουν το μέγιστο κέρδος;
   γ) Πόσο είναι το μέγιστο κέρδος;
5. Ένα ορθογώνιο χωράφι εμβαδού $800$ τετραγωνικών μέτρων συνορεύει με ποτάμι και περιφράσσεται μόνο στις άλλες τρεις πλευρές. Ποιες διαστάσεις χρειάζονται το λιγότερο σύρμα, και πόσο είναι αυτό;
6. Ένα ανοιχτό από πάνω δοχείο από λαμαρίνα έχει τετράγωνη βάση και πρέπει να χωράει $32$ λίτρα. Ποιες διαστάσεις (σε dm) χρειάζονται τη λιγότερη λαμαρίνα; (Ένα λίτρο είναι ένα κυβικό dm.)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/math/derivative-applications
