# Τα σχήματα λόγου από τη λειτουργία τους

> Όχι το όνομα του σχήματος, αλλά τι κάνει στο κείμενο.

Νέα Ελληνικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/language/figures-of-speech

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα συνηθισμένα σχήματα λόγου: μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, επανάληψη, ασύνδετο, αντίθεση.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ένα σχήμα λόγου σε συγκεκριμένους στίχους, όχι μόνο πώς λέγεται.
- Να αναγνωρίζεις την ειρωνεία και το σύμβολο και να λες τι σημαίνουν στο ποίημα.
- Να απαντάς σε ερώτηση εξετάσεων με εντοπισμό, τεκμήριο και λειτουργία.

## Εντοπίζω, και μετά εξηγώ

Στις Πανελλαδικές του ΕΠΑΛ τα σχήματα λόγου έρχονται με δύο μορφές. Η μία
είναι **εντοπισμός**: «Να εντοπίσεις μία μεταφορά, μία επανάληψη και μία
προσωποποίηση», όπως το 2026. Η άλλη είναι **λειτουργία**: «Τι πετυχαίνει ο
ποιητής με την παρομοίωση του στίχου…;». Η δεύτερη είναι αυτή που η ύλη
θεωρεί στόχο: όχι να θυμάσαι ονόματα, αλλά να καταλαβαίνεις **τι κάνει** το
σχήμα στο κείμενο.

> **Κλειδί**
>
> Για κάθε σχήμα λόγου: **εντοπίζω** (ποιο σχήμα, ποια φράση), **εξηγώ** (τι
> λέει κυριολεκτικά, τι εικόνα φτιάχνει) και **ερμηνεύω** (τι πετυχαίνει για το
> νόημα και το συναίσθημα). Ακόμη κι όταν η ερώτηση ζητά μόνο εντοπισμό,
> γράψε **ολόκληρη τη φράση** σε εισαγωγικά, όχι μία λέξη.

## Τα σχήματα και η δουλειά τους

| Σχήμα                  | Πώς το αναγνωρίζεις                                                               | Τι πετυχαίνει συνήθως                 |
| ---------------------- | --------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------- |
| **Μεταφορά**           | κάτι λέγεται με λέξη που ανήκει σε άλλο πεδίο, χωρίς «σαν» («η καρδιά μου πέτρα») | πυκνότητα, μια εικόνα που ξαφνιάζει   |
| **Παρομοίωση**         | σύγκριση με «σαν», «όπως», «σαν να»                                               | κάνει κάτι αφηρημένο ορατό και οικείο |
| **Προσωποποίηση**      | άψυχο ή αφηρημένο παίρνει ανθρώπινη ιδιότητα                                      | ζωντάνια, συναισθηματική εγγύτητα     |
| **Επανάληψη, αναφορά** | λέξη ή φράση ξανά, συχνά στην αρχή στίχων                                         | έμφαση, ρυθμός, επιμονή μιας σκέψης   |
| **Ασύνδετο**           | όροι στη σειρά χωρίς «και»                                                        | γρηγοράδα, συσσώρευση, ένταση         |
| **Αντίθεση**           | δύο αντίθετα δίπλα δίπλα                                                          | τονίζει και τα δύο, δείχνει σύγκρουση |
| **Ειρωνεία**           | λες κάτι και εννοείς το αντίθετο                                                  | κριτική με χαμόγελο, πίκρα            |
| **Σύμβολο**            | ένα συγκεκριμένο πράγμα που σημαίνει κάτι ευρύτερο σε όλο το ποίημα               | βάθος, πολλές αναγνώσεις              |

## Οι «Δημόσιοι υπάλληλοι» του Καρυωτάκη

Ο **Κώστας Καρυωτάκης** (1896–1928) δούλεψε ο ίδιος δημόσιος υπάλληλος. Το
σονέτο είναι από τη συλλογή «Ελεγεία και Σάτιρες» (1927), από τη Βικιθήκη:

> **ΔΗΜΟΣΙΟΙ ΥΠΑΛΛΗΛΟΙ**
>
> Οἱ ὑπάλληλοι ὅλοι λυόνουν καὶ τελειόνουν
> σὰν στῆλες δύο δύο μὲς στὰ γραφεῖα.
> (Ἠλεκτρολόγοι θἆναι ἡ Πολιτεία
> κι ὁ Θάνατος, ποὺ τοὺς ἀνανεώνουν).
>
> Κάθονται στὶς καρέκλες, μουτζουρόνουν
> ἀθῶα λευκὰ χαρτιά, χωρὶς αἰτία.
> «Σὺν τῇ παρούσῃ ἀλληλογραφίᾳ
> ἔχομεν τὴν τιμὴν» διαβεβαιώνουν.
>
> Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει,
> ὅταν ἀνηφορίζουνε τοὺς δρόμους,
> τὸ βράδυ στὶς ὀχτώ, σὰν κουρντισμένοι.
>
> Παίρνουν κάστανα, σκέπτονται τοὺς νόμους,
> σκέπτονται τὸ συνάλλαγμα, τοὺς ὤμους
> σηκώνοντας οἱ ὑπάλληλοι οἱ καϊμένοι.

Οι **στήλες** εδώ είναι οι ηλεκτρικές στήλες, οι μπαταρίες της εποχής: μία
δίπλα στην άλλη, αδειάζουν ώσπου να «τελειώσουν». Από αυτή την εικόνα
ξεκινά όλο το ποίημα.

**Πρώτη στροφή: άνθρωποι σαν μπαταρίες.** Η **παρομοίωση** «σὰν στῆλες δύο
δύο» κάνει τους υπαλλήλους **πράγματα** που φθείρονται. Η παρένθεση τη
συνεχίζει με **μεταφορά**: η Πολιτεία και ο Θάνατος είναι «ηλεκτρολόγοι» που
βγάζουν τις άδειες μπαταρίες και βάζουν καινούργιες. Η δουλειά τρώει τον
άνθρωπο, κι όταν τελειώσει, τον αντικαθιστούν. Κανείς δεν είναι αναντικατάστατος.

**Δεύτερη στροφή: δουλειά χωρίς νόημα.** Τα χαρτιά είναι «ἀθῶα»: μια ανθρώπινη
ιδιότητα σε άψυχο (**προσωποποίηση**). Τα αθώα χαρτιά μουτζουρώνονται χωρίς
αιτία, σαν να τα αδικεί μια δουλειά που δεν ξέρει γιατί γίνεται. Και μετά, σε
εισαγωγικά, η ίδια η γλώσσα της υπηρεσίας: «Σὺν τῇ παρούσῃ ἀλληλογραφίᾳ
ἔχομεν τὴν τιμὴν». Ο ποιητής δεν σχολιάζει· βάζει τη λόγια, τυποποιημένη
φράση μέσα στο ποίημα και την αφήνει να ακουστεί κούφια.

**Τρίτη και τέταρτη στροφή: η ειρωνεία.** «Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει»:
η λέξη **«τιμή» επαναλαμβάνεται** με δύο σημασίες. Στο έγγραφο ήταν τύπος
ευγένειας· τώρα είναι η αξιοπρέπεια, το μόνο που τους έμεινε, και μάλιστα
ειρωνικά, αφού δεν είναι παρά μια φράση. Γυρίζουν «σὰν κουρντισμένοι», σαν
κουρδιστά παιχνίδια (**παρομοίωση**): κινούνται μηχανικά. Ο τελευταίος στίχος
είναι **ασύνδετο** με **επανάληψη** («σκέπτονται τοὺς νόμους, σκέπτονται τὸ
συνάλλαγμα»): οι ίδιες μικρές έγνοιες, η μία μετά την άλλη, μια ζωή που
κάνει κύκλους. Το «οἱ καϊμένοι» κλείνει με συμπόνια μαζί και ειρωνεία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο σχήμα, και τι κάνει;*

## Το σύμβολο: «Τα παράθυρα» του Καβάφη

Ένα σχήμα μένει σε μία φράση. Ένα **σύμβολο** απλώνεται σε όλο το ποίημα. Ο
**Κωνσταντίνος Καβάφης** (1863–1933), όπως δημοσιεύτηκε το ποίημα στο
περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη» το 1926 (Βικιθήκη):

> **ΤΑ ΠΑΡΑΘΥΡΑ**
>
> Σ’ αὐτὲς τὲς σκοτεινὲς κάμαρες, ποῦ περνῶ
> μέρες βαρειές, ἐπάνω κάτω τριγυρνῶ
> γιὰ νἄβρω τὰ παράθυρα. Ὅταν ἀνοίξει
> ἕνα παράθυρο θἆναι παρηγορία.
> Πλὴν τὰ παράθυρα δὲν βρίσκονται, ἢ δὲν μπορῶ
> νὰ τἄβρω. Καὶ καλλίτερα ἴσως νὰ μὴν τὰ βρῶ.
> Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία.
> Ποιὸς ξέρει τί καινούρια πράγματα θὰ δείξῃ.

Οι «σκοτεινὲς κάμαρες» είναι μια ζωή που πνίγει· τα «παράθυρα» είναι μια
διέξοδος, μια αλλαγή, μια αλήθεια. Την **αντίθεση** σκοτάδι–φως περιμένουμε να
λυθεί υπέρ του φωτός, κι όμως ο ποιητής την ανατρέπει: «Ἴσως τὸ φῶς θἆναι
μιὰ νέα τυραννία». Ο άνθρωπος φοβάται και το σκοτάδι και την αλλαγή. Το
σύμβολο δεν έχει μία μόνο ερμηνεία, και αυτό είναι η δύναμή του.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Μία λέξη δεν είναι εντοπισμός.** Γράψε τη φράση: όχι «χαρτιά», αλλά
>   «ἀθῶα λευκὰ χαρτιά».
> - **Η απάντηση «δίνει ζωντάνια» δεν φτάνει.** Τι ακριβώς ζωντανεύει, και
>   γιατί μετράει **σε αυτό το ποίημα**;
> - **Μη βρίσκεις σχήματα παντού.** Δέκα σχήματα με όνομα αξίζουν λιγότερο από
>   τρία καλά ερμηνευμένα.
> - **Πρόσεξε το «σαν».** Με «σαν» είναι παρομοίωση· χωρίς, μεταφορά.

> **Θυμήσου**
>
> - **Εντοπίζω, εξηγώ, ερμηνεύω**: το σχήμα μαζί με τη λειτουργία του.
> - Μεταφορά (χωρίς «σαν»), παρομοίωση (με «σαν»), προσωποποίηση, επανάληψη,
>   ασύνδετο, αντίθεση, ειρωνεία, σύμβολο.
> - Γράψε πάντα **ολόκληρη τη φράση** σε εισαγωγικά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στους «Δημόσιους υπαλλήλους» να εντοπίσεις μία παρομοίωση, μία μεταφορά και μία προσωποποίηση και να εξηγήσεις τι πετυχαίνει ο ποιητής με την παρομοίωση.

1. **Εντοπισμός.** Παρομοίωση: «λυόνουν καὶ τελειόνουν / σὰν στῆλες δύο δύο
   μὲς στὰ γραφεῖα» (ή «σὰν κουρντισμένοι»). Μεταφορά: «Ἠλεκτρολόγοι θἆναι ἡ
   Πολιτεία / κι ὁ Θάνατος». Προσωποποίηση: «ἀθῶα λευκὰ χαρτιά».
2. **Λειτουργία της παρομοίωσης.** Οι υπάλληλοι μοιάζουν με ηλεκτρικές στήλες,
   μπαταρίες που αδειάζουν σιγά σιγά. Ο ποιητής δείχνει μια δουλειά που
   **φθείρει** τον άνθρωπο και τον κάνει **αντικείμενο**: όταν «τελειώσει», τον
   αλλάζουν με άλλον. Η εικόνα είναι καθημερινή και ψυχρή, και γι' αυτό
   σοκάρει: η ζωή ενός ανθρώπου μετριέται όπως η διάρκεια μιας μπαταρίας.

### Παράδειγμα 2: «Σὺν τῇ παρούσῃ ἀλληλογραφίᾳ / ἔχομεν τὴν τιμὴν» … «Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει». Να ερμηνεύσεις την επανάληψη της λέξης «τιμή» (50-60 λέξεις).

1. **Τι παρατηρώ.** Η ίδια λέξη, δύο σημασίες: στην πρώτη στροφή είναι μέρος
   μιας έτοιμης υπηρεσιακής φράσης· στην επόμενη είναι η αξιοπρέπεια του
   ανθρώπου.
2. **Απάντηση.** Η λέξη «τιμή» εμφανίζεται πρώτα σε μια τυποποιημένη φράση της
   υπηρεσίας, άδεια από νόημα. Στον επόμενο στίχο ο ποιητής λέει ειρωνικά πως
   «μοναχὰ ἡ τιμὴ» μένει στους υπαλλήλους. Η αξιοπρέπειά τους έχει γίνει μια
   φράση ευγένειας που δεν σημαίνει τίποτα. Η επανάληψη δένει τις στροφές και δείχνει πικρά μια ζωή
   που χάθηκε μέσα στα χαρτιά.

   *(55 λέξεις.)*

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η διαφορά παρομοίωσης και μεταφοράς;
   - Η μεταφορά υπάρχει μόνο στην ποίηση, ενώ η παρομοίωση και στον πεζό λόγο
   - Η παρομοίωση συγκρίνει με «σαν» ή «όπως», η μεταφορά ταυτίζει χωρίς αυτά
   - Η παρομοίωση είναι πάντα πιο σύντομη από τη μεταφορά
   - Η μεταφορά αφορά πάντα ανθρώπους, η παρομοίωση πράγματα
2. Τι πετυχαίνει η παρομοίωση των υπαλλήλων με «στῆλες» που «λυόνουν καὶ τελειόνουν»;
   - Δείχνει ότι οι υπάλληλοι είναι δυνατοί και σταθεροί σαν κολόνες ενός κτιρίου
   - Επαινεί την εργατικότητα των υπαλλήλων
   - Περιγράφει πώς ήταν τα γραφεία της εποχής
   - Κάνει τους ανθρώπους αντικείμενα που φθείρονται και αντικαθίστανται
3. Σε ποια φράση των «Δημοσίων υπαλλήλων» υπάρχει προσωποποίηση;
   - «ἀθῶα λευκὰ χαρτιά»
   - «Κάθονται στὶς καρέκλες»
   - «τὸ βράδυ στὶς ὀχτώ»
   - «Παίρνουν κάστανα»
4. «τὸ βράδυ στὶς ὀχτώ, σὰν κουρντισμένοι». Ποιο σχήμα, και τι δείχνει;
   - Μεταφορά· δείχνει ότι οι υπάλληλοι γυρίζουν χαρούμενοι στα σπίτια τους
   - Αντίθεση· δείχνει τη διαφορά πρωινού και βραδιού
   - Παρομοίωση· οι υπάλληλοι κινούνται μηχανικά, σαν κουρδιστά παιχνίδια
   - Προσωποποίηση· τα παιχνίδια παίρνουν ανθρώπινη μορφή
5. Γιατί είναι ειρωνικό το «Καὶ μοναχὰ ἡ τιμὴ τοὺς ἀπομένει», αμέσως μετά το «ἔχομεν τὴν τιμὴν»;
   - Γιατί οι υπάλληλοι δεν είχαν ποτέ τιμή
   - Γιατί η «τιμή» τους είναι πια μόνο μια λέξη ευγένειας της υπηρεσίας
   - Γιατί ο ποιητής θαυμάζει ειλικρινά την επίσημη γλώσσα της δημόσιας υπηρεσίας
   - Γιατί η λέξη «τιμή» είναι γραμμένη με λάθος ορθογραφία
6. «Παίρνουν κάστανα, σκέπτονται τοὺς νόμους, / σκέπτονται τὸ συνάλλαγμα». Τι πετυχαίνει το ασύνδετο με την επανάληψη;
   - Δείχνει ότι οι υπάλληλοι σκέφτονται βαθιά για την πολιτική
   - Επιβραδύνει τον ρυθμό για να ηρεμήσει ο αναγνώστης
   - Δίνει μια αίσθηση μονότονης ρουτίνας, με τις ίδιες έγνοιες ξανά και ξανά
   - Εισάγει διάλογο ανάμεσα στους υπαλλήλους
7. Τι διαφέρει το σύμβολο από τη μεταφορά, όπως στα «Παράθυρα» του Καβάφη;
   - Το σύμβολο απλώνεται σε όλο το ποίημα και αφήνει πολλές ερμηνείες
   - Το σύμβολο έχει πάντα μία και μόνη σημασία, σαν τη λέξη ενός λεξικού
   - Το σύμβολο χρησιμοποιεί πάντα «σαν»
   - Το σύμβολο είναι πάντα ένα πρόσωπο, όχι αντικείμενο
8. Ποια απάντηση σε ερώτηση για σχήμα λόγου θα πάρει τις περισσότερες μονάδες;
   - «Υπάρχουν παρομοιώσεις, μεταφορές, προσωποποιήσεις και ασύνδετα.»
   - «Μεταφορά: ηλεκτρολόγοι.»
   - «Η μεταφορά «Ἠλεκτρολόγοι… ἡ Πολιτεία» δείχνει ότι αντικαθίστανται σαν ανταλλακτικά.»
   - «Το ποίημα έχει πολλά σχήματα λόγου, όπως μεταφορές και παρομοιώσεις, που το κάνουν ωραίο και ζωντανό.»

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το σχήμα στο οποίο όροι μπαίνουν στη σειρά χωρίς «και» ανάμεσά τους;
2. Εξήγησε τη μεταφορά «Ἠλεκτρολόγοι θἆναι ἡ Πολιτεία / κι ὁ Θάνατος, ποὺ τοὺς ἀνανεώνουν» στους «Δημόσιους υπαλλήλους» του Καρυωτάκη.
3. «Πλὴν τὰ παράθυρα δὲν βρίσκονται, ἢ δὲν μπορῶ / νὰ τἄβρω. Καὶ καλλίτερα ἴσως νὰ μὴν τὰ βρῶ. / Ἴσως τὸ φῶς θἆναι μιὰ νέα τυραννία.» (Κ. Π. Καβάφης, «Τα παράθυρα», Βικιθήκη). Ποια αντίθεση στηρίζει το ποίημα, και πώς την ανατρέπει ο ποιητής;
4. Οι «Δημόσιοι υπάλληλοι» κλείνουν με τον στίχο «σηκώνοντας οἱ ὑπάλληλοι οἱ καϊμένοι». Ένας συμμαθητής σου λέει ότι ο Καρυωτάκης κοροϊδεύει τους υπαλλήλους· άλλος, ότι τους λυπάται. Ποια άποψη στηρίζει καλύτερα το ποίημα; Τι πρέπει να λέει μια τεκμηριωμένη απάντηση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/language/figures-of-speech
