# Ανάγκες, αγαθά και παραγωγή

> Οι ανάγκες, τα αγαθά, οι παραγωγικοί συντελεστές και το οικονομικό πρόβλημα.

ΑΟΘ (Τομέας Διοίκησης και Οικονομίας), Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/needs-goods-production

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις τα τέσσερα βασικά οικονομικά προβλήματα κάθε κοινωνίας.
- Να εξηγείς τις ιδιότητες των αναγκών και τους λόγους που πολλαπλασιάζονται.
- Να κατατάσσεις ένα αγαθό με τα τρία κριτήρια του βιβλίου, ανάλογα και με τη χρήση του.
- Να ορίζεις τους συντελεστές της παραγωγής και το κύριο οικονομικό πρόβλημα.

## Τέσσερα ερωτήματα για κάθε οικονομία

Αντικείμενο της **Πολιτικής Οικονομίας** (ή Οικονομικής Επιστήμης) είναι η μελέτη των οικονομικών προβλημάτων που δημιουργούνται μέσα σε μια κοινωνία. Είναι πολλά, αλλά χωρούν σε **τέσσερα ερωτήματα**:

1. **Τι** προϊόντα παράγονται και σε **τι ποσότητες**, σε μια ορισμένη περίοδο;
2. **Με ποιον τρόπο** παράγονται;
3. Πώς γίνεται η **διανομή** τους στα μέλη της κοινωνίας;
4. Πώς μπορεί να **αυξηθεί** η παραγωγή, δηλαδή πώς **αναπτύσσεται** η οικονομία;

Το βιβλίο τα δείχνει με τον **Ροβινσώνα Κρούσο**, τον ναυαγό του Ντάνιελ Ντεφόε. Μόνος στο νησί, ο Κρούσος αποφασίζει αν θα ψαρέψει ή θα μαζέψει καρπούς (τι), από τι υλικά και πού θα φτιάξει την καλύβα (πώς), και πώς θα πιάνει περισσότερα ψάρια, π.χ. φτιάχνοντας δίχτυ (ανάπτυξη).

Το τρίτο ερώτημα, της **διανομής**, δεν έχει νόημα για έναν άνθρωπο: ό,τι παράγει είναι δικό του. Θα εμφανιζόταν μόλις ερχόταν δεύτερο άτομο να δουλέψει μαζί του.

> **Κλειδί**
>
> Η οικονομία του Κρούσου είναι απλή για έναν λόγο: **όλες οι αποφάσεις παίρνονται από το ίδιο άτομο**.
>
> Σε μια σύγχρονη οικονομία εκατομμύρια άνθρωποι αποφασίζουν **ταυτόχρονα αλλά χωριστά**, και το αποτέλεσμα βγαίνει μέσα από τον μηχανισμό της **αγοράς**. Αυτό είναι που μελετά το βιβλίο.

## Οι ανάγκες

Την οικονομία ενδιαφέρουν οι **οικονομικές ανάγκες**: εκείνες που για να ικανοποιηθούν χρησιμοποιούνται **οικονομικά αγαθά**. Έχουν τρεις ιδιότητες.

**α) Εξέλιξη.** Αλλάζουν τα αγαθά με τα οποία ικανοποιούμε την **ίδια** ανάγκη. Για θέρμανση: φωτιά, σόμπα ξύλων, σόμπα υγραερίου, καλοριφέρ, κλιματιστικό.

**β) Πολλαπλασιασμός.** Δημιουργούνται **νέες** ανάγκες. Η ανάγκη για τηλεόραση δεν υπήρχε για τον Έλληνα καταναλωτή πριν από το 1965· σήμερα υπάρχει τηλεόραση σε κάθε σπίτι. Το ίδιο έγινε αργότερα με το κινητό τηλέφωνο.

Τέσσερις λόγοι προκαλούν τον πολλαπλασιασμό και την εξέλιξη:

| Λόγος      | Πώς δουλεύει                                                  | Παράδειγμα                                     |
| ---------- | ------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| Τεχνολογία | νέα προϊόντα καλύπτουν καλύτερα παλιές ανάγκες ή γεννούν νέες | ο ηλεκτρονικός υπολογιστής                     |
| Μίμηση     | η έμφυτη τάση να κάνουμε ό,τι κάνουν οι άλλοι                 | το χριστουγεννιάτικο δέντρο, έθιμο άλλης χώρας |
| Συνήθεια   | η επανάληψη μιας απόλαυσης γίνεται ανάγκη                     | «το συνήθισα και μου έγινε ανάγκη»             |
| Διαφήμιση  | επιδρά ψυχολογικά και γεννά την επιθυμία απόκτησης            | προϊόντα που «επιβάλλονται», υπερκατανάλωση    |

**γ) Κορεσμός.** Οι ανάγκες **ως σύνολο** είναι **απεριόριστες** (ακόρεστες). Κάθε ανάγκη **ξεχωριστά** όμως κορένεται **προσωρινά**: όσο αυξάνεται η ποσότητα του αγαθού σε μια περίοδο, τόσο η ένταση της ανάγκης μειώνεται, ώσπου να ικανοποιηθεί πλήρως. Ο διψασμένος που ήπιε νερό δεν διψά, για λίγο. Η ταχύτητα του κορεσμού είναι **υποκειμενική**, διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο.

## Τα αγαθά

Ορισμένα αγαθά βρίσκονται **ελεύθερα στη φύση**, όπως το φως και η θερμότητα του ήλιου. Λέγονται **ελεύθερα αγαθά** και η Οικονομική Επιστήμη δεν τα μελετά.

Μελετά τα **οικονομικά αγαθά**: αυτά που είναι αποτέλεσμα **παραγωγικής προσπάθειας**. Λέγονται και **προϊόντα** (επειδή παράγονται) ή **εμπορεύματα** (επειδή αγοράζονται και πουλιούνται). Το κύριο χαρακτηριστικό τους είναι ότι υπάρχουν σε **περιορισμένες ποσότητες σε σχέση με τις ανάγκες** που ικανοποιούν.

Τα κατατάσσουμε με τρία κριτήρια:

| Κριτήριο | Η μία ομάδα                                                                                                | Η άλλη ομάδα                                                                    |
| -------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------- |
| Μορφή    | **υλικά**: τρόφιμα, ρούχα                                                                                  | **άυλα ή υπηρεσίες**: μια διάλεξη, ένα μουσικό κομμάτι, η θερμότητα τον χειμώνα |
| Διάρκεια | **διαρκή**: χρησιμοποιούνται πολλές φορές χωρίς να αλλάξει η φυσική τους υπόσταση (έπιπλα, αυτοκίνητα)     | **καταναλωτά**: χρησιμοποιούνται μόνο μία φορά (τρόφιμα, βενζίνη)               |
| Χρήση    | **κεφαλαιουχικά ή επενδυτικά**: χρησιμοποιούνται για να παραχθούν άλλα αγαθά (τρακτέρ, κτίριο εργοστασίου) | **καταναλωτικά**: ικανοποιούν άμεσα τις ανάγκες (πορτοκάλια, στερεοφωνικό)      |

Ένα αγαθό ανήκει **ταυτόχρονα** σε μία ομάδα από κάθε κριτήριο. Η σοκολάτα είναι υλικό, καταναλωτό και καταναλωτικό αγαθό. Το ψυγείο του σπιτιού είναι υλικό, διαρκές και καταναλωτικό.

> **Πρόσεχε**
>
> Το τρίτο κριτήριο κρίνεται από τη **χρήση**, όχι από το ίδιο το αντικείμενο.
>
> Ένα λάπτοπ στο δωμάτιό σου είναι **καταναλωτικό** αγαθό. Το ίδιο μοντέλο στο λογιστικό γραφείο όπου κάνεις πρακτική είναι **κεφαλαιουχικό**: με αυτό παράγονται υπηρεσίες. Το βιβλίο δίνει το βιβλίο στο σπίτι και στη βιβλιοθήκη του πανεπιστημίου, και το αυτοκίνητο της οικογένειας και της εταιρείας.
>
> Αν μια ερώτηση δεν λέει ποιος χρησιμοποιεί το αγαθό, δεν μπορείς να το κατατάξεις με αυτό το κριτήριο.

## Η παραγωγή και οι συντελεστές της

**Παραγωγική διαδικασία** είναι όλοι οι τρόποι με τους οποίους ο άνθρωπος μετασχηματίζει την ύλη, για να της δώσει μορφή χρήσιμη για τη ζωή του. Από νωρίς οι άνθρωποι έφτιαξαν και **εργαλεία**: προϊόντα που δεν καταναλώνονται, αλλά χρησιμοποιούνται για να παραχθούν άλλα προϊόντα. Είναι τα **παραχθέντα μέσα παραγωγής**.

Τα στοιχεία που συντελούν στην παραγωγή λέγονται **συντελεστές της παραγωγής**, και το βιβλίο τα χωρίζει σε τρεις κατηγορίες:

> **Κλειδί**
>
> - **Εργασία:** η καταβολή ανθρώπινης προσπάθειας, σωματικής και πνευματικής, για την παραγωγή κάποιου προϊόντος.
> - **Έδαφος (ή γη):** η γεωγραφική έκταση, η επιφάνεια, το υπέδαφος, οι λίμνες, τα ποτάμια, οι θάλασσες και οι ιδιότητες του εδάφους που είναι χρήσιμες στην παραγωγή.
> - **Κεφάλαιο:** όλα τα προϊόντα που χρησιμοποιούνται στην παραγωγική διαδικασία για την παραγωγή άλλων προϊόντων: μηχανήματα, κτίρια, εγκαταστάσεις, εργαλεία.
>
> Το σύνολο των γνώσεων και ικανοτήτων που αποκτά ο άνθρωπος με τη μόρφωση και την εμπειρία λέγεται **ανθρώπινο κεφάλαιο**.

Πολλοί οικονομολόγοι προσθέτουν τέταρτο συντελεστή, την **επιχειρηματικότητα**: την ικανότητα ορισμένων να διαβλέπουν κέρδος και να αναλαμβάνουν να συνδυάσουν τους άλλους τρεις. Άλλοι τη θεωρούν είδος εργασίας.

Πάρε μια ταβέρνα. Η δουλειά του μάγειρα και της σερβιτόρας είναι **εργασία**. Το οικόπεδο όπου είναι χτισμένη είναι **έδαφος**. Οι φούρνοι, τα ψυγεία και το ίδιο το κτίριο είναι **κεφάλαιο**. Ο ιδιοκτήτης που αποφάσισε να την ανοίξει εκεί είναι η **επιχειρηματικότητα**.

> **Θυμήσου**
>
> Ένα στοιχείο **γίνεται** συντελεστής παραγωγής μόνο όταν **χρησιμοποιείται** στην παραγωγή. Ένα ακαλλιέργητο χωράφι είναι **εν δυνάμει** συντελεστής· γίνεται συντελεστής όταν καλλιεργηθεί. Το ίδιο ισχύει για την εργασία και το κεφάλαιο.

## Το κύριο οικονομικό πρόβλημα

Βραχυχρόνια οι συντελεστές μιας οικονομίας είναι **δεδομένοι**, άρα και τα προϊόντα που μπορούν να παραχθούν. Οι ανάγκες όμως είναι μεγάλες. Από εδώ βγαίνει το πρόβλημα από το οποίο προέρχονται όλα τα άλλα:

> **Κλειδί**
>
> Το οικονομικό πρόβλημα κάθε κοινωνίας προέρχεται από τη διαφορά ανάμεσα στο **πλήθος των αναγκών** που οι άνθρωποι επιδιώκουν να ικανοποιήσουν και στον **περιορισμένο όγκο των αγαθών** που υπάρχουν γι' αυτές.
>
> Η ουσία του είναι η **σχετική έλλειψη ή στενότητα** των αγαθών, που στην πραγματικότητα είναι **έλλειψη παραγωγικών συντελεστών**. Το πρόβλημα είναι **μόνιμο** και απασχολεί κάθε κοινωνία.

Η λέξη που μετράει είναι το **«σχετική»**: τα αγαθά δεν είναι λίγα σε απόλυτο αριθμό, είναι λίγα **σε σχέση με τις ανάγκες**. Οι άνθρωποι προσπαθούν να την ξεπεράσουν με οργανωμένη δραστηριότητα, με την τεχνολογία και με νέους παραγωγικούς πόρους. Οι οικονομολόγοι το λένε απλά: «δεν υπάρχει δωρεάν γεύμα».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιοι είναι οι βασικοί λόγοι που συντελούν στον πολλαπλασιασμό και στην εξέλιξη των αναγκών;

1. **Η τεχνολογία.** Η τεχνολογική πρόοδος φέρνει συνεχώς νέα προϊόντα. Άλλα καλύπτουν καλύτερα ανάγκες που ήδη υπάρχουν, όπως η ψηφιακή φωτογραφική μηχανή, και άλλα δημιουργούν νέες, όπως ο ηλεκτρονικός υπολογιστής.
2. **Η μίμηση.** Η έμφυτη τάση των ανθρώπων να μιμούνται τους άλλους δημιουργεί νέες ανάγκες. Παράδειγμα, το χριστουγεννιάτικο δέντρο στη χώρα μας, έθιμο που ήρθε από άλλη χώρα.
3. **Η συνήθεια.** Όποιος επαναλαμβάνει την απόλαυση που του δίνει ένα αγαθό, καταλήγει να το χρειάζεται: «το συνήθισα και μου έγινε ανάγκη».
4. **Η διαφήμιση.** Επιδρά ψυχολογικά στον καταναλωτή και του γεννά την επιθυμία να αποκτήσει αγαθά, δηλαδή ανάγκες που αλλιώς δεν θα υπήρχαν. Με τα μέσα μαζικής επικοινωνίας φτάνει σε κάθε ηλικία και μπορεί να οδηγήσει σε υπερκατανάλωση.

   **Στην απάντηση** δίνεις και τους τέσσερις λόγους, τον καθένα με ένα παράδειγμα. Το όνομα μόνο του δεν παίρνει όλες τις μονάδες.

### Παράδειγμα 2: Να κατατάξεις με τα τρία κριτήρια: (α) τον φούρνο ενός αρτοποιείου, (β) το ψωμί που αγοράζει ένα νοικοκυριό, (γ) το μάθημα ενός καθηγητή οδήγησης σε μαθητή που μαθαίνει για δίπλωμα.

1. **Η μέθοδος:** για κάθε αγαθό απαντάς τρεις φορές. Υλικό ή άυλο; Διαρκές ή καταναλωτό; Χρησιμοποιείται για παραγωγή ή για κατανάλωση;
2. **(α) Ο φούρνος:** υλικό, **διαρκές** (ψήνει χιλιάδες φορές χωρίς να χαλάσει) και **κεφαλαιουχικό**, επειδή με αυτόν παράγεται άλλο αγαθό, το ψωμί.
3. **(β) Το ψωμί:** υλικό, **καταναλωτό** (τρώγεται μία φορά) και **καταναλωτικό**, επειδή ικανοποιεί άμεσα την ανάγκη για τροφή.
4. **(γ) Το μάθημα οδήγησης:** **άυλο αγαθό ή υπηρεσία**. Το παίρνει ο μαθητής για τη δική του ανάγκη, άρα είναι **καταναλωτικό**.

   **Πρόσεξε το (α) και το (β) μαζί:** το ψωμί είναι καταναλωτικό στο τραπέζι του νοικοκυριού, ο φούρνος που το έψησε είναι κεφαλαιουχικός στο αρτοποιείο. Η χρήση αποφασίζει, όχι το αντικείμενο.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα τέσσερα βασικά οικονομικά προβλήματα **δεν** έχει νόημα στην οικονομία του Ροβινσώνα Κρούσου;
   - η διανομή των προϊόντων
   - ποια προϊόντα θα παραχθούν
   - με ποιον τρόπο θα παραχθούν
   - πώς θα αναπτυχθεί η οικονομία
2. Τι σημαίνει ότι κάθε ανάγκη ξεχωριστά υπόκειται σε **κορεσμό**;
   - ότι οι ανάγκες ως σύνολο έχουν ένα όριο
   - ότι η ένταση της ανάγκης μειώνεται όσο την ικανοποιούμε
   - ότι μια ανάγκη που ικανοποιήθηκε δεν ξαναγεννιέται
   - ότι όλοι οι άνθρωποι χορταίνουν με την ίδια ποσότητα του αγαθού
3. Αγοράζεις τα ίδια αθλητικά παπούτσια που φορά όλη η παρέα σου. Ποιος λόγος πολλαπλασιασμού των αναγκών δουλεύει εδώ;
   - η τεχνολογία
   - η συνήθεια
   - η μίμηση
   - ο κορεσμός
4. Γιατί η θερμότητα του ήλιου **δεν** είναι οικονομικό αγαθό;
   - γιατί δεν είναι αποτέλεσμα παραγωγικής προσπάθειας
   - γιατί δεν ικανοποιεί καμία ανάγκη
   - γιατί είναι άυλη και όχι υλική, όπως είναι τα αγαθά
   - γιατί δεν τη χρησιμοποιούν οι επιχειρήσεις
5. Ποιο από τα παρακάτω είναι **διαρκές** αγαθό;
   - η βενζίνη ενός ταξί
   - η καρέκλα ενός γραφείου
   - τα καυσόξυλα ενός τζακιού
   - ένα σάντουιτς στο κυλικείο
6. Η ίδια ηλεκτρική κουζίνα είναι κεφαλαιουχικό αγαθό όταν:
   - είναι καινούργια και ακριβή
   - μαγειρεύει κανείς σε αυτήν κάθε μέρα, για όλη την οικογένεια
   - την αγοράζει νοικοκυριό με δόσεις
   - βρίσκεται σε εστιατόριο και ψήνει φαγητά για πελάτες
7. Ποιο από τα παρακάτω **δεν** είναι συντελεστής της παραγωγής;
   - η θάλασσα όπου ψαρεύει κάθε πρωί ένα μικρό καΐκι
   - το γερανοφόρο όχημα μιας οικοδομής
   - οι καταθέσεις μιας επιχείρησης στην τράπεζα
   - η δουλειά μιας λογίστριας
8. Η ουσία του κύριου οικονομικού προβλήματος βρίσκεται:
   - στην κακή διαχείριση της παραγωγής
   - στο ότι τα αγαθά είναι πολύ ακριβά
   - στο ότι υπάρχουν πολύ λίγα αγαθά στη γη
   - στη σχετική έλλειψη των αγαθών

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζονται τα οικονομικά αγαθά επειδή γίνονται αντικείμενο αγοράς και πώλησης;
2. Να κατατάξεις με τα τρία κριτήρια του βιβλίου το πλυντήριο ρούχων ενός σπιτιού.
3. Ένα συνεργείο αυτοκινήτων λειτουργεί σε ιδιόκτητο οικόπεδο στην άκρη της πόλης. Ο ιδιοκτήτης το άνοιξε εκεί επειδή είδε ότι στην περιοχή δεν υπήρχε άλλο. Δουλεύουν δύο μηχανικοί με ανυψωτικά και διαγνωστικά μηχανήματα.
   α) Σε ποιον συντελεστή ανήκει το οικόπεδο;
   β) Σε ποιον συντελεστή ανήκουν τα ανυψωτικά;
   γ) Πώς λέγονται οι γνώσεις που απέκτησαν οι μηχανικοί σε σχολή και δουλειά;
   δ) Πώς λέγεται κατά πολλούς η ικανότητα του ιδιοκτήτη που είδε το κέρδος;
4. Να χαρακτηρίσεις σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση.
   α) Ένα χωράφι που μένει ακαλλιέργητο είναι συντελεστής παραγωγής.
   β) Οι ανάγκες ως σύνολο είναι ακόρεστες.
   γ) Το ταξί ενός οδηγού είναι καταναλωτικό αγαθό.
   δ) Το οικονομικό πρόβλημα θα εξαφανιζόταν με καλύτερη οργάνωση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/needs-goods-production
