# Τα δημόσια οικονομικά

> Ο προϋπολογισμός, οι φόροι, άμεσοι και έμμεσοι, και το έλλειμμα.

ΑΟΘ (Τομέας Διοίκησης και Οικονομίας), Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/public-finance

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις τέσσερις οικονομικές λειτουργίες του κράτους και να εξηγείς τι είναι τα δημόσια αγαθά.
- Να ξεχωρίζεις τις δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες από τις μεταβιβαστικές πληρωμές.
- Να κατατάσσεις τους φόρους με βάση τη φορολογική βάση και την αναλογικότητα, και να υπολογίζεις φόρο με κλιμάκια.
- Να ορίζεις τον κρατικό προϋπολογισμό και να εξηγείς πότε πρέπει να είναι ελλειμματικός ή πλεονασματικός.

## Τι κάνει το κράτος στην οικονομία

Κύρια επιδίωξη του κράτους είναι η **οικονομική ευημερία** και η **κοινωνική ισορροπία**. Η οικονομική πλευρά των λειτουργιών του, και των μέσων με τα οποία τις εκτελεί, είναι το περιεχόμενο των **δημόσιων οικονομικών**.

Οι βασικές οικονομικές λειτουργίες του κράτους είναι τέσσερις:

**(i) Θεσμικό πλαίσιο.** Οι συναλλαγές γίνονται με κανόνες συμπεριφοράς που επιβάλλει και διατηρεί το κράτος: η αναγνώριση της **ιδιοκτησίας**, το **νόμισμα** (το ευρώ ως μέσο ανταλλαγής και μέτρησης αξιών), το κιλό ως μονάδα βάρους, το ωράριο των καταστημάτων. Η παραβίασή τους φέρνει κυρώσεις, και οι κανόνες αλλάζουν όταν το επιβάλλουν οι συνθήκες.

**(ii) Σταθερότητα και ανάπτυξη.** Σε ύφεση, σε πληθωρισμό ή σε άλλα σοβαρά προβλήματα, το κράτος παίρνει μέτρα για να σταθεροποιήσει την οικονομία. Εκτελεί επίσης **δημόσια έργα** (εθνικές οδούς, λιμάνια, εγγειοβελτιωτικά, αντιπλημμυρικά), που αυξάνουν το κεφάλαιο και την παραγωγικότητα της οικονομίας.

**(iii) Αναδιανομή του εισοδήματος.** Το οικονομικό σύστημα τείνει να δημιουργεί ανισότητες, και η συνύπαρξη πλούτου και φτώχειας απειλεί την κοινωνική αρμονία. Με μέτρα όπως τα επιδόματα ανεργίας, η δωρεάν περίθαλψη των απόρων, η απαλλαγή των χαμηλών εισοδημάτων από τον φόρο και η δωρεάν παιδεία, μέρος του εισοδήματος μεταφέρεται από τους πλουσιότερους στους φτωχότερους. Σκοπός είναι μια **κοινωνικά πιο αποδεκτή διανομή** και η εξάλειψη της μεγάλης φτώχειας.

**(iv) Δημόσια αγαθά.**

> **Κλειδί**
>
> Για τα περισσότερα αγαθά ισχύει η **αρχή του αποκλεισμού**: όποιος δεν μπορεί ή δεν θέλει να πληρώσει το αντίτιμο, αποκλείεται.
>
> **Δημόσια αγαθά** είναι τα αγαθά για τα οποία **δεν ισχύει η αρχή του αποκλεισμού**: χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα από πολλούς, χωρίς ο παραγωγός να μπορεί να αποκλείσει όποιον αρνείται να πληρώσει. Τέτοια είναι η **εθνική άμυνα**, η **δημόσια ασφάλεια**, τα εθνικά πάρκα, οι εθνικές οδοί, οι **φάροι**. Επειδή καμία ιδιωτική επιχείρηση δεν θα τα πρόσφερε, την παραγωγή τους την αναλαμβάνει το κράτος.

Ο φάρος δείχνει τον δρόμο σε κάθε καΐκι που περνά, είτε πλήρωσε είτε όχι. Κανείς ιδιώτης δεν θα έχτιζε φάρο για να τον πληρώνουν μόνο όσοι θέλουν.

## Τα δημόσια οικονομικά

Οι δημόσιες δαπάνες και οι φόροι έχουν τρεις βασικές επιδράσεις:

1. Αλλάζουν την **κατανομή των παραγωγικών συντελεστών**: δαπάνες για τη γεωργία αυξάνουν τη γεωργική παραγωγή, βαρύς φόρος στα πολυτελή μειώνει τη ζήτηση και την παραγωγή τους.
2. Αλλάζουν το **επίπεδο του εισοδήματος**: περισσότερες δαπάνες και λιγότεροι φόροι το αυξάνουν, το αντίθετο το μειώνει.
3. Αλλάζουν το μέγεθος των **επενδύσεων**, του κεφαλαίου και τελικά τον **ρυθμό ανάπτυξης**.

### Τα δημόσια έξοδα

| Κατηγορία                              | Τι περιλαμβάνει                                                                                               | Δημιουργεί παραγωγή;                                                                                               |
| -------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες** | μισθοί υπαλλήλων, αγορά υλικού, ενοίκια, έργα· άλλες καταναλωτικές (γραφική ύλη, μισθοί) και άλλες επενδύσεις | **ναι**, καταλήγουν αμοιβή κάποιου συντελεστή                                                                      |
| **Μεταβιβαστικές πληρωμές**            | επιδόματα ανεργίας, υποτροφίες, συντάξεις                                                                     | **όχι**, είναι εισόδημα για όποιον τις παίρνει αλλά μεταβίβαση ανάμεσα σε άτομα, όχι μέρος του εθνικού εισοδήματος |

Μια άλλη διάκριση γίνεται με κριτήριο τον **σκοπό**. Οι δαπάνες για την παιδεία, π.χ., περιλαμβάνουν σχολικά κτίρια (επένδυση), μισθούς καθηγητών (υπηρεσία) και υποτροφίες (μεταβιβαστική πληρωμή). Ιστορικά οι δημόσιες δαπάνες **αυξάνονται**, κυρίως επειδή μεγαλώνει ο ρόλος του κράτους.

### Τα έσοδα: οι φόροι

Τα έσοδα προέρχονται από φόρους, δανεισμό, τέλη, επιχειρηματική δραστηριότητα. Οι κυριότερες πηγές είναι οι **φόροι** και ο **δανεισμός**.

> **Κλειδί**
>
> **Φόροι** είναι χρηματικά ποσά που οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να καταβάλλουν στο Δημόσιο **χωρίς ειδική αντιπαροχή** που να συνδέεται άμεσα με την καταβολή τους.
>
> **Φορολογική βάση** είναι το εισόδημα, η περιουσία και η δαπάνη του φορολογουμένου. **Φορολογικός συντελεστής** είναι το ποσό του φόρου που αντιστοιχεί σε κάθε μονάδα της φορολογικής βάσης, ως ποσοστό. Με συντελεστή $15\%$, ένα εισόδημα $500$ ευρώ πληρώνει $75$ ευρώ.

**Με κριτήριο τη φορολογική βάση:**

| Φόρος                    | Υπολογίζεται πάνω σε                                    | Παράδειγμα                                        |
| ------------------------ | ------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------- |
| **Εισοδήματος (άμεσος)** | το εισόδημα φυσικού ή νομικού προσώπου                  | ο φόρος στον μισθό σου ή στα κέρδη μιας εταιρείας |
| **Περιουσίας**           | την καθαρή αξία της περιουσίας και τις μεταβιβάσεις της | φόρος κληρονομιάς ή δωρεάς                        |
| **Δαπάνης (έμμεσος)**    | την αγορά του προϊόντος, που ακριβαίνει                 | ο φόρος στη βενζίνη, οι **δασμοί** στα εισαγόμενα |

**Με κριτήριο την αναλογικότητα:**

- **Αναλογικός:** ο συντελεστής είναι **ίδιος** όποια κι αν είναι η βάση. Με $12\%$, εισοδήματα $100$, $200$, $300$ πληρώνουν $12$, $24$, $36$.
- **Προοδευτικός:** ο συντελεστής **αυξάνεται** καθώς αυξάνεται η βάση. Ο φόρος γίνεται όλο μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματος.
- **Αντίστροφα προοδευτικός:** ο συντελεστής **μειώνεται** καθώς αυξάνεται η βάση. Δεν είναι συνηθισμένος ως φόρος εισοδήματος.

Ο προοδευτικός φόρος εισοδήματος δουλεύει με **κλιμάκια**: κάθε κομμάτι του εισοδήματος φορολογείται με τον δικό του συντελεστή. Δοκίμασέ το:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φόρος με κλιμάκια*

> **Πρόσεχε**
>
> Ένας **φόρος δαπάνης** γίνεται εύκολα **αντίστροφα προοδευτικός**, ενώ φαίνεται ίσος για όλους.
>
> Δύο άνθρωποι βάζουν ο καθένας $10$ λίτρα βενζίνη την ημέρα, με φόρο $0{,}30$ ευρώ το λίτρο: πληρώνουν και οι δύο $3$ ευρώ. Για όποιον κερδίζει $60$ ευρώ την ημέρα αυτό είναι το $5\%$ του εισοδήματός του, για όποιον κερδίζει $120$ ευρώ μόνο το $2{,}5\%$. Γι' αυτό λέμε ότι οι φόροι δαπάνης **επιβαρύνουν άνισα τις χαμηλές εισοδηματικές τάξεις**.

### Ο δημόσιος δανεισμός

Το Δημόσιο δεν μπορεί να δανείζεται πολύ συχνά: τα δάνεια εξοφλούνται μαζί με τους τόκους, και όσο αυξάνονται σήμερα τόσο περισσότερα έσοδα θα χρειάζονται αύριο. Ένα δάνειο για **επενδυτικό έργο** που αυξάνει την παραγωγικότητα, όπως ένα φράγμα, μπορεί όμως να έχει θετικό τελικό αποτέλεσμα.

- **Εξωτερικό δάνειο:** από άλλες χώρες, σε **συνάλλαγμα**. Με αυτό πληρώνονται συνήθως εισαγωγές κεφαλαιουχικών αγαθών· το μειονέκτημα είναι ότι εξοφλείται επίσης σε συνάλλαγμα.
- **Εσωτερικό δάνειο,** από τρεις πηγές: την **Κεντρική Τράπεζα** (που εκδίδει νέο χρήμα), τις **αποταμιεύσεις του κοινού** (με ομολογιακό δάνειο) και τις **εμπορικές τράπεζες**.
- **Βραχυχρόνια** δάνεια για άμεσες ανάγκες (ένα, δύο έτη), **μακροχρόνια** για επενδύσεις (δέκα, είκοσι έτη).

## Ο κρατικός προϋπολογισμός

> **Κλειδί**
>
> **Κρατικός προϋπολογισμός** είναι ένας λογαριασμός που περιέχει **όλες τις δαπάνες** που προβλέπεται να κάνει το κράτος μέσα σε ένα έτος και **όλα τα έσοδα** που προβλέπεται να εισπράξει το ίδιο έτος.

Δείχνει λεπτομερώς πού πάνε οι δαπάνες και από πού έρχονται τα έσοδα, και είναι μια **σύντομη έκφραση της οικονομικής πολιτικής** της κυβέρνησης. Τον συντάσσει το **Υπουργείο Οικονομικών**, τον **ψηφίζει η Βουλή**, και μετά τον υλοποιούν υπουργεία και φορείς.

| Προϋπολογισμός     | Σχέση εσόδων και δαπανών | Πότε ταιριάζει                                                                                                                                                       |
| ------------------ | ------------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ελλειμματικός**  | δαπάνες $>$ έσοδα        | σε **ύφεση** με αυξημένη ανεργία: η δαπάνη του κράτους αντισταθμίζει τη διαρροή που φέρνουν οι φόροι, ώστε να αυξηθεί το εισόδημα                                    |
| **Πλεονασματικός** | έσοδα $>$ δαπάνες        | σε **μεγάλη απασχόληση και ανερχόμενες τιμές**, για να μειωθούν οι πληθωριστικές τάσεις· αν οι δαπάνες δεν μειώνονται εύκολα, το πλεόνασμα έρχεται από αύξηση εσόδων |
| **Ισοσκελισμένος** | έσοδα $=$ δαπάνες        | είναι δυνατός, αλλά δεν είναι υποχρεωτικός                                                                                                                           |

> **Θυμήσου**
>
> Η εντύπωση ότι ο προϋπολογισμός **πρέπει** να είναι ισοσκελισμένος είναι, κατά το βιβλίο, **εσφαλμένη**: καμία οικονομική λογική δεν υπαγορεύει εξίσωση εσόδων και δαπανών. Η σωστή κατάσταση εξαρτάται από τη γενική οικονομική συγκυρία και από την πολιτική που θέλει να εφαρμόσει η κυβέρνηση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πρέπει ο κρατικός προϋπολογισμός να είναι πάντα ισοσκελισμένος; Να αιτιολογήσεις.

1. **Όχι.** Η γενική εντύπωση ότι τα έσοδα πρέπει να είναι ίσα με τις δαπάνες σε κάθε περίοδο είναι εσφαλμένη· καμία οικονομική λογική δεν το υπαγορεύει.
2. **Οι τρεις μορφές:** ο προϋπολογισμός μπορεί να είναι **πλεονασματικός** (έσοδα μεγαλύτερα από τις δαπάνες), **ελλειμματικός** (δαπάνες μεγαλύτερες από τα έσοδα) ή **ισοσκελισμένος**.
3. **Σε ύφεση με αυξημένη ανεργία** πρέπει να είναι **ελλειμματικός**. Οι φόροι είναι διαρροή δαπάνης που τείνει να μειώσει το εθνικό εισόδημα· πρέπει να αντισταθμιστεί με μεγαλύτερες δημόσιες δαπάνες, π.χ. για επενδύσεις, ώστε το εισόδημα να αυξηθεί και να αποφευχθεί η ύφεση.
4. **Σε μεγάλη απασχόληση με ανερχόμενες τιμές** πρέπει να είναι **πλεονασματικός**, για να μειωθούν οι πληθωριστικές τάσεις. Αν οι δαπάνες δεν μειώνονται εύκολα, όπως για παιδεία ή άμυνα, το πλεόνασμα πρέπει να έρθει από αύξηση των εσόδων.

   **Συμπέρασμα:** η κατάσταση του προϋπολογισμού εξαρτάται από τη συγκυρία και την οικονομική πολιτική.

### Παράδειγμα 2: Ο φόρος εισοδήματος είναι \$9\\%\$ για τα πρώτα \$10{.}000\$ ευρώ, \$22\\%\$ για τα επόμενα \$10{.}000\$ και \$28\\%\$ για τα επόμενα \$10{.}000\$. (α) Πόσο φόρο πληρώνουν εισοδήματα \$10{.}000\$, \$20{.}000\$ και \$25{.}000\$ ευρώ; (β) Τι ποσοστό του εισοδήματος είναι ο φόρος για καθένα; (γ) Τι είδους φόρος είναι;

1. **(α) $10{.}000$ ευρώ:** όλο στο πρώτο κλιμάκιο, $10000 \cdot 0{,}09 = 900$ ευρώ.

   **$20{.}000$ ευρώ:** $900$ για τα πρώτα $10{.}000$, συν $10000 \cdot 0{,}22 = 2200$ για τα επόμενα. Σύνολο $3{.}100$ ευρώ.
2. **$25{.}000$ ευρώ:** $900 + 2200$ για τα πρώτα $20{.}000$, συν $5000 \cdot 0{,}28 = 1400$ για τα τελευταία $5{.}000$. Σύνολο $4{.}500$ ευρώ.

   Το $28\%$ πέφτει **μόνο** στα $5{.}000$ πάνω από τις $20{.}000$, όχι σε όλο το εισόδημα.
3. **(β)** $\dfrac{900}{10000} \cdot 100 = 9\%$ · $\dfrac{3100}{20000} \cdot 100 = 15{,}5\%$ · $\dfrac{4500}{25000} \cdot 100 = 18\%$
4. **(γ) Προοδευτικός.** Ο φορολογικός συντελεστής αυξάνεται καθώς αυξάνεται η φορολογική βάση, και ο φόρος γίνεται όλο μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματος: $9\%$, $15{,}5\%$, $18\%$.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω **δεν** είναι από τις τέσσερις οικονομικές λειτουργίες του κράτους στο βιβλίο;
   - η παροχή θεσμικού πλαισίου για τις συναλλαγές
   - ο καθορισμός των τιμών όλων των προϊόντων
   - η αναδιανομή του εισοδήματος
   - η παροχή δημόσιων αγαθών
2. Ένα αγαθό είναι **δημόσιο** όταν:
   - το παράγει μια δημόσια επιχείρηση ή υπηρεσία
   - είναι πολύ ακριβό για τους ιδιώτες
   - δεν ισχύει γι' αυτό η αρχή του αποκλεισμού
   - το χρησιμοποιεί μόνο το κράτος
3. Ποια δημόσια δαπάνη είναι **μεταβιβαστική πληρωμή**;
   - μια υποτροφία σε φοιτητή
   - ο μισθός μιας νοσηλεύτριας
   - η κατασκευή ενός λιμανιού
   - η αγορά χαρτιού για τις υπηρεσίες
4. Τι είναι ο **φορολογικός συντελεστής**;
   - το εισόδημα πάνω στο οποίο υπολογίζεται ο φόρος
   - το συνολικό ποσό φόρου του έτους
   - ο αριθμός των κλιμακίων της κλίμακας
   - ο φόρος ανά μονάδα της φορολογικής βάσης, ως ποσοστό
5. Ο **δασμός** σε ένα εισαγόμενο αυτοκίνητο είναι:
   - φόρος εισοδήματος
   - φόρος δαπάνης, δηλαδή έμμεσος
   - φόρος περιουσίας
   - μεταβιβαστική πληρωμή
6. Εισοδήματα $1{.}000$, $2{.}000$ και $3{.}000$ ευρώ πληρώνουν φόρο $150$, $300$ και $450$ ευρώ. Ο φόρος είναι:
   - προοδευτικός
   - αντίστροφα προοδευτικός
   - αναλογικός
   - έμμεσος
7. Ποια είναι **πηγή εσωτερικού** δανεισμού του Δημοσίου;
   - ένα δάνειο από άλλη χώρα, σε ξένο νόμισμα (συνάλλαγμα)
   - οι φόροι των πολιτών
   - τα τέλη για υπηρεσίες
   - οι αποταμιεύσεις του κοινού, με ομολογιακό δάνειο
8. Η οικονομία είναι σε ύφεση με αυξημένη ανεργία. Τι προϋπολογισμό θέλει, κατά το βιβλίο;
   - ελλειμματικό
   - πλεονασματικό
   - πάντα ισοσκελισμένο
   - χωρίς δημόσιες επενδύσεις

## Ασκήσεις

1. Ποια τρία στοιχεία αποτελούν τη φορολογική βάση κατά το βιβλίο;
2. Ένας αναλογικός φόρος έχει συντελεστή $15\%$. Πόσο φόρο πληρώνει εισόδημα $2{.}400$ ευρώ;
3. Σε ποια κατηγορία φόρου, με κριτήριο τη φορολογική βάση, ανήκει καθένας;
   α) Ο φόρος που παρακρατείται από τον μισθό ενός υπαλλήλου.
   β) Ο φόρος που πληρώνει ένας κληρονόμος για το σπίτι που του άφησαν.
   γ) Ο φόρος που περιέχεται στην τιμή κάθε πακέτου τσιγάρων.
   δ) Ο δασμός σε εισαγόμενα ρολόγια πολυτελείας.
4. Ο φόρος εισοδήματος είναι $0\%$ για τα πρώτα $8{.}000$ ευρώ, $20\%$ για τα επόμενα $12{.}000$ ευρώ και $30\%$ για ό,τι ξεπερνά τις $20{.}000$ ευρώ.
   α) Πόσο φόρο πληρώνει εισόδημα $15{.}000$ ευρώ;
   β) Τι ποσοστό του εισοδήματος των $15{.}000$ ευρώ είναι ο φόρος;
   γ) Πόσο φόρο πληρώνει εισόδημα $30{.}000$ ευρώ;
   δ) Τι ποσοστό του εισοδήματος των $30{.}000$ ευρώ είναι ο φόρος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/public-finance
