# Δομή και συνοχή του κειμένου

> Θεματική περίοδος, λέξεις-γέφυρες, πώς δένει ένα κείμενο.

Νέα Ελληνικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/language/structure-cohesion

## Τι θα μάθεις

- Να εντοπίζεις τον πρόλογο, το κύριο μέρος και τον επίλογο ενός κειμένου και να λες τι κάνει το καθένα.
- Να βρίσκεις τη θεματική περίοδο μιας παραγράφου και να δίνεις πλαγιότιτλους σε ονοματική φράση.
- Να αναγνωρίζεις τις διαρθρωτικές λέξεις και φράσεις και τη νοηματική σχέση που δηλώνει η καθεμία.
- Να ξεχωρίζεις τη συνοχή από τη συνεκτικότητα και να σχολιάζεις το επικοινωνιακό αποτέλεσμα ενός τίτλου.

## Ο σκελετός ενός κειμένου

Ένα κείμενο γνώμης (άρθρο, ομιλία, επιστολή) χτίζεται σαν σπίτι: έχει
είσοδο, δωμάτια και έξοδο, και τα δωμάτια επικοινωνούν με πόρτες.

| Μέρος           | Τι κάνει                                                                                         |
| --------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Τίτλος**      | λέει το θέμα ή τη θέση και τραβά τον αναγνώστη                                                   |
| **Πρόλογος**    | παρουσιάζει το θέμα, συχνά με μια αφόρμηση (ένα γεγονός, μια ερώτηση), και συχνά δηλώνει τη θέση |
| **Κύριο μέρος** | αναπτύσσει τη θέση: μία παράγραφος για κάθε επιχείρημα ή πλευρά                                  |
| **Επίλογος**    | συμπεραίνει, συνοψίζει ή προτείνει                                                               |

Κάθε παράγραφος έχει με τη σειρά της δικό της σκελετό: **θεματική περίοδο**
(τη βασική σκέψη, συνήθως στην αρχή), **λεπτομέρειες ή σχόλια** (εξηγούν,
αποδεικνύουν) και, συχνά, **κατακλείδα** (κλείνει τη σκέψη). Ο
**πλαγιότιτλος** είναι ένας σύντομος τίτλος για την παράγραφο, γραμμένος σε
**ονοματική φράση**: «Τα οφέλη της επισκευής», όχι «Η επισκευή έχει
οφέλη».

## Συνοχή και συνεκτικότητα

- **Συνοχή** είναι η **γλωσσική** σύνδεση: οι λέξεις που δένουν τις
  προτάσεις και τις παραγράφους (διαρθρωτικές λέξεις, αντωνυμίες,
  επαναλήψεις λέξεων, συνώνυμα).
- **Συνεκτικότητα** είναι η **νοηματική** συνέχεια: οι ιδέες έχουν λογική
  σειρά και υπηρετούν το ίδιο θέμα.

> **Κλειδί**
>
> Οι διαρθρωτικές λέξεις **δείχνουν** τη λογική σχέση ανάμεσα σε δύο
> κομμάτια του κειμένου· δεν τη δημιουργούν. Ένα «επομένως» ανάμεσα σε δύο
> άσχετες προτάσεις δεν φέρνει συμπέρασμα. Γι' αυτό, όταν σε ρωτούν «τι
> δηλώνει η λέξη», διαβάζεις τι κάνουν οι προτάσεις δίπλα της.

| Νοηματική σχέση            | Διαρθρωτικές λέξεις και φράσεις                             |
| -------------------------- | ----------------------------------------------------------- |
| **Αντίθεση**               | όμως, ωστόσο, αντίθετα, παρ' όλα αυτά, αν και, από την άλλη |
| **Αιτιολόγηση**            | γιατί, επειδή, αφού, διότι, καθώς, εξαιτίας                 |
| **Συμπέρασμα, αποτέλεσμα** | επομένως, άρα, λοιπόν, συνεπώς, γι' αυτό, έτσι              |
| **Προσθήκη**               | επίσης, επιπλέον, ακόμη, εξάλλου, όχι μόνο… αλλά και        |
| **Παράδειγμα**             | για παράδειγμα, όπως, λόγου χάρη                            |
| **Διασάφηση**              | δηλαδή, με άλλα λόγια, πιο συγκεκριμένα                     |
| **Χρονική ή λογική σειρά** | αρχικά, πρώτα, έπειτα, στη συνέχεια, τέλος                  |
| **Ανακεφαλαίωση**          | συνοψίζοντας, συμπερασματικά, με λίγα λόγια                 |

Η συνοχή δεν γίνεται μόνο με διαρθρωτικές λέξεις. Μια **αντωνυμία** («αυτό»,
«τέτοιες») ή η **επανάληψη** μιας λέξης της προηγούμενης παραγράφου κάνουν
την ίδια δουλειά. Υπάρχουν και ολόκληρες **διαρθρωτικές περίοδοι**: «Αυτά
για τις αιτίες. Ας δούμε τώρα τι μπορεί να γίνει.»

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Άρθρο σε ηλεκτρονικό περιοδικό για τεχνικά επαγγέλματα.

> **Μην το πετάς, φτιάξ' το**
>
> (1) Το πλυντήριο σταμάτησε, και ο πρώτος μας λογισμός είναι να αγοράσουμε
> καινούριο. Σπάνια ρωτάμε αν φτιάχνεται. Κι όμως, μια βλάβη που διορθώνεται
> σε μία ώρα στέλνει συχνά στη χωματερή ένα μηχάνημα που θα δούλευε άλλα
> δέκα χρόνια.
>
> (2) **Αρχικά**, η επισκευή συμφέρει την τσέπη. Μια αντλία νερού ή ένα
> λάστιχο πόρτας κοστίζουν ένα μικρό μέρος από την τιμή ενός καινούριου
> πλυντηρίου. **Επιπλέον**, συμφέρει το περιβάλλον: κάθε συσκευή που δεν
> πετιέται είναι λιγότερα μέταλλα και πλαστικά προς ανακύκλωση ή ταφή.
>
> (3) **Ωστόσο**, η επισκευή δεν είναι πάντα εύκολη. Πολλές συσκευές
> κατασκευάζονται κλειστές, με κολλημένα μέρη, και τα ανταλλακτικά
> αργούν. **Γι' αυτό** οι τεχνικοί ζητούν ανταλλακτικά και οδηγίες
> επισκευής διαθέσιμα σε όλους, όπως προβλέπουν πλέον και κανόνες της
> Ευρωπαϊκής Ένωσης.
>
> (4) **Συμπερασματικά**, πριν πετάξουμε κάτι, αξίζει ένα τηλεφώνημα στον
> τεχνικό της γειτονιάς. Μπορεί να μας γλιτώσει χρήματα· σίγουρα θα
> γλιτώσει τον πλανήτη από ένα ακόμα σκουπίδι.

*Κείμενο γραμμένο για το μάθημα.*

**Δομή**: §1 πρόλογος (αφόρμηση από την καθημερινότητα και θέση: συχνά
πετάμε ό,τι φτιάχνεται)· §2–3 κύριο μέρος (τα οφέλη, μετά τα εμπόδια)·
§4 επίλογος (πρόταση).

**Διαρθρωτικές λέξεις**: «Αρχικά» (σειρά), «Επιπλέον» (προσθήκη: δεύτερο
όφελος), «Ωστόσο» (αντίθεση: από τα οφέλη στις δυσκολίες), «Γι' αυτό»
(αποτέλεσμα), «Συμπερασματικά» (συμπέρασμα, ανοίγει τον επίλογο). Η §1
δένει εσωτερικά με το «Κι όμως» (αντίθεση ανάμεσα σε αυτό που κάνουμε και
σε αυτό που θα μπορούσαμε).

**Τίτλος**: σε **προστακτική** και **β΄ πρόσωπο**, σαν συμβουλή από φίλο,
με **αντίθεση** (πετάς / φτιάχνεις) και προφορικό ύφος («φτιάξ' το»).
Δηλώνει αμέσως τη θέση και κάνει τον αναγνώστη να νιώσει ότι του μιλούν
προσωπικά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι σχέση δηλώνει;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Τίτλος, πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος**· κάθε παράγραφος με
>   **θεματική περίοδο, λεπτομέρειες, κατακλείδα**.
> - **Πλαγιότιτλος**: σύντομη, συγκεκριμένη **ονοματική φράση**.
> - **Συνοχή** = γλωσσική σύνδεση· **συνεκτικότητα** = νοηματική συνέχεια.
> - Η διαρθρωτική λέξη κρίνεται **μέσα στη φράση**: το «έτσι» μπορεί να είναι
>   αποτέλεσμα ή τρόπος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να δώσεις από έναν πλαγιότιτλο στις παραγράφους 2 και 3 του άρθρου «Μην το πετάς, φτιάξ' το». (μονάδες 4)

1. Βρίσκω τη θεματική περίοδο κάθε παραγράφου. §2: «η επισκευή συμφέρει την
   τσέπη» και, με το «Επιπλέον», «συμφέρει το περιβάλλον». Η παράγραφος έχει
   δύο οφέλη, άρα ο πλαγιότιτλος πρέπει να τα χωρά και τα δύο.
2. - §2: **Τα οικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη της επισκευής**
   - §3: **Τα εμπόδια στην επισκευή και το αίτημα των τεχνικών**
   Ονοματικές φράσεις, συγκεκριμένες για την παράγραφο. Το «Η επισκευή» θα
   ήταν θέμα όλου του κειμένου, όχι της παραγράφου.

### Παράδειγμα 2: Να συμπληρώσεις τα κενά με την κατάλληλη διαρθρωτική λέξη ή φράση και να γράψεις τη νοηματική σχέση που δηλώνει: «Τα ανταλλακτικά αργούν. (1)…… πολλοί πετούν τη συσκευή. (2)…… ένας καλός τεχνικός βρίσκει συχνά λύση, (3)…… ένα μεταχειρισμένο ανταλλακτικό.» (μονάδες 6)

1. (1) Η δεύτερη πρόταση είναι **αποτέλεσμα** της πρώτης: «**Γι' αυτό** πολλοί
   πετούν τη συσκευή».
2. (2) Η τρίτη πρόταση λέει το αντίθετο από το «πετούν»: **αντίθεση**,
   «**Ωστόσο** ένας καλός τεχνικός…». (3) Ακολουθεί μια συγκεκριμένη
   περίπτωση της λύσης: **παράδειγμα**, «**όπως** ένα μεταχειρισμένο
   ανταλλακτικό». Ελέγχω ότι η φράση στέκει όταν τη διαβάζω ολόκληρη.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Πλαγιότιτλος δεν είναι πρόταση.** Χωρίς ρήμα, σε ονοματική φράση, και
>   όχι αντιγραμμένη θεματική περίοδος.
> - **Μια λέξη, πολλές σχέσεις.** Το «αφού» είναι αιτιολογικό στο «αφού το
>   ξέρεις, πες το» και χρονικό στο «αφού έφαγε, έφυγε».
> - **Τίτλος: όχι μόνο «τι λέει».** Το επικοινωνιακό αποτέλεσμα θέλει **πώς**
>   (προστακτική, ερώτηση, αντίθεση, μεταφορά) και **τι προκαλεί** στον
>   αναγνώστη.

## Ερωτήσεις

1. Τι κάνει συνήθως ο πρόλογος ενός άρθρου γνώμης;
   - Παρουσιάζει όλα τα επιχειρήματα με τη σειρά, ένα σε κάθε περίοδο
   - Παρουσιάζει το θέμα, συχνά με αφόρμηση, και δηλώνει τη θέση
   - Συνοψίζει όσα ειπώθηκαν και κάνει προτάσεις για το μέλλον
   - Παραθέτει τις πηγές και τα στοιχεία που χρησιμοποίησε ο συντάκτης
2. Ποιος είναι ο καλύτερος πλαγιότιτλος για μια παράγραφο που εξηγεί γιατί οι νέοι τεχνίτες λιγοστεύουν;
   - «Οι νέοι τεχνίτες λιγοστεύουν γιατί πάνε σε γραφεία»
   - «Οι τεχνίτες»
   - «Οι αιτίες της έλλειψης νέων τεχνιτών»
   - «Τι γίνεται με τους τεχνίτες;»
3. «Το κινητό μάς κρατά σε επαφή. Ωστόσο, μας κρατά και ξύπνιους ως αργά.» Τι δηλώνει το «Ωστόσο»;
   - Αιτιολόγηση
   - Αντίθεση
   - Συμπέρασμα
   - Παράδειγμα
4. «Τρώω πρωινό κάθε μέρα. Επομένως, ο Άρης είναι πρωτεύουσα. Επιπλέον, οι γάτες κοιμούνται πολύ.» Τι λείπει από το κείμενο;
   - Η συνοχή, γιατί δεν υπάρχουν διαρθρωτικές λέξεις
   - Η στίξη, γιατί λείπουν τα κόμματα και οι τελείες
   - Η συνεκτικότητα, γιατί οι ιδέες δεν σχετίζονται
   - Ο τίτλος, γιατί χωρίς αυτόν δεν φαίνεται το θέμα
5. «Ο δήμος έκλεισε το κολυμβητήριο. Αυτό άφησε τριακόσια παιδιά χωρίς προπόνηση.» Πώς δένουν οι δύο προτάσεις;
   - Με την αντωνυμία «Αυτό», που παραπέμπει στο κλείσιμο
   - Με έναν αντιθετικό σύνδεσμο ανάμεσα στις δύο προτάσεις
   - Με επανάληψη της λέξης «κολυμβητήριο» στη δεύτερη
   - Δεν δένουν· είναι δύο ανεξάρτητες πληροφορίες
6. Ποια διαρθρωτική φράση ανοίγει πιο ταιριαστά έναν επίλογο;
   - «Για παράδειγμα»
   - «Από την άλλη πλευρά»
   - «Πρώτα απ' όλα»
   - «Συνοψίζοντας»
7. Ποιο είναι το κύριο επικοινωνιακό αποτέλεσμα ενός τίτλου σε μορφή ερώτησης, π.χ. «Χρειαζόμαστε ακόμα βιβλιοθήκες;»;
   - Δηλώνει με βεβαιότητα τη θέση του συντάκτη από την αρχή
   - Κινεί την περιέργεια και βάζει τον αναγνώστη να σκεφτεί
   - Κάνει τον τίτλο πιο επίσημο και πιο αντικειμενικό
   - Δίνει τεκμήρια για όσα θα υποστηρίξει το κείμενο
8. Σε ποια φράση το «έτσι» δηλώνει αποτέλεσμα;
   - «Έτσι δένεται ο κόμπος του σχοινιού.»
   - «Μην το κρατάς έτσι, θα σου πέσει.»
   - «Ξεκίνησε νωρίς· έτσι πρόλαβε το λεωφορείο.»
   - «Έτσι κι αλλιώς δεν θα ερχόταν.»

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η γλωσσική σύνδεση των προτάσεων και των παραγράφων ενός κειμένου;
2. Εξήγησε γιατί ένα κείμενο γεμάτο διαρθρωτικές λέξεις μπορεί να μην έχει νόημα.
3. Διάβασε (κείμενο γραμμένο για το μάθημα): «(1) Η δημοτική βιβλιοθήκη έκλεισε τον Μάιο για ανακαίνιση και δεν άνοιξε ξανά. (2) Οι μαθητές έχασαν τον μόνο ήσυχο χώρο για διάβασμα· πολλοί δεν έχουν δικό τους δωμάτιο. Οι ηλικιωμένοι έχασαν τα μαθήματα υπολογιστή. (3) Ο δήμος λέει ότι λείπουν χρήματα. Όμως το ίδιο καλοκαίρι βρέθηκαν χρήματα για τρεις συναυλίες. (4) Η βιβλιοθήκη πρέπει να ανοίξει πριν αρχίσουν τα σχολεία.»
   α) Πλαγιότιτλος για την ενότητα (2)
   β) Πλαγιότιτλος για την ενότητα (3)
   γ) Τι νοηματική σχέση δηλώνει το «Όμως» στην ενότητα (3);
4. Για το ίδιο κείμενο για τη βιβλιοθήκη, πρότεινε δύο τίτλους: έναν σε μορφή ερώτησης και έναν με προστακτική. Σχολίασε το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του καθενός και πες ποιον θα διάλεγες για την εφημερίδα του σχολείου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/language/structure-cohesion
