# Η Καμπύλη Παραγωγικών Δυνατοτήτων

> Τι μπορεί να παράγει μια οικονομία, και τι κοστίζει να διαλέξεις: το κόστος ευκαιρίας.

ΑΟΘ (Τομέας Διοίκησης και Οικονομίας), Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/production-possibilities

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την Καμπύλη Παραγωγικών Δυνατοτήτων και να λες τις τρεις υποθέσεις της.
- Να κρίνεις αν ένας συνδυασμός είναι πάνω, κάτω ή έξω από την καμπύλη και τι σημαίνει αυτό.
- Να υπολογίζεις το κόστος ευκαιρίας ανάμεσα σε δύο συνδυασμούς, και προς τις δύο κατευθύνσεις.
- Να ελέγχεις με το κόστος ευκαιρίας αν ένας συνδυασμός που δεν δίνεται στον πίνακα είναι εφικτός.

## Τι δείχνει η καμπύλη

Κάθε οικονομία μπορεί να παράγει σε μια περίοδο ένα ορισμένο σύνολο προϊόντων, όχι περισσότερα. Αυτό το όριο το δείχνει η **Καμπύλη Παραγωγικών Δυνατοτήτων (ΚΠΔ)**, που στηρίζεται σε τρεις υποθέσεις:

1. Η οικονομία χρησιμοποιεί **όλους** τους παραγωγικούς συντελεστές της **αποδοτικά** (ορθολογικά).
2. Η **τεχνολογία** της παραγωγής είναι **δεδομένη**.
3. Η οικονομία παράγει **δύο μόνο** προϊόντα.

> **Κλειδί**
>
> Η Καμπύλη Παραγωγικών Δυνατοτήτων **δείχνει τις μεγαλύτερες ποσότητες ενός προϊόντος που είναι δυνατό να παραχθούν σε μια οικονομία για κάθε δεδομένη ποσότητα του άλλου προϊόντος.**
>
> Πάνω της, η αύξηση της παραγωγής του ενός προϊόντος σημαίνει **υποχρεωτικά μείωση** του άλλου, γιατί βραχυχρόνια οι συντελεστές και η τεχνολογία είναι δεδομένοι.

Πάρε μια οικονομία που παράγει τα αγαθά Χ και Ψ. Οι μέγιστοι συνδυασμοί είναι:

| Συνδυασμός | Χ    | Ψ     |
| ---------- | ---- | ----- |
| Α          | $0$  | $150$ |
| Β          | $20$ | $140$ |
| Γ          | $40$ | $120$ |
| Δ          | $60$ | $85$  |
| Ε          | $80$ | $0$   |

Στο **Α** όλοι οι συντελεστές παράγουν Ψ. Πηγαίνοντας προς το **Ε**, μετακινούνται σιγά σιγά στην παραγωγή του Χ, ώσπου στο Ε η οικονομία παράγει μόνο Χ.

## Πάνω, κάτω, έξω

Ένας συνδυασμός μπορεί να βρίσκεται σε τρεις θέσεις, και καθεμιά λέει κάτι διαφορετικό για την οικονομία:

| Θέση                     | Παράδειγμα από τον πίνακα | Τι σημαίνει                                                        |
| ------------------------ | ------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| **Πάνω** στην καμπύλη    | $40$ Χ και $120$ Ψ        | όλοι οι συντελεστές απασχολούνται αποδοτικά                        |
| **Κάτω** από την καμπύλη | $40$ Χ και $100$ Ψ        | εφικτός, αλλά ορισμένοι ή όλοι οι συντελεστές **υποαπασχολούνται** |
| **Έξω** από την καμπύλη  | $40$ Χ και $130$ Ψ        | **ανέφικτος** με τους συντελεστές που υπάρχουν                     |

Ο συνδυασμός $40$ Χ και $100$ Ψ είναι εφικτός, γιατί αν μπορείς να φτιάξεις $120$ Ψ μαζί με $40$ Χ, μπορείς σίγουρα να φτιάξεις και λιγότερα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πάνω, κάτω ή έξω*

Πώς γίνεται εφικτός ένας συνδυασμός έξω από την καμπύλη; Μόνο αν **αυξηθούν** αρκετά οι παραγωγικοί συντελεστές, αν **βελτιωθεί** αρκετά η τεχνολογία, ή και τα δύο. Τότε η καμπύλη **μετατοπίζεται προς τα δεξιά**.

## Το κόστος ευκαιρίας

Για τους περισσότερους, κόστος σημαίνει ένα χρηματικό ποσό. Πίσω του όμως κρύβεται κάτι πιο ουσιαστικό. Αφού οι συντελεστές είναι λίγοι, για να παραχθεί ένα αγαθό **θυσιάζονται** άλλα αγαθά που θα μπορούσαν να παραχθούν με τους ίδιους συντελεστές.

> **Κλειδί**
>
> **Το πραγματικό κόστος ενός αγαθού είναι τα άλλα αγαθά που θυσιάστηκαν για την παραγωγή του.** Λέγεται και **κόστος ευκαιρίας** ή **εναλλακτικό κόστος**.
>
> $$
> KE_X = \frac{\Delta Y}{\Delta X}
> \qquad
> KE_Y = \frac{\Delta X}{\Delta Y}
> $$
>
> Στους τύπους το Χ γράφεται $X$ και το Ψ γράφεται $Y$. Το κόστος ευκαιρίας του Χ (σε όρους του Ψ) είναι οι μονάδες Ψ που θυσιάζονται, δια τις μονάδες Χ που παράγονται. Το κόστος ευκαιρίας του Ψ είναι το αντίστροφο.

Ας το υπολογίσουμε για τον πίνακα, πάντα ανάμεσα σε **δύο διαδοχικούς** συνδυασμούς:

| Από → σε | Μονάδες Χ που κερδίζονται | Μονάδες Ψ που θυσιάζονται | $KE_X$ (σε Ψ) | $KE_Y$ (σε Χ) |
| -------- | ------------------------- | ------------------------- | ------------- | ------------- |
| Α → Β    | $20$                      | $10$                      | $0{,}5$       | $2$           |
| Β → Γ    | $20$                      | $20$                      | $1$           | $1$           |
| Γ → Δ    | $20$                      | $35$                      | $1{,}75$      | $0{,}57$      |
| Δ → Ε    | $20$                      | $85$                      | $4{,}25$      | $0{,}24$      |

Δύο πράγματα φαίνονται αμέσως. Το $KE_Y$ είναι πάντα το **αντίστροφο** του $KE_X$ στο ίδιο διάστημα. Και το $KE_X$ **αυξάνεται**: $0{,}5$, $1$, $1{,}75$, $4{,}25$.

Ο λόγος: οι συντελεστές **δεν είναι εξίσου κατάλληλοι** για όλα τα αγαθά. Στην αρχή μετακινείς στο Χ τους συντελεστές που αποδίδουν λίγο στο Ψ. Όσο προχωράς, παίρνεις και αυτούς που ήταν πολύ καλοί στο Ψ, και κάθε επιπλέον μονάδα Χ κοστίζει όλο και περισσότερο Ψ. Αυτό είναι το **αυξανόμενο κόστος ευκαιρίας**, και γι' αυτό η καμπύλη δεν είναι ευθεία.

> **Θυμήσου**
>
> Το **χρηματικό κόστος** είναι το κόστος ευκαιρίας εκφρασμένο σε χρήμα. Όταν ένα ποδήλατο κοστίζει $300$ ευρώ, τα ευρώ αυτά αντιπροσωπεύουν όλα τα άλλα προϊόντα που θα μπορούσες να αγοράσεις αντί για το ποδήλατο.
>
> Και ο χρόνος σου έχει κόστος ευκαιρίας. Τρεις ώρες στον κινηματογράφο κοστίζουν το εισιτήριο **και** ό,τι άλλο θα έκανες σε αυτές τις τρεις ώρες, π.χ. τη βάρδια που δεν δούλεψες.

> **Πρόσεχε**
>
> Τρία συχνά λάθη στις ασκήσεις:
>
> - **Λάθος σειρά στο κλάσμα.** Το $KE_X$ έχει στον αριθμητή το αγαθό που **θυσιάζεται** (Ψ) και στον παρονομαστή αυτό που **παράγεται** (Χ). Γράψε πρώτα με λόγια τι κερδίζεις και τι χάνεις.
> - **Αρνητικό πρόσημο.** Τα $\Delta X$ και $\Delta Y$ τα παίρνεις σε **απόλυτη τιμή**: το κόστος ευκαιρίας είναι πάντα θετικός αριθμός.
> - **Κάτω από την καμπύλη δεν σημαίνει ανέφικτος.** Κάτω είναι εφικτός με υποαπασχόληση· ανέφικτος είναι μόνο ό,τι βρίσκεται έξω.

## Είναι εφικτός ένας συνδυασμός που δεν είναι στον πίνακα;

Η άσκηση αυτή πέφτει συχνά. Ανάμεσα σε δύο διαδοχικούς συνδυασμούς θεωρούμε ότι το κόστος ευκαιρίας μένει **σταθερό**. Έτσι βρίσκουμε τη **μέγιστη** ποσότητα του ενός αγαθού για τη δοσμένη ποσότητα του άλλου, και συγκρίνουμε.

Για τον πίνακα πάνω: είναι εφικτός ο συνδυασμός $50$ Χ και $100$ Ψ;

- Το $50$ Χ είναι ανάμεσα στο Γ ($40$ Χ) και στο Δ ($60$ Χ), όπου $KE_X = 1{,}75$.
- Από το Γ στις $50$ Χ κερδίζεις $10$ Χ, άρα θυσιάζεις $10 \cdot 1{,}75 = 17{,}5$ Ψ.
- Μέγιστο Ψ: $120 - 17{,}5 = 102{,}5$.
- Ο συνδυασμός ζητάει $100$ Ψ, λιγότερα από $102{,}5$: **εφικτός, κάτω από την καμπύλη**. Αν ζητούσε $102{,}5$ Ψ θα ήταν πάνω της, αν ζητούσε $110$ Ψ θα ήταν ανέφικτος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί το κόστος ευκαιρίας είναι συνήθως αυξανόμενο; Τι σημαίνει αυτό για το σχήμα της ΚΠΔ;

1. **Η αιτία:** οι παραγωγικοί συντελεστές **δεν είναι εξίσου κατάλληλοι** για την παραγωγή όλων των αγαθών.
2. **Ο μηχανισμός:** καθώς αυξάνεται η παραγωγή ενός αγαθού, αποσπώνται από την παραγωγή του άλλου συντελεστές **όλο και λιγότερο κατάλληλοι** για το πρώτο. Χρειάζεται έτσι να θυσιάζονται ολοένα περισσότερες μονάδες του άλλου αγαθού για κάθε επιπλέον μονάδα.
3. **Παράδειγμα:** μια αγροτική περιοχή αρχίζει να βάζει φωτοβολταϊκά. Πρώτα τα βάζει στα άγονα χωράφια, όπου χάνει λίγη σοδειά. Για να βάλει κι άλλα, πρέπει να πάρει τα εύφορα κτήματα, και κάθε νέο πάρκο κοστίζει πολύ περισσότερη σοδειά.
4. **Το σχήμα:** επειδή το κόστος ευκαιρίας μεγαλώνει, η καμπύλη **δεν είναι ευθεία** αλλά κοίλη ως προς την αρχή των αξόνων, όπως στο διάγραμμα. Ευθεία ΚΠΔ θα σήμαινε **σταθερό** κόστος ευκαιρίας.

### Παράδειγμα 2: Μια οικονομία απασχολεί πλήρως τους συντελεστές της με δεδομένη τεχνολογία. Οι συνδυασμοί της είναι: Α (\$0\$ Χ, \$90\$ Ψ), Β (\$10\$ Χ, \$84\$ Ψ), Γ (\$20\$ Χ, \$72\$ Ψ), Δ (\$30\$ Χ, \$48\$ Ψ), Ε (\$40\$ Χ, \$0\$ Ψ). (α) Βρες το κόστος ευκαιρίας του Χ από το Γ στο Δ και του Ψ από το Δ στο Γ. (β) Είναι εφικτοί οι συνδυασμοί \$25\$ Χ με \$62\$ Ψ και \$15\$ Χ με \$75\$ Ψ;

1. **(α) Από το Γ στο Δ:** κερδίζονται $30 - 20 = 10$ Χ και θυσιάζονται $72 - 48 = 24$ Ψ.

   $KE_X = \dfrac{24}{10} = 2{,}4$ μονάδες Ψ
2. **Από το Δ στο Γ:** κερδίζονται $24$ Ψ και θυσιάζονται $10$ Χ.

   $KE_Y = \dfrac{10}{24} \approx 0{,}42$ μονάδες Χ, το αντίστροφο του $2{,}4$.
3. **(β) $25$ Χ με $62$ Ψ:** το $25$ είναι ανάμεσα στο Γ και στο Δ, με $KE_X = 2{,}4$. Από το Γ κερδίζουμε $5$ Χ και θυσιάζουμε $5 \cdot 2{,}4 = 12$ Ψ.

   Μέγιστο Ψ: $72 - 12 = 60$. Ζητούνται $62 > 60$: **ανέφικτος**, έξω από την καμπύλη.
4. **$15$ Χ με $75$ Ψ:** το $15$ είναι ανάμεσα στο Β και στο Γ, όπου $KE_X = \dfrac{12}{10} = 1{,}2$. Από το Β κερδίζουμε $5$ Χ και θυσιάζουμε $6$ Ψ.

   Μέγιστο Ψ: $84 - 6 = 78$. Ζητούνται $75 < 78$: **εφικτός**, κάτω από την καμπύλη, με υποαπασχόληση συντελεστών.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω **δεν** είναι υπόθεση της Καμπύλης Παραγωγικών Δυνατοτήτων;
   - η τεχνολογία της παραγωγής είναι δεδομένη
   - η οικονομία παράγει δύο μόνο προϊόντα
   - οι τιμές των δύο προϊόντων μένουν σταθερές
   - όλοι οι συντελεστές χρησιμοποιούνται αποδοτικά
2. Μια οικονομία παράγει σε σημείο **κάτω** από την ΚΠΔ της. Αυτό σημαίνει ότι:
   - ορισμένοι συντελεστές της υποαπασχολούνται
   - ο συνδυασμός είναι ανέφικτος
   - η τεχνολογία της χειροτέρεψε μέσα στη χρονιά
   - παράγει μόνο το ένα από τα δύο αγαθά
3. Τι από τα παρακάτω μετατοπίζει την ΚΠΔ προς τα δεξιά;
   - η πρόσληψη των ανέργων που ήδη υπάρχουν στη χώρα
   - η μεταφορά εργατών από το Χ στο Ψ
   - η μείωση της παραγωγής του Χ
   - μια νέα τεχνολογία που ανεβάζει την απόδοση
4. Κατά το βιβλίο, το πραγματικό κόστος ενός αγαθού είναι:
   - τα χρήματα που πληρώνει ο αγοραστής για να το αποκτήσει
   - τα άλλα αγαθά που θυσιάστηκαν για να παραχθεί
   - οι μισθοί των εργατών που το έφτιαξαν
   - η ώρα εργασίας που χρειάστηκε
5. Από τον συνδυασμό ($30$ Χ, $70$ Ψ) η οικονομία πηγαίνει στον ($40$ Χ, $55$ Ψ). Το κόστος ευκαιρίας μιας μονάδας Χ είναι:
   - $0{,}67$ μονάδες Ψ
   - $15$ μονάδες Ψ
   - $1{,}5$ μονάδες Ψ
   - $1{,}83$ μονάδες Ψ
6. Ανάμεσα σε δύο συνδυασμούς το κόστος ευκαιρίας του Χ είναι $4$ μονάδες Ψ. Το κόστος ευκαιρίας του Ψ στο ίδιο διάστημα είναι:
   - $4$ μονάδες Χ
   - $0{,}25$ μονάδες Χ
   - $-4$ μονάδες Χ
   - δεν βρίσκεται χωρίς τον πίνακα
7. Γιατί το κόστος ευκαιρίας είναι συνήθως αυξανόμενο;
   - γιατί οι τιμές των αγαθών ανεβαίνουν
   - γιατί οι εργάτες κουράζονται όσο αυξάνεται η παραγωγή
   - γιατί η τεχνολογία παλιώνει όσο περνά ο καιρός και αποδίδει λιγότερο
   - γιατί οι συντελεστές δεν ταιριάζουν εξίσου σε όλα τα αγαθά
8. Ανάμεσα στους συνδυασμούς ($10$ Χ, $50$ Ψ) και ($20$ Χ, $30$ Ψ) μιας ΚΠΔ, ο συνδυασμός ($14$ Χ, $44$ Ψ) είναι:
   - εφικτός, κάτω από την καμπύλη
   - πάνω στην καμπύλη
   - ανέφικτος, έξω από την καμπύλη
   - δεν κρίνεται χωρίς διάγραμμα

## Ασκήσεις

1. Με ποια δύο άλλα ονόματα λέγεται το κόστος ευκαιρίας στο βιβλίο;
2. Μια οικονομία παράγει είτε $50$ μονάδες Χ είτε $200$ μονάδες Ψ, και το κόστος ευκαιρίας είναι σταθερό. Ποιο είναι το κόστος ευκαιρίας μιας μονάδας Ψ σε όρους του Χ;
3. Ο πίνακας δίνει την ΚΠΔ μιας οικονομίας.

   Συνδυασμοί της ΚΠΔ, σε μονάδες Χ και Ψ.

   | Συνδυασμός | Χ | Ψ |
   | --- | --- | --- |
   | Α | $0$ | $240$ |
   | Β | $10$ | $230$ |
   | Γ | $20$ | $210$ |
   | Δ | $30$ | $170$ |
   | Ε | $40$ | $100$ |
   | Ζ | $50$ | $0$ |

   α) Ποιο είναι το κόστος ευκαιρίας του Χ από το Γ στο Δ;
   β) Ποιο είναι το κόστος ευκαιρίας του Ψ από το Ε στο Δ;
   γ) Πόσες μονάδες Ψ θυσιάζονται για τις τελευταίες $20$ μονάδες Χ;
   δ) Είναι εφικτός ο συνδυασμός $35$ Χ και $140$ Ψ;
4. Μια οικονομία απασχολεί πλήρως τους συντελεστές της με δεδομένη τεχνολογία. Ανάμεσα σε δύο διαδοχικούς συνδυασμούς το κόστος ευκαιρίας θεωρείται σταθερό.

   Συνδυασμοί της ΚΠΔ, σε μονάδες Χ και Ψ.

   | Συνδυασμός | Χ | Ψ |
   | --- | --- | --- |
   | Α | $0$ | $100$ |
   | Β | $20$ | $90$ |
   | Γ | $40$ | $70$ |
   | Δ | $60$ | $40$ |
   | Ε | $80$ | $0$ |

   α) Πόσες μονάδες Ψ μπορεί να παράγει το πολύ, αν παράγει $50$ Χ;
   β) Είναι εφικτός ο συνδυασμός $30$ Χ και $85$ Ψ;
   γ) Η οικονομία παράγει $50$ Χ και $45$ Ψ. Πόσα Ψ ακόμα μπορεί να παράγει χωρίς να μειώσει το Χ;
   δ) Νέα τεχνολογία διπλασιάζει την παραγωγή του Χ σε κάθε συνδυασμό. Ποια είναι τώρα η μέγιστη ποσότητα Χ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/production-possibilities
