# Δίκτυα επικοινωνιών και σύγχρονες υπηρεσίες

> Κινητή τηλεφωνία, προσωπικά δίκτυα, VoIP, IPTV, κοινωνικά δίκτυα και νέφος.

Πληροφορική, Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/informatics/networks-services

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς λειτουργεί ένα κυψελωτό δίκτυο κινητής τηλεφωνίας: σταθμοί βάσης, κυψέλες, κάρτα SIM, μετάβαση από κεραία σε κεραία.
- Να ξεχωρίζεις τα ενσύρματα από τα ασύρματα προσωπικά δίκτυα και τον ρόλο της κύριας συσκευής.
- Να εξηγείς πώς μεταδίδονται φωνή και τηλεόραση μέσω Διαδικτύου (VoIP, IPTV).
- Να αξιολογείς τα κοινωνικά δίκτυα και τη νεφοπληροφορική, με τα οφέλη και τους κινδύνους τους για τα προσωπικά δεδομένα.

## Δίκτυα γύρω σου

Ένα συνηθισμένο πρωινό: μιλάς στο κινητό στον δρόμο, τα ασύρματα ακουστικά παίζουν μουσική, στο σπίτι η τηλεόραση παίζει μια σειρά από το Διαδίκτυο και οι φωτογραφίες σου ανεβαίνουν μόνες τους «στο νέφος». Τέσσερα διαφορετικά δίκτυα και υπηρεσίες. Σε αυτή την ενότητα βλέπεις πώς δουλεύει το καθένα, χωρίς πολλά τεχνικά: το βιβλίο ζητά να μάθεις τα περισσότερα ψάχνοντας και ο ίδιος στο Διαδίκτυο.

## Η κινητή τηλεφωνία

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το πρώτο κινητό στο 5G*

Κάθε μεγάλο βήμα της τεχνολογίας λέγεται **γενιά** (generation, G). Το βιβλίο, γραμμένο το 2015, μιλά για 4G «με προοπτική το 5G»· σήμερα το 5G λειτουργεί, και η έρευνα για το 6G έχει ξεκινήσει.

Ο σκοπός είναι πάντα ο ίδιος: φωνή, μηνύματα, εικόνα και βίντεο ταξιδεύουν από μια φορητή συσκευή σε μια άλλη με **ραδιοκύματα**. Πώς;

- Οι κεραίες και τα τηλεπικοινωνιακά μηχανήματα βρίσκονται στους **σταθμούς βάσης**. Οι σταθμοί βάσης συνδέονται μεταξύ τους, ενσύρματα ή με μικροκύματα, και όλοι μαζί σχηματίζουν το δίκτυο μιας εταιρείας.
- Κάθε κεραία καλύπτει μια περιοχή, την **κυψέλη**. Γι' αυτό τα δίκτυα λέγονται **κυψελωτά**. Η εμβέλεια της κεραίας ορίζει το μέγεθος της κυψέλης, και κάθε κεραία εξυπηρετεί ορισμένο πλήθος συσκευών.
- Όταν το κινητό σου «έχει σήμα», έχει συνδεθεί στο δίκτυο μέσω της κοντινότερης κεραίας και ανταλλάσσει μαζί της σήματα αναγνώρισης. Το αναγνωρίζει η **κάρτα SIM** που σου έδωσε η εταιρεία.

> **Κλειδί**
>
> **Σε ένα κυψελωτό δίκτυο η σύνδεση ακολουθεί τη συσκευή.**
>
> Καθώς μετακινείσαι, το κινητό περνά από κυψέλη σε κυψέλη: από κεραία σε κεραία του ίδιου σταθμού βάσης, ή σε κεραία άλλου σταθμού. Η κλήση **δεν διακόπτεται**, γιατί το δίκτυο τη «δίνει» από τη μία κεραία στην επόμενη. Αυτή η συνέχεια είναι το χαρακτηριστικό που κάνει την κινητή τηλεφωνία κινητή.

## Προσωπικά δίκτυα

Ένα **προσωπικό δίκτυο** (Personal Area Network, **PAN**) ενώνει τις δικές σου συσκευές: υπολογιστή, κινητό, φωτογραφική μηχανή, εκτυπωτή. Χρησιμεύει για να ανταλλάσσεις και να **συγχρονίζεις** αρχεία, επαφές, ραντεβού και email.

|             | Ενσύρματο PAN                                                             | Ασύρματο PAN (WPAN)                                                      |
| ----------- | ------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------ |
| Σύνδεση     | καλώδιο **USB** (στο βιβλίο και FireWire, που σήμερα δεν χρησιμοποιείται) | **Bluetooth** (στο βιβλίο και υπέρυθρες, IrDA, όπως στο τηλεχειριστήριο) |
| Εμβέλεια    | 2 με 3 μέτρα, όσο το καλώδιο                                              | περίπου 10 μέτρα                                                         |
| Πλεονέκτημα | ασφάλεια στη μεταφορά προσωπικών δεδομένων                                | χωρίς καλώδια· φτιάχνεται κατά περίπτωση (ad hoc)                        |
| Παράδειγμα  | κινητό στον υπολογιστή για να περάσεις φωτογραφίες                        | ασύρματα ακουστικά, ηχείο, πληκτρολόγιο, ρολόι                           |

Και στα δύο, μία συσκευή παίρνει τον ρόλο της **κύριας** (master) και οι υπόλοιπες γίνονται **δευτερεύουσες** (slave). Στο ασύρματο, όποια συσκευή βγει από την εμβέλεια της κύριας ή κλείσει, παύει να ανήκει στο δίκτυο.

## Υπηρεσίες πάνω στο Διαδίκτυο

Το **Διαδίκτυο** (Internet) είναι η διασύνδεση πολλών διαφορετικών δικτύων υπολογιστών, που επικοινωνούν με τα πρωτόκολλα **TCP/IP**. Το 1989 ο Tim Berners-Lee πρότεινε στο CERN, στην Ελβετία, ένα σύστημα διαχείρισης πληροφοριών που έγινε ο **Παγκόσμιος Ιστός** (World Wide Web) και εκτόξευσε τη χρήση του Διαδικτύου. Πάνω του στηρίζονται σήμερα υπηρεσίες που άλλοτε είχαν δικά τους δίκτυα.

**Φωνή μέσω Διαδικτύου (VoIP, Voice over Internet Protocol).** Η φωνή, που είναι αναλογικό σήμα, γίνεται **ψηφιακή**, κόβεται σε **πακέτα δεδομένων** και ταξιδεύει όπως κάθε άλλο δεδομένο. Οι κλήσεις μέσα από εφαρμογές μηνυμάτων είναι VoIP, και στην Ελλάδα πολλές σταθερές γραμμές δουλεύουν πια κι αυτές πάνω από τη σύνδεση Διαδικτύου. Δεν είναι πάντα δωρεάν: υπάρχουν δωρεάν και επί πληρωμή υπηρεσίες, με διαφορετικές δυνατότητες. Μια επιχείρηση χρειάζεται επικοινωνία φθηνή, γρήγορη, ποιοτική και **ασφαλή**, και συχνά τη στήνει πάνω σε ένα **Ιδεατό Ιδιωτικό Δίκτυο** (VPN), που χρησιμοποιεί την υποδομή του Διαδικτύου σαν να ήταν ιδιωτική γραμμή.

**Διαδικτυακή τηλεόραση.** Το ψηφιακό τηλεοπτικό σήμα φτάνει μέσω TCP/IP, είτε σε **πραγματικό χρόνο** (real time) είτε **κατ' απαίτηση** (on demand), όταν το ζητήσεις, ως ροή βίντεο (**streaming**). Στο **WebTV** το βλέπεις στον φυλλομετρητή· στο **IPTV** το αποκωδικοποιεί η τηλεόραση, μια κονσόλα ή ένας **αποκωδικοποιητής** (set-top box). Με εγγραφή σε δίσκο βλέπεις ένα πρόγραμμα κάποια άλλη ώρα (**time shifting**).

**Κοινωνικά δίκτυα.** Οι πρώτες **εικονικές κοινότητες** ένωναν ανθρώπους με κοινά ενδιαφέροντα, όπου κι αν ζούσαν. Έγιναν **κοινωνικά δίκτυα**, όπου τα μέλη φτιάχνουν επαφές προσωπικές, επαγγελματικές και κοινωνικές. Οι βασικές υπηρεσίες (μηνύματα, φωτογραφίες, βίντεο, σχόλια, παιχνίδια) είναι **δωρεάν, μετά από εγγραφή και προφίλ**· οι πιο εξειδικευμένες θέλουν πληρωμή. Το «δωρεάν» όμως έχει τίμημα: τα δίκτυα αυτά ζουν κυρίως από τη διαφήμιση, που στοχεύει με βάση όσα ξέρουν για σένα.

## Νεφοπληροφορική

Η **νεφοπληροφορική** (cloud computing), ή «υπολογιστικό νέφος», χρησιμοποιεί πολλά μεγάλα, διασυνδεδεμένα υπολογιστικά συστήματα σε **κέντρα δεδομένων**, με τόση ισχύ που εξυπηρετούν ταυτόχρονα χιλιάδες χρήστες, συνεχώς και χωρίς διακοπή. Συνδέεσαι μέσω Διαδικτύου, με τους κωδικούς σου, και βρίσκεις το email σου, τα αρχεία σου, τις φωτογραφίες σου, από **οποιαδήποτε** συσκευή, ακόμα και από έναν φθηνό υπολογιστή ή το κινητό.

Η ιδέα δεν είναι καινούργια: στα πρώτα χρόνια των υπολογιστών, οι χρήστες δούλευαν σε έναν **κεντρικό υπολογιστή** από απομακρυσμένα **τερματικά**. Μετά ήρθαν οι προσωπικοί υπολογιστές και το Διαδίκτυο, και η δουλειά ξαναμαζεύτηκε σε μεγάλα συστήματα, αυτή τη φορά μέσω Διαδικτύου.

Το βιβλίο το εξηγεί με τις μετακινήσεις: ένα λεωφορείο γεμάτο κοστίζει πολύ λιγότερο, σε χρήμα και σε ενέργεια, από τα αυτοκίνητα όλων των επιβατών. Έτσι και χιλιάδες υπολογιστές που μένουν ανοιχτοί για να δουλεύουν λίγο την ημέρα σπαταλούν περισσότερη ενέργεια από ένα κέντρο δεδομένων που τους μοιράζεται όλους.

> **Πρόσεχε**
>
> **Στο νέφος τα δεδομένα σου δεν είναι στον υπολογιστή σου.** Βρίσκονται σε κέντρα δεδομένων που δεν ξέρεις πού είναι, και δεν ξέρεις πάντα ποιος άλλος έχει πρόσβαση σε αυτά. Αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα της νεφοπληροφορικής για την **ιδιωτικότητα** και την **ασφάλεια**. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων (GDPR) σού δίνει δικαιώματα πάνω στα δεδομένα σου, όποια εταιρεία κι αν τα κρατά. Ένας ισχυρός κωδικός και η επαλήθευση σε δύο βήματα είναι η δική σου μερίδα της ευθύνης.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο δίκτυο ή ποια υπηρεσία;*

## Λυμένο παράδειγμα

### Παράδειγμα 1: Ένα μικρό λογιστικό γραφείο με τρεις υπαλλήλους σκέφτεται να καταργήσει την παλιά τηλεφωνική γραμμή για VoIP και να φυλάει τα αρχεία των πελατών σε μια υπηρεσία νέφους αντί για τον σκληρό δίσκο του γραφείου. Τι κερδίζει, και τι πρέπει να προσέξει;

1. **Τι κερδίζει με το VoIP:** οι κλήσεις γίνονται πάνω από τη σύνδεση Διαδικτύου που ήδη πληρώνει, συνήθως φθηνότερα, και ένας υπάλληλος που δουλεύει από το σπίτι μπορεί να απαντά στο τηλέφωνο του γραφείου.
2. **Τι κερδίζει με το νέφος:** τα αρχεία είναι προσβάσιμα από οποιονδήποτε υπολογιστή, δεν χάνονται αν χαλάσει ο δίσκος, και το γραφείο δεν χρειάζεται δικό του ισχυρό διακομιστή ανοιχτό μέρα νύχτα.
3. **Τι προσέχει:** χωρίς Διαδίκτυο χάνει **και** τηλέφωνο **και** αρχεία, άρα χρειάζεται αξιόπιστη σύνδεση. Τα αρχεία πελατών είναι **προσωπικά δεδομένα τρίτων**: πρέπει να ξέρει πού φυλάγονται, ποιος έχει πρόσβαση, και να διαλέξει πάροχο που τηρεί τον GDPR. Για την επικοινωνία μεταξύ των υπαλλήλων, ένα VPN κρατά την κίνηση ιδιωτική.

> **Θυμήσου**
>
> - Κινητή: σταθμοί βάσης, κυψέλες, κάρτα SIM· η κλήση δεν κόβεται από κεραία σε κεραία.
> - PAN με καλώδιο (USB, 2-3 μ.), WPAN με Bluetooth (περίπου 10 μ.)· μία κύρια συσκευή, οι άλλες δευτερεύουσες.
> - Διαδίκτυο: δίκτυο δικτύων με TCP/IP. Πάνω του, VoIP για φωνή και IPTV για τηλεόραση, σε πακέτα δεδομένων.
> - Κοινωνικά δίκτυα: δωρεάν βασικές υπηρεσίες μετά από εγγραφή, με τίμημα τα δεδομένα σου.
> - Νέφος: δεδομένα και υπολογιστική ισχύς σε κέντρα δεδομένων· λιγότερο κόστος και ενέργεια, ερωτήματα για την ιδιωτικότητα.

## Ερωτήσεις

1. Πώς λέγεται η γεωγραφική περιοχή που καλύπτει μία κεραία κινητής τηλεφωνίας;
   - κυψέλη
   - σταθμός βάσης
   - γενιά
   - πακέτο
2. Πώς αναγνωρίζει το δίκτυο κινητής ποιο τηλέφωνο, και ποιος συνδρομητής, ζητά να συνδεθεί;
   - από την κάρτα SIM
   - από το Bluetooth
   - από το μέγεθος της κυψέλης
   - από τη διεύθυνση email
3. Μιλάς στο κινητό μέσα σε ένα λεωφορείο που διασχίζει την πόλη. Γιατί η κλήση δεν κόβεται;
   - περνά από κεραία σε κεραία
   - μία κεραία καλύπτει όλη την πόλη
   - το τηλέφωνο αποθηκεύει την κλήση
   - το λεωφορείο έχει δικό του σταθμό βάσης
4. Ποια σύνδεση σχηματίζει ένα **ασύρματο** προσωπικό δίκτυο (WPAN);
   - ακουστικά Bluetooth με το κινητό
   - κινητό με καλώδιο USB στον υπολογιστή
   - κινητό με την κεραία της γειτονιάς
   - τηλεόραση με τον διακομιστή ενός καναλιού
5. Τι γίνεται με τη φωνή σου σε μια κλήση VoIP;
   - γίνεται ψηφιακή, σε πακέτα
   - μένει αναλογική σε ειδικό καλώδιο
   - αποθηκεύεται και στέλνεται ως email
   - μεταδίδεται με υπέρυθρες
6. Ξεκινάς μια ταινία στην πλατφόρμα ενός καναλιού όποια ώρα θέλεις. Πώς λέγεται αυτός ο τρόπος μετάδοσης;
   - κατ' απαίτηση (on demand)
   - σε πραγματικό χρόνο (real time)
   - κυψελωτή
   - ad hoc
7. Το βιβλίο συγκρίνει τη νεφοπληροφορική με το λεωφορείο απέναντι στο αυτοκίνητο του καθενός. Τι θέλει να δείξει;
   - ότι κοινά συστήματα σπαταλούν λιγότερα
   - ότι το νέφος είναι πιο αργό
   - ότι το νέφος δουλεύει μόνο σε κινητά
   - ότι κάθε χρήστης έχει δικό του κέντρο δεδομένων
8. Ποιο είναι το σοβαρότερο ζήτημα της νεφοπληροφορικής, κατά το βιβλίο;
   - δεν ξέρεις πού είναι τα δεδομένα
   - χρειάζεσαι ακριβό υπολογιστή
   - δουλεύει μόνο στο σπίτι σου
   - καταναλώνει περισσότερη ενέργεια

## Ασκήσεις

1. Τι σημαίνουν τα αρχικά VoIP;
2. Ποιος πρότεινε το 1989, στο CERN, το σύστημα που εξελίχθηκε στον Παγκόσμιο Ιστό;
3. Σύγκρινε τα δύο είδη προσωπικών δικτύων.
   α) Περίπου πόση είναι η εμβέλεια ενός ασύρματου προσωπικού δικτύου;
   β) Ποιο είναι το κύριο πλεονέκτημα του ενσύρματου, κατά το βιβλίο;
4. Η Μαρία βλέπει ένα κανάλι στον φυλλομετρητή του λάπτοπ της· ο αδερφός της βλέπει το ίδιο κανάλι στην τηλεόραση, μέσω ενός αποκωδικοποιητή συνδεδεμένου στο Διαδίκτυο. Ποια υπηρεσία χρησιμοποιεί ο καθένας;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/informatics/networks-services
