# Επιχειρήματα και τεκμήρια

> Θέση, επιχείρημα, τεκμήριο: πώς αναγνωρίζεις και πώς αξιολογείς το καθένα.

Νέα Ελληνικά, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/language/arguments-evidence

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις σε ένα κείμενο τη θέση του συγγραφέα, τα επιχειρήματα που τη στηρίζουν και τα τεκμήρια που στηρίζουν τα επιχειρήματα.
- Να αναγνωρίζεις τα είδη των τεκμηρίων: γεγονότα, παραδείγματα, στατιστικά στοιχεία, μαρτυρίες, γνώμες ειδικών.
- Να κρίνεις ένα επιχείρημα ως προς την αλήθεια, την εγκυρότητα και την ορθότητά του.
- Να κρίνεις τα τεκμήρια ως προς την επάρκεια, την καταλληλότητα και την αξιοπιστία τους.

## Θέση, επιχείρημα, τεκμήριο

Ένα κείμενο που θέλει να σε πείσει με τη λογική έχει τρία στρώματα, το ένα
πάνω στο άλλο.

| Στρώμα         | Τι είναι                               | Ρωτάς                        |
| -------------- | -------------------------------------- | ---------------------------- |
| **Θέση**       | η άποψη που υποστηρίζει ο συγγραφέας   | Τι θέλει να δεχτώ;           |
| **Επιχείρημα** | ένας λόγος που στηρίζει τη θέση        | Γιατί να το δεχτώ;           |
| **Τεκμήριο**   | το στοιχείο που στηρίζει το επιχείρημα | Από πού φαίνεται ότι ισχύει; |

Παράδειγμα από τη ζωή: «Πρέπει να πάρεις άδεια οδήγησης μηχανής πριν πιάσεις
δουλειά ως διανομέας» (**θέση**), «γιατί χωρίς δίπλωμα η ασφάλεια δεν σε
καλύπτει σε ατύχημα» (**επιχείρημα**), «όπως έγινε με τον ξάδερφό μου, που
πλήρωσε μόνος του τη ζημιά» (**τεκμήριο**: ένα παράδειγμα).

Τα τεκμήρια έχουν πέντε βασικά είδη:

- **γεγονότα**: κάτι που συνέβη και μπορεί να ελεγχθεί
- **παραδείγματα**: μια συγκεκριμένη περίπτωση που δείχνει το γενικό
- **στατιστικά στοιχεία**: αριθμοί, ποσοστά, έρευνες
- **μαρτυρίες**: τι είδε ή έζησε κάποιος
- **γνώμες ειδικών**: όταν ένας ειδικός ή θεσμός λέει κάτι για το πεδίο του

> **Κλειδί**
>
> Η θέση απαντά στο **τι**, το επιχείρημα στο **γιατί**, το τεκμήριο στο **από
> πού φαίνεται**. Αν αφαιρέσεις το τεκμήριο, το επιχείρημα μένει ισχυρισμός.
> Αν αφαιρέσεις το επιχείρημα, η θέση μένει γνώμη.

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Άρθρο σε τοπική εφημερίδα, από τη διευθύντρια ενός ΕΠΑΛ.

> **Το τέταρτο έτος αξίζει**
>
> (1) Κάθε Ιούνιο οι απόφοιτοί μας ρωτούν αν αξίζει να μείνουν έναν χρόνο
> ακόμα στην τάξη μαθητείας. Η απάντησή μου είναι ναι, και για πρακτικούς
> λόγους, όχι για συναισθηματικούς.
>
> (2) Πρώτα, η μαθητεία είναι **δουλειά με μισθό**, όχι μάθημα. Ο μαθητευόμενος
> περνά τις περισσότερες μέρες της εβδομάδας σε πραγματική επιχείρηση,
> πληρώνεται και ασφαλίζεται. Μαθαίνει τον ρυθμό ενός συνεργείου ή μιας
> κουζίνας, που κανένα εργαστήριο δεν αναπαράγει.
>
> (3) Δεύτερο, ανοίγει πόρτες. Από τους 32 αποφοίτους μας που έκαναν
> μαθητεία πέρσι, οι 21 πήραν πρόταση εργασίας από τον ίδιο εργοδότη. Ο
> Νίκος, για παράδειγμα, μπήκε ως μαθητευόμενος σε ένα ξενοδοχείο της
> Χαλκιδικής και σήμερα είναι βοηθός σεφ.
>
> (4) Τρίτο, το πτυχίο που παίρνει κανείς στο τέλος είναι ανώτερο από το
> απολυτήριο. Ένας γνωστός παρουσιαστής ειδήσεων είπε πρόσφατα σε εκπομπή ότι
> «σήμερα μόνο οι τεχνίτες βρίσκουν δουλειά».
>
> (5) Κανείς δεν λέει ότι ο τέταρτος χρόνος ταιριάζει σε όλους. Όποιος όμως
> σκέφτεται να δουλέψει στην ειδικότητά του, έχει να κερδίσει περισσότερα
> απ' όσα χάνει.

*Κείμενο γραμμένο για το μάθημα. Ο σχολικός αριθμός και ο Νίκος είναι
επινοημένοι.*

**Θέση** (§1, §5): αξίζει να κάνει κανείς το έτος μαθητείας, αν θέλει να
δουλέψει στην ειδικότητά του.

| § | Επιχείρημα                                      | Τεκμήριο                                                 | Είδος                      |
| - | ----------------------------------------------- | -------------------------------------------------------- | -------------------------- |
| 2 | η μαθητεία είναι αμειβόμενη, πραγματική εργασία | «πληρώνεται και ασφαλίζεται», «σε πραγματική επιχείρηση» | γεγονός                    |
| 3 | οδηγεί σε δουλειά                               | «οι 21 από τους 32», ο Νίκος                             | στατιστικό, παράδειγμα     |
| 4 | δίνει ανώτερο πτυχίο                            | η δήλωση του παρουσιαστή                                 | (υποτίθεται) γνώμη ειδικού |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θέση, επιχείρημα ή τεκμήριο;*

## Πώς κρίνεις ένα επιχείρημα

Η ύλη ζητά τρία κριτήρια. Ένα επιχείρημα έχει **προκείμενες** (αυτά από τα
οποία ξεκινά) και **συμπέρασμα** (αυτό στο οποίο καταλήγει).

| Κριτήριο       | Ρωτάς                                      | Πότε αποτυγχάνει                                                     |
| -------------- | ------------------------------------------ | -------------------------------------------------------------------- |
| **Αλήθεια**    | Ισχύουν οι προκείμενες;                    | όταν ξεκινά από κάτι ψεύτικο: «όλοι οι απόφοιτοι ΕΠΑΛ είναι άνεργοι» |
| **Εγκυρότητα** | Βγαίνει το συμπέρασμα από τις προκείμενες; | όταν πηδά: «ο Νίκος βρήκε δουλειά, άρα όλοι θα βρουν»                |
| **Ορθότητα**   | Ισχύουν και τα δύο;                        | ορθό είναι μόνο το επιχείρημα που είναι και αληθές και έγκυρο        |

Και τρία κριτήρια για τα τεκμήρια:

| Κριτήριο                    | Ρωτάς                                                                          |
| --------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------ |
| **Επάρκεια**                | Είναι αρκετά για να στηρίξουν όσα λέει; Ένα παράδειγμα δεν φτάνει για «όλους». |
| **Καταλληλότητα**           | Σχετίζονται πραγματικά με το επιχείρημα;                                       |
| **Αξιοπιστία** (εγκυρότητα) | Από πού προέρχονται; Ελέγχονται; Ποιος τα λέει και τι ξέρει;                   |

Δες τώρα την §4. Το επιχείρημα («το πτυχίο είναι ανώτερο») στηρίζεται στη
γνώμη ενός **παρουσιαστή ειδήσεων**, που δεν είναι ειδικός στην εκπαίδευση.
Και η φράση του λέει άλλο πράγμα: ότι οι τεχνίτες βρίσκουν δουλειά, όχι ότι
το πτυχίο είναι ανώτερο. Το τεκμήριο είναι λοιπόν **αναξιόπιστο** και
**ακατάλληλο**. Αντίθετα, στην §3 ο αριθμός είναι συγκεκριμένος και η πηγή
γνωστή (το σχολείο)· είναι όμως **ένα μόνο σχολείο**, άρα η επάρκειά του για
γενικό συμπέρασμα είναι περιορισμένη.

> **Θυμήσου**
>
> - **Θέση** (τι) → **επιχείρημα** (γιατί) → **τεκμήριο** (από πού φαίνεται).
> - Τεκμήρια: **γεγονότα, παραδείγματα, στατιστικά, μαρτυρίες, γνώμες
>   ειδικών**.
> - Επιχείρημα: **αληθές** (προκείμενες), **έγκυρο** (λογική σύνδεση),
>   **ορθό** (και τα δύο).
> - Τεκμήριο: **επαρκές, κατάλληλο, αξιόπιστο**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να διατυπώσεις τη θέση της συντάκτριας του άρθρου «Το τέταρτο έτος αξίζει» και να παρουσιάσεις δύο από τα επιχειρήματα με τα οποία τη στηρίζει. (μονάδες 6)

1. **Θέση**: η συντάκτρια υποστηρίζει ότι το έτος μαθητείας αξίζει για όσους
   σκοπεύουν να εργαστούν στην ειδικότητά τους. Τη διατυπώνει στην αρχή (§1)
   και τη μετριάζει στο τέλος (§5): δεν ταιριάζει σε όλους.
2. **Επιχειρήματα**: α) η μαθητεία είναι πραγματική, αμειβόμενη και
   ασφαλισμένη εργασία, που μαθαίνει στον νέο τον ρυθμό μιας επιχείρησης
   (§2)· β) οδηγεί συχνά σε σταθερή δουλειά, αφού οι περισσότεροι απόφοιτοι
   του σχολείου πήραν πρόταση από τον εργοδότη τους (§3). Τα αποδίδω με δικά
   μου λόγια, χωρίς να αντιγράψω τις φράσεις.

### Παράδειγμα 2: Να αξιολογήσεις την αξιοπιστία και την καταλληλότητα του τεκμηρίου της §4 («Ένας γνωστός παρουσιαστής ειδήσεων είπε…»). (μονάδες 4)

1. **Αξιοπιστία**: ο πομπός του τεκμηρίου είναι παρουσιαστής, όχι ειδικός στην
   εκπαίδευση ή στην αγορά εργασίας. Είναι γνωστός, αλλά η φήμη δεν είναι
   ειδίκευση. Επιπλέον δεν ξέρουμε σε ποια εκπομπή το είπε, άρα δεν ελέγχεται.
2. **Καταλληλότητα**: η φράση του δεν στηρίζει το επιχείρημα. Το επιχείρημα
   λέει ότι το πτυχίο είναι ανώτερο· η δήλωση λέει ότι οι τεχνίτες βρίσκουν
   δουλειά. Είναι άλλο θέμα. Συμπέρασμα: το τεκμήριο είναι αδύναμο, και θα
   ήταν καλύτερο ένα στοιχείο από τον επίσημο φορέα που απονέμει το πτυχίο.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Μην μπερδεύεις θέση και θέμα.** Θέμα είναι «η μαθητεία»· θέση είναι τι
>   λέει γι' αυτήν ο συγγραφέας.
> - **Ένα παράδειγμα δεν είναι απόδειξη για όλους.** Στην αξιολόγηση, ψάξε
>   πού το κείμενο πηδά από το ένα στο «πάντα».
> - **Αξιολόγηση σημαίνει κρίση με λόγο.** Δεν αρκεί «το τεκμήριο είναι
>   αδύναμο»· λες **γιατί**, με βάση ένα από τα τρία κριτήρια.

## Ερωτήσεις

1. Ένα άρθρο υποστηρίζει ότι τα σχολεία πρέπει να διδάσκουν πρώτες βοήθειες. Ποια είναι η θέση του;
   - Οι πρώτες βοήθειες στα ελληνικά σχολεία σήμερα
   - Ότι πρέπει να διδάσκονται πρώτες βοήθειες
   - Ότι πολλοί δεν ξέρουν να κάνουν ΚΑΡΠΑ
   - Ότι οι γιατροί συμφωνούν με την πρόταση
2. «Σε έρευνα σε 500 οδηγούς, το 38% παραδέχτηκε ότι κοιτάζει το κινητό στο τιμόνι.» Τι είδους τεκμήριο είναι;
   - Μαρτυρία ενός προσώπου
   - Γνώμη ειδικού
   - Παράδειγμα
   - Στατιστικό στοιχείο
3. «Η θεία μου κάπνιζε και έζησε ως τα 95. Άρα το κάπνισμα δεν βλάπτει.» Ποιο είναι το κύριο πρόβλημα του επιχειρήματος;
   - Η προκείμενη είναι ψεύτικη, γιατί κανείς δεν ζει ως τα 95
   - Το συμπέρασμα δεν βγαίνει από ένα μόνο παράδειγμα
   - Δεν έχει θέση, άρα δεν είναι επιχείρημα
   - Είναι επίκληση στην αυθεντία της θείας
4. Πότε ένα επιχείρημα είναι ορθό;
   - Όταν πείθει τους περισσότερους αναγνώστες
   - Όταν οι προκείμενες είναι αληθείς, έστω κι αν το συμπέρασμα δεν προκύπτει
   - Όταν είναι και αληθές και έγκυρο
   - Όταν το λέει ένας ειδικός στο πεδίο του
5. Για να δείξει ότι το λεωφορείο της γραμμής του αργεί, ένας κάτοικος γράφει ότι «το μετρό της Αθήνας είναι από τα καλύτερα της Ευρώπης». Τι λείπει από το τεκμήριο;
   - Η καταλληλότητα
   - Η αλήθεια
   - Το συναίσθημα
   - Ένας αριθμός ή ένα ποσοστό
6. Ποιο τεκμήριο είναι το πιο αξιόπιστο για τη θέση ότι ένα προϊόν καθαρισμού είναι επικίνδυνο;
   - Ένα σχόλιο ανώνυμου χρήστη σε φόρουμ για καθαριότητα
   - Η ανακοίνωση της εταιρείας ανταγωνιστικού προϊόντος
   - Μια ανάρτηση διάσημης influencer με ένα ξεθωριασμένο πάτωμα
   - Η προειδοποίηση του επίσημου κέντρου δηλητηριάσεων
7. Ένα άρθρο λέει ότι «όλα τα συνεργεία της πόλης χρεώνουν υπερβολικά», και το στηρίζει με έναν λογαριασμό του ίδιου του συντάκτη. Πώς κρίνεις το τεκμήριο;
   - Ανεπαρκές για τόσο γενικό συμπέρασμα
   - Αναξιόπιστο, αφού ο λογαριασμός είναι πλαστός
   - Επαρκές, γιατί είναι προσωπική εμπειρία
   - Ακατάλληλο, γιατί δεν είναι στατιστικό
8. Στο ζεύγος «Πρέπει να φοράς κράνος (Α). Μειώνει πολύ τον κίνδυνο σοβαρού τραυματισμού στο κεφάλι (Β).», τι είναι το Β;
   - Η θέση του κειμένου
   - Ένα επιχείρημα για το Α
   - Ένα παράδειγμα για το Α
   - Μια επίκληση στο ήθος

## Ασκήσεις

1. Με ποια τρία κριτήρια κρίνεις τα τεκμήρια ενός κειμένου;
2. Εξήγησε με ένα δικό σου παράδειγμα πώς ένα επιχείρημα μπορεί να είναι έγκυρο αλλά όχι ορθό.
3. Διάβασε (κείμενο γραμμένο για το μάθημα): «Ο δήμος πρέπει να ανοίξει το κλειστό γυμναστήριο του σχολείου τα απογεύματα. Οι νέοι της περιοχής δεν έχουν πού να αθληθούν, αφού το πλησιέστερο γήπεδο απέχει οκτώ χιλιόμετρα. Επιπλέον, όπου ανοίγουν τέτοιοι χώροι, οι νέοι αφήνουν τις καφετέριες. Το ξέρω, γιατί ο γιος μου πήγε δύο φορές και του άρεσε.» Να εντοπίσεις τη θέση και τα δύο επιχειρήματα και να κρίνεις το τεκμήριο του δεύτερου.
4. Ένα άρθρο υποστηρίζει ότι «οι νέοι πρέπει να μάθουν να επισκευάζουν τις συσκευές τους αντί να τις πετούν» και το στηρίζει μόνο με το ότι «έτσι έκαναν οι παππούδες μας». Πρότεινε δύο καλύτερα τεκμήρια και εξήγησε γιατί θα ήταν πιο πειστικά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/language/arguments-evidence
