# Αφηγηματικές τεχνικές

> Αφηγητής, εστίαση, διάλογος, περιγραφή, αναδρομή: τι πετυχαίνει η καθεμιά.

Νέα Ελληνικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/language/narrative-techniques

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις αν ο αφηγητής είναι πρόσωπο της ιστορίας ή στέκεται έξω από αυτήν, και τι αλλάζει αυτό.
- Να ξεχωρίζεις αφήγηση, περιγραφή, διάλογο και σχόλιο μέσα σε ένα απόσπασμα.
- Να εντοπίζεις την αναδρομή και την ιστορία μέσα στην ιστορία και να εξηγείς τι πετυχαίνουν.
- Να απαντάς σε ερώτηση για τη λειτουργία μιας τεχνικής με εντοπισμό, τεκμήριο και αποτέλεσμα.

## Όχι το όνομα, η δουλειά

Η ύλη των εξετάσεων το λέει ρητά: ζητείται να βρίσκεις στο κείμενο
αφηγηματικούς τρόπους και τεχνικές και να εξηγείς **τη λειτουργία τους**,
«και όχι να ανακαλείς όρους της θεωρίας της Λογοτεχνίας». Το «εδώ έχουμε
διάλογο» δεν παίρνει μονάδες μόνο του. Το «ο διάλογος ζωντανεύει τη σκηνή και
μας αφήνει να ακούσουμε τη μάνα με τα δικά της λόγια» παίρνει.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε απάντηση για αφηγηματική τεχνική έχει τρία κομμάτια: **ποια τεχνική**
> (με λίγα λόγια), **πού** (μια φράση του κειμένου σε εισαγωγικά), και **τι
> πετυχαίνει** για το νόημα ή για τον αναγνώστη. Το τρίτο είναι αυτό που
> βαθμολογείται.

## Ποιος μιλάει;

Ο **αφηγητής** δεν είναι ο συγγραφέας. Είναι η φωνή που λέει την ιστορία.

| Αφηγητής                                        | Πώς τον καταλαβαίνεις             | Τι πετυχαίνει                                                          |
| ----------------------------------------------- | --------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------- |
| **πρόσωπο της ιστορίας** (πρωτοπρόσωπη αφήγηση) | «εγώ», «εμείς»: τα έζησε ο ίδιος  | αμεσότητα, οικειότητα, αληθοφάνεια· ξέρει όμως μόνο όσα είδε ή έμαθε   |
| **έξω από την ιστορία** (τριτοπρόσωπη αφήγηση)  | «αυτός», «εκείνη»: δεν συμμετέχει | πιο ευρεία ματιά· συχνά ξέρει και τις σκέψεις των ηρώων (παντογνώστης) |

Μετράει και **από ποια ματιά** βλέπουμε τα γεγονότα. Ένας ενήλικος που
θυμάται τα παιδικά του χρόνια μπορεί να μας δείξει τι ένιωθε **τότε**, ως
παιδί, και τι καταλαβαίνει **τώρα**, ως μεγάλος.

## Οι τρόποι και οι τεχνικές

| Τρόπος ή τεχνική              | Τι είναι                                   | Τι πετυχαίνει συνήθως                                               |
| ----------------------------- | ------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------- |
| **Αφήγηση**                   | λέει τι έγινε                              | προχωρά την ιστορία, γρήγορα                                        |
| **Περιγραφή**                 | σταματά και δείχνει πρόσωπα, χώρους        | εικόνα, ατμόσφαιρα, χαρακτηρισμός                                   |
| **Διάλογος**                  | τα πρόσωπα μιλούν με τα δικά τους λόγια    | ζωντάνια, θεατρικότητα, αμεσότητα, χαρακτηρισμός από τη γλώσσα τους |
| **Σχόλιο**                    | ο αφηγητής κρίνει ή εξηγεί                 | κατευθύνει τον αναγνώστη, δείχνει τη στάση του αφηγητή              |
| **Αναδρομή**                  | γυρίζει σε γεγονότα του παρελθόντος        | εξηγεί το παρόν, αποκαλύπτει κάτι κρυμμένο                          |
| **Ιστορία μέσα στην ιστορία** | ένα πρόσωπο αφηγείται μια δική του ιστορία | αλλάζει φωνή, φέρνει μια εξομολόγηση ή μια μαρτυρία                 |

## «Το αμάρτημα της μητρός μου» του Βιζυηνού

Το διήγημα του **Γεωργίου Βιζυηνού** (1849–1896) δημοσιεύτηκε το 1883.
Αποσπάσματα από τη Βικιθήκη, στην ορθογραφία της έκδοσης.

**Ο αφηγητής θυμάται.** Η πρώτη φράση μάς βάζει μέσα σε μια οικογένεια:

> Ἄλλην ἀδελφὴν δὲν εἴχομεν παρὰ μόνον τὴν Ἀννιὼ. Ἤτον ἡ χαϊδεμμένη τῆς
> μικρᾶς ἡμῶν οἰκογενείας καὶ τὴν ἠγαπῶμεν ὅλοι. Ἄλλ' ἀπ' ὅλους
> περισσότερον τὴν ἠγάπα ἡ μήτηρ μας.

Το «εἴχομεν», το «μας»: ο αφηγητής είναι **ένας από τους γιους**. Τα έζησε.
Και δεν μιλά από τη θέση του παιδιού· τα θυμάται χρόνια μετά:

> Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη ὁποίαν ἐντύπωσιν ἔκαμεν ἐπὶ τῆς παιδικῆς μου φαντασίας ἡ
> πρώτη ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ διανυκτέρευσις.

Δύο ματιές σε μία πρόταση: το παιδί που φοβόταν τη νύχτα στην εκκλησία, και
ο μεγάλος που το θυμάται («Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη»). Γι' αυτό πιστεύουμε τα
συναισθήματα, και γι' αυτό ο αφηγητής δεν ξέρει περισσότερα από όσα ήξερε
τότε. Το μυστικό της μάνας **το αγνοεί**, όπως κι εμείς.

**Η μάνα μιλά.** Χρόνια αργότερα η μητέρα αποφασίζει να του πει αυτό που
ήξεραν μόνο «ὁ Θεὸς καὶ ὁ πνευματικὸς» της. Από εδώ και πέρα **αλλάζει η
φωνή**: μιλά εκείνη, σε πρώτο πρόσωπο, στη γλώσσα του χωριού της, και γυρίζει
πολλά χρόνια πίσω, πριν γεννηθεί ο αφηγητής. Είναι μια **αναδρομή** και μια
**ιστορία μέσα στην ιστορία**:

> Μὰ 'κεῖ ποὺ πῆγα νὰ τὸ σηκώσω, τί νὰ διῶ! τὸ παιδὶ δὲν ἐσάλευε!
>
> Ἐξύπνησα τὸν πατέρα σου· τὸ 'ξεφασκιώσαμε, τὸ 'ζεστάναμε, τοῦ ἐτρίψαμε τὸ
> μυτούδι του, τίποτε! - ἦταν ἀπεθαμένο!

Η πρώτη της κόρη πέθανε στον ύπνο, δίπλα της. Τώρα καταλαβαίνουμε όλα όσα
μας φάνηκαν παράξενα στην αρχή: γιατί η Αννιώ ήταν η «χαϊδεμμένη», γιατί η
μάνα έφερε στο σπίτι ένα ξένο κορίτσι. Η αναδρομή **φωτίζει** όλη την
ιστορία που διαβάσαμε.

**Το τέλος είναι διάλογος.** Ο γιος πάει τη μητέρα στον Πατριάρχη, για να
συγχωρεθεί. Εκείνη βγαίνει ανακουφισμένη, κι όμως:

> ― Τί νὰ σὲ 'πῶ, παιδί μου! ἀπήντησε τότε σύννους καθὼς ἦτον, ὁ Πατριάρχης
> εἶναι σοφὸς καὶ ἅγιος ἄνθρωπος. \[…] Μά, τί νὰ σὲ 'πῶ! Εἶναι καλόγερος. Δεν
> ἔκαμε παιδιὰ, γιὰ νὰ 'μπορῇ νὰ γνωρίσῃ, τί πρᾶγμα εἶναι τὸ νὰ σκοτώσῃ
> κανεὶς τὸ ἴδιο τὸ παιδί του!
>
> Οἱ ὀφθαλμοὶ της ἐπληρώθησαν δακρύων καὶ ἐγὼ ἐσιώπησα.

Ο συγγραφέας αφήνει την τελευταία λέξη **στη μάνα**, με τα δικά της λόγια,
και στον αφηγητή μόνο μια **σιωπή**. Κανένα σχόλιο δεν θα έλεγε καλύτερα ότι η
ενοχή της δεν σβήνει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια τεχνική, και τι κάνει;*

> **Πρόσεχε**
>
> - **Μη μπερδεύεις αφηγητή και συγγραφέα.** Ο Βιζυηνός έγραψε το διήγημα· ο
>   αφηγητής είναι ο γιος της ιστορίας. Γράφεις «ο αφηγητής θυμάται», όχι «ο
>   Βιζυηνός θυμάται».
> - **Μη σταματάς στο όνομα.** «Υπάρχει αναδρομή» είναι μισή απάντηση. Η άλλη
>   μισή: τι μαθαίνουμε, και γιατί αλλάζει ό,τι διαβάσαμε πριν.
> - **Ο διάλογος δεν «ζωντανεύει» μόνο.** Πες τι δείχνει **αυτός** ο διάλογος:
>   τη γλώσσα της μάνας, την ωμότητα της κατηγορίας, την πίκρα του τέλους.

> **Θυμήσου**
>
> - Αφηγητής **μέσα** στην ιστορία («εγώ»): αμεσότητα, αλλά ξέρει μόνο όσα
>   έζησε. **Έξω** από την ιστορία: ευρύτερη ματιά, συχνά ξέρει σκέψεις.
> - **Αφήγηση** προχωρά, **περιγραφή** δείχνει, **διάλογος** ζωντανεύει και
>   χαρακτηρίζει, **σχόλιο** κρίνει.
> - **Αναδρομή**: γυρίζει πίσω για να εξηγήσει. **Ιστορία μέσα στην ιστορία**:
>   αλλάζει η φωνή.
> - Απάντηση: **τεχνική + φράση + τι πετυχαίνει**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιος αφηγείται την ιστορία στο «Αμάρτημα της μητρός μου»; Να εξηγήσεις τι πετυχαίνει ο συγγραφέας με αυτή την επιλογή.

1. **Εντοπίζω.** Αφηγείται ένας από τους γιους της οικογένειας, σε πρώτο
   πρόσωπο: «Ἄλλην ἀδελφὴν δὲν **εἴχομεν**», «**Ἐνθυμοῦμαι** ἀκόμη». Είναι
   πρόσωπο της ιστορίας και τη θυμάται ως ενήλικος.
2. **Τι πετυχαίνει.** Πρώτα **αμεσότητα και αληθοφάνεια**: διαβάζουμε σαν να
   ακούμε μια οικογενειακή μαρτυρία. Έπειτα **αγωνία**: ο αφηγητής ήταν παιδί
   και δεν ήξερε το μυστικό της μάνας, οπότε δεν το ξέρουμε ούτε εμείς ως τη
   στιγμή της εξομολόγησης. Τέλος, η **διπλή ματιά** (το παιδί τότε, ο μεγάλος
   τώρα) μας δίνει και τον παιδικό φόβο και την ενήλικη κατανόηση.

### Παράδειγμα 2: Η μητέρα αφηγείται η ίδια, σε πρώτο πρόσωπο, πώς έχασε την πρώτη της κόρη. Ποια είναι η λειτουργία αυτής της αναδρομής στο διήγημα;

1. **Εντοπίζω.** Η αφήγηση γυρίζει πολλά χρόνια πίσω, πριν γεννηθεί ο
   αφηγητής, και αλλάζει φωνή: μιλά η μάνα, στη γλώσσα του χωριού της («Μὰ
   'κεῖ ποὺ πῆγα νὰ τὸ σηκώσω, τί νὰ διῶ! τὸ παιδὶ δὲν ἐσάλευε!»).
2. **Τι πετυχαίνει.** Η αναδρομή **αποκαλύπτει το μυστικό** του τίτλου και
   **εξηγεί** ό,τι ήταν απορία: την υπερβολική αγάπη για την Αννιώ, το ξένο
   κορίτσι στο σπίτι. Και επειδή μιλά η ίδια, με κοφτές φράσεις και θαυμαστικά,
   νιώθουμε τον πόνο της **από μέσα**, χωρίς τον λόγιο λόγο του γιου. Η
   εξομολόγηση γίνεται το κέντρο βάρους του διηγήματος.

## Ερωτήσεις

1. «Ἄλλην ἀδελφὴν δὲν εἴχομεν παρὰ μόνον τὴν Ἀννιὼ.» Τι μας λέει αυτή η πρώτη φράση για τον αφηγητή;
   - Ότι είναι ο ίδιος ο Βιζυηνός, που γράφει την αυτοβιογραφία του
   - Ότι στέκεται έξω από την ιστορία και ξέρει τα πάντα
   - Ότι είναι η Αννιώ, που μιλά για τον εαυτό της
   - Ότι είναι μέλος της οικογένειας και μιλά σε πρώτο πρόσωπο
2. Τι κερδίζει μια ιστορία όταν την αφηγείται κάποιος που την έζησε;
   - Αμεσότητα και αληθοφάνεια, σαν να ακούμε μαρτυρία
   - Τη δυνατότητα να ξέρει τις σκέψεις όλων των προσώπων
   - Αντικειμενικότητα, γιατί ο αφηγητής δεν συμμετέχει
   - Τίποτα· είναι απλώς άλλος τρόπος να γραφτεί το ίδιο
3. «Ἐνθυμοῦμαι ἀκόμη ὁποίαν ἐντύπωσιν ἔκαμεν ἐπὶ τῆς παιδικῆς μου φαντασίας ἡ πρώτη ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ διανυκτέρευσις.» Τι δείχνει η φράση;
   - Ότι ο αφηγητής είναι ακόμη παιδί τη στιγμή που μιλά
   - Ότι η ιστορία γίνεται όλη μέσα σε μία νύχτα
   - Ότι ένας ενήλικος θυμάται τι ένιωθε ως παιδί
   - Ότι ο αφηγητής δεν θυμάται καλά τα γεγονότα
4. Ποιος αφηγηματικός τρόπος κυριαρχεί στη φράση «Ἐνθυμοῦμαι τοὺς μαύρους καὶ μεγάλους αὐτῆς ὀφθαλμοὺς, καὶ τὰ καμαρωτὰ καὶ σμιγμένα της ὀφρύδια»;
   - Διάλογος
   - Περιγραφή
   - Σχόλιο
   - Αφήγηση γεγονότων
5. Όταν η μάνα αρχίζει να λέει η ίδια πώς έχασε την πρώτη της κόρη, τι αλλάζει στην αφήγηση;
   - Αλλάζει η φωνή και ο χρόνος: μιλά εκείνη για πολύ παλιά γεγονότα
   - Τίποτα· ο γιος συνεχίζει να αφηγείται με τα ίδια λόγια και την ίδια γλώσσα
   - Η αφήγηση γίνεται τριτοπρόσωπη και παντογνωστική
   - Η ιστορία πηγαίνει στο μέλλον, στη ζωή του αφηγητή στην Πόλη
6. Ποια είναι η κύρια λειτουργία της εξομολόγησης της μάνας στο διήγημα;
   - Να καθυστερήσει το τέλος, για να γίνει το διήγημα μεγαλύτερο
   - Να μας δείξει πόσο αυστηρός ήταν ο πατέρας
   - Να αποκαλύψει το μυστικό του τίτλου και να εξηγήσει τη συμπεριφορά της
   - Να περιγράψει τα ήθη του γάμου στο χωριό
7. Γιατί η μάνα παραθέτει αυτούσια τα λόγια του άντρα της: «― Τὸ 'πλάκωσες, γυναίκα, τὸ παιδὶ μου!»;
   - Για να δείξει ότι ο άντρας της μιλούσε πάντα έτσι
   - Για να ακουστεί η κατηγορία ωμή, όπως την άκουσε και τη θυμάται
   - Γιατί ο διάλογος είναι υποχρεωτικός σε κάθε διήγημα
   - Για να δείξει ότι εκείνη δεν έφταιγε σε τίποτα για τον θάνατο του παιδιού
8. Το διήγημα κλείνει με τα λόγια της μάνας για τον Πατριάρχη και τη φράση «ἐγὼ ἐσιώπησα». Τι πετυχαίνει αυτό το τέλος;
   - Δείχνει ότι ο γιος θύμωσε με τη μητέρα του
   - Λύνει οριστικά το πρόβλημα της μάνας, που επιτέλους συγχωρέθηκε
   - Αφήνει την τελευταία λέξη στη μάνα: η ενοχή της δεν σβήνει
   - Επαινεί τον Πατριάρχη για τη σοφία του

## Ασκήσεις

1. Ανέφερε τέσσερις αφηγηματικούς τρόπους.
2. Αν «Το αμάρτημα της μητρός μου» το αφηγούνταν ένας παντογνώστης αφηγητής έξω από την ιστορία, τι θα χανόταν; Εξήγησε.
3. Ο αφηγητής θυμάται ότι, παιδί, τον παρέσυρε ένας χείμαρρος και η μάνα του, εξαντλημένη, ρίχτηκε στο νερό και τον έσωσε. Στο σπίτι εκείνος της υποσχέθηκε ότι θα τη θρέψει. Ύστερα σχολιάζει: «Ἡ μήτηρ βεβαίως οὐδ' ἐσημείωσε κἂν τὴν ὑπόσχεσιν ἐκείνην. Ἐγὼ ὅμως ἐνθυμούμην πάντοτε, ὅτι ἡ αὐταπάρνησίς της μοὶ ἐχάρισε διὰ δευτέραν φορὰν τὴν ζωήν» (Γ. Βιζυηνός, «Το αμάρτημα της μητρός μου», 1883, Βικιθήκη). Ποιος αφηγηματικός τρόπος κυριαρχεί και τι πετυχαίνει;
4. Ο συγγραφέας θα μπορούσε να κλείσει το διήγημα με ένα σχόλιο του αφηγητή, π.χ. «Κατάλαβα τότε ότι η μητέρα μου δεν θα συγχωρούσε ποτέ τον εαυτό της». Αντί γι' αυτό κλείνει με τα λόγια της μάνας για τον Πατριάρχη και το «ἐγὼ ἐσιώπησα». Ποια επιλογή είναι πιο αποτελεσματική κατά τη γνώμη σου; Τι πρέπει να λέει μια τεκμηριωμένη απάντηση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/language/narrative-techniques
