# Το χρήμα και το τραπεζικό σύστημα

> Οι λειτουργίες του χρήματος, οι τράπεζες και πώς δημιουργούν χρήμα.

ΑΟΘ (Τομέας Διοίκησης και Οικονομίας), Γ΄ ΕΠΑΛ. https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/money-banks

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί ο αντιπραγματισμός οδήγησε στο χρήμα και να ορίζεις το χρήμα.
- Να περιγράφεις τις τρεις λειτουργίες και τα τέσσερα είδη του χρήματος.
- Να ξεχωρίζεις τα είδη καταθέσεων και να εξηγείς τους δύο περιορισμούς στα δάνεια των εμπορικών τραπεζών.
- Να υπολογίζεις πόσο χρήμα δημιουργούν οι εμπορικές τράπεζες από μια κατάθεση, με δοσμένο ποσοστό ρευστών διαθεσίμων.

## Από τον αντιπραγματισμό στο χρήμα

Από πολύ παλιά οι άνθρωποι αντάλλασσαν τα προϊόντα τους με προϊόντα άλλων. Η ανταλλαγή προϊόντων λέγεται **αντιπραγματισμός**: πράγμα αντί πράγματος. Είχε δύο μεγάλες δυσκολίες, γιατί απαιτούσε:

1. να προσφέρει ο ένας **ό,τι χρειάζεται** ο άλλος, και
2. να προσφέρει τις **ποσότητες** που θέλει ο άλλος.

Ο ελαιοπαραγωγός που θέλει να επισκευάσει το τρακτέρ του πρέπει να βρει μηχανικό που να θέλει λάδι, και μάλιστα όσο λάδι αξίζει η επισκευή. Το χρήμα έλυσε το πρόβλημα, γιατί **διέσπασε την ανταλλαγή σε πώληση και αγορά**: μετέτρεψε τις ανταλλαγές σε **συναλλαγές**.

Ως χρήμα χρησιμοποιήθηκαν βόδια, πρόβατα, δέρματα, κοχύλια, αλάτι, μέταλλα. Όλα είχαν μειονεκτήματα:

| Μειονέκτημα            | Τι σημαίνει                                                   | Παράδειγμα                                             |
| ---------------------- | ------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------ |
| **Αδιαιρετότητα**      | ό,τι εξυπηρετούσε μεγάλες συναλλαγές δεν χωριζόταν για μικρές | ένα βόδι                                               |
| **Μεταβολή της αξίας** | η αξία άλλαζε και δημιουργούσε αβεβαιότητα                    | τα πρόβατα γεννούν ή πεθαίνουν, τα μέταλλα σκουριάζουν |
| **Δυσκολία στη χρήση** | το βάρος ή ο όγκος έκαναν δύσκολη τη μεταφορά                 | φορτία αλατιού                                         |

Έτσι οι οικονομίες κατέληξαν σε προϊόντα με **διαιρετότητα, σταθερή αξία και ευκολία στη χρήση**: τον **χρυσό** και τον **άργυρο**. Ήδη στην αρχαία Αθήνα το ίδιο το κράτος έκοβε νομίσματα, ώστε κάθε νόμισμα να έχει σταθερή ποσότητα μετάλλου και βέβαιη αξία.

> **Κλειδί**
>
> **Χρήμα** είναι οτιδήποτε γίνεται **γενικά αποδεκτό ως μέσο ανταλλαγής** από τα άτομα μιας κοινωνίας.

## Οι λειτουργίες του χρήματος

**α) Μέσο συναλλαγής.** Είναι η **κύρια** λειτουργία. Σε αυτήν οφείλονται ο μεγάλος καταμερισμός των έργων και η ανάπτυξη του εμπορίου.

**β) Μονάδα μέτρησης αξίας.** Η αξία κάθε προϊόντος εκφράζεται σε χρηματικές μονάδες. Το ευρώ γίνεται μέτρο της **απόλυτης** αξίας: ένα μολύβι $0{,}5$ ευρώ, ένα τετράδιο $2$ ευρώ. Με το χρήμα βρίσκεις και τη **σχετική** αξία, την αξία ενός αγαθού σε σχέση με άλλο: ένα τετράδιο αξίζει $4$ μολύβια, αφού $4 \cdot 0{,}5 = 2$.

**γ) Μέσο διατήρησης αξιών.** Ο σιτοπαραγωγός χωρίς χρήμα θα έπρεπε να αποθηκεύει όλη τη σοδειά και να τη δίνει λίγη λίγη σε ανταλλαγές. Με χρήμα την πουλά ολόκληρη και ξοδεύει τα χρήματα τμηματικά, όποτε τα χρειάζεται.

## Τα είδη του χρήματος

| Είδος                   | Τι είναι                                                                                                                                                           |
| ----------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **Κέρματα**             | μεταλλικά νομίσματα μικρής αξίας για μικρές συναλλαγές, όπως ένα εισιτήριο λεωφορείου· πολύ μικρό μέρος της συνολικής ποσότητας χρήματος                           |
| **Χαρτονομίσματα**      | τα εκδίδει η **Κεντρική Τράπεζα**. Παλιά τα «κάλυπτε» χρυσός στο θησαυροφυλάκιό της· αυτό δεν ισχύει πια. Η ποσότητά τους ορίζεται από τη **νομισματική πολιτική** |
| **Τραπεζικές επιταγές** | έγγραφο με το ποσό, το όνομα του δικαιούχου και την υπογραφή του εκδότη, με την προϋπόθεση ότι το ποσό έχει ήδη κατατεθεί στον λογαριασμό του                      |
| **Πιστωτικές κάρτες**   | το «πλαστικό χρήμα»: ο κάτοχος αγοράζει χωρίς να πληρώσει αμέσως, ο πωλητής εξοφλείται από την τράπεζα, και ο κάτοχος πληρώνει αργότερα την τράπεζά του            |

## Οι εμπορικές τράπεζες

> **Κλειδί**
>
> Οι **τράπεζες** είναι επιχειρήσεις με κύρια δραστηριότητα τη **μεσολάβηση στην αγορά χρήματος**, εκεί όπου το χρήμα ζητείται και προσφέρεται. Οι **εμπορικές τράπεζες**, ή πιστωτικά ιδρύματα, **δέχονται καταθέσεις** και **χορηγούν δάνεια**.

Οι καταθέσεις έρχονται από ιδιώτες, επιχειρήσεις και δημόσιους οργανισμούς, και είναι τριών ειδών:

| Κατάθεση          | Ποιος κυρίως                                           | Ανάληψη                                              | Επιτόκιο                                                       |
| ----------------- | ------------------------------------------------------ | ---------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| **Όψεως**         | επιχειρήσεις, κινείται συχνά με επιταγές               | οποιαδήποτε στιγμή                                   | χαμηλότερο                                                     |
| **Ταμιευτηρίου**  | η συνηθέστερη μορφή                                    | οποιαδήποτε στιγμή                                   | χαμηλότερο                                                     |
| **Επί προθεσμία** | όποιος δεν χρειάζεται τα χρήματα για ορισμένο διάστημα | όχι πριν λήξει η προθεσμία, αλλιώς πληρώνει πρόστιμο | **μεγαλύτερο**, και όσο μεγαλύτερη η προθεσμία τόσο μεγαλύτερο |

Στην προθεσμιακή το επιτόκιο είναι μεγαλύτερο γιατί η τράπεζα **ξέρει πόσο καιρό** θα έχει τα χρήματα και τα εκμεταλλεύεται καλύτερα και με λιγότερους κινδύνους.

Η τράπεζα χορηγεί δάνεια σε ιδιώτες, επιχειρήσεις και κράτος, με **μεγαλύτερο επιτόκιο** από των καταθέσεων, για να καλύψει τα έξοδά της (μισθούς, ενοίκια, τόκους καταθέσεων) και να έχει κέρδος. Όπως κάθε επιχείρηση, επιδιώκει τη **μεγιστοποίηση του κέρδους**, άρα θα ήθελε να δανείζει όσο περισσότερα μπορεί. Έχει όμως **δύο περιορισμούς**:

1. **Από την Κεντρική Τράπεζα**, όπως ο καθορισμός του ποσοστού των **ρευστών διαθεσίμων**: ένα απόθεμα χρημάτων που η εμπορική τράπεζα οφείλει να κρατά στο ταμείο της. Με ποσοστό $20\%$, από κάθε $100$ ευρώ κατάθεση κρατά $20$ και μπορεί να δανείσει $80$.
2. **Από την ίδια την τράπεζα**, που θέλει να πάρει πίσω τα δάνεια μαζί με τους τόκους. Γι' αυτό ερευνά την οικονομική κατάσταση του δανειολήπτη και το πώς θα χρησιμοποιήσει το δάνειο.

> **Θυμήσου**
>
> Οι δύο επιδιώξεις είναι σε κάποιο βαθμό **αντίθετες**: περισσότερα δάνεια φέρνουν περισσότερα κέρδη, αλλά και μεγαλύτερο κίνδυνο να χαθούν κεφάλαια. Γενικά οι εμπορικές τράπεζες επιδιώκουν **τη μεγιστοποίηση των κερδών και ταυτόχρονα την ελαχιστοποίηση του κινδύνου** που αναλαμβάνουν.

**Η ποσότητα του χρήματος** ορίζεται ως το σύνολο των νομισματικών μονάδων κάθε είδους, κερμάτων, χαρτονομισμάτων και καταθέσεων, που βρίσκονται στην κατοχή ιδιωτών, επιχειρήσεων και δημόσιων οργανισμών σε μια περίοδο. Είναι εξαιρετικά σημαντικό μέγεθος για τη λειτουργία της οικονομίας και την εξέλιξη των τιμών.

## Πώς οι τράπεζες δημιουργούν χρήμα

Στην πράξη η τράπεζα, σε κανονικές συνθήκες, μπορεί να δανείζει το **μεγαλύτερο μέρος** των καταθέσεων: οι καθημερινές αναλήψεις καλύπτονται από τα ρευστά διαθέσιμα και από τις νέες καταθέσεις άλλων πελατών. Σε γενικό πανικό καμία τράπεζα δεν μπορεί να επιστρέψει σε όλους ολόκληρες τις καταθέσεις, αλλά τέτοιες περιπτώσεις είναι σπάνιες.

Δες τι γίνεται με μια **κατάθεση όψεως** $20{.}000$ ευρώ και ρευστά διαθέσιμα $20\%$:

| Βήμα                          | Κατάθεση   | Ρευστά διαθέσιμα $20\%$ | Νέο δάνειο $80\%$ |
| ----------------------------- | ---------- | ----------------------- | ----------------- |
| Το άτομο Α καταθέτει          | $20{.}000$ | $4{.}000$               | $16{.}000$ στο Β  |
| Το Β καταθέτει όσα δανείστηκε | $16{.}000$ | $3{.}200$               | $12{.}800$ στο Γ  |
| Το Γ καταθέτει όσα δανείστηκε | $12{.}800$ | $2{.}560$               | $10{.}240$ στο Δ  |

Το Α εξακολουθεί να μπορεί να πληρώνει με επιταγές μέχρι $20{.}000$ ευρώ, και ταυτόχρονα το Β έχει $16{.}000$ ευρώ αγοραστική δύναμη. **Κάθε νέο δάνειο αυξάνει την ποσότητα του χρήματος που κυκλοφορεί.** Στα τρία βήματα η τράπεζα δημιούργησε σε ευρώ:

$$
16000 + 12800 + 10240 = 39040
$$

Το ίδιο γίνεται και με κατάθεση **ταμιευτηρίου**, αφού και εκεί ο καταθέτης μπορεί να κάνει αναλήψεις όποτε θέλει. Το ποσοστό των ρευστών διαθεσίμων μπορεί να μεταβληθεί, και μαζί του αλλάζει το πόσο χρήμα δημιουργείται.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Η αρχική κατάθεση δεν είναι νέο χρήμα.** Τα $20{.}000$ του Α υπήρχαν ήδη. Νέο χρήμα είναι **μόνο τα δάνεια**.
> - **Μετράς όσα βήματα λέει η άσκηση.** Αν περιγράφει τρία δάνεια, αθροίζεις τρία. Μην προσθέτεις μόνος σου βήματα ως το άπειρο.
> - **Μικρότερο ποσοστό ρευστών διαθεσίμων σημαίνει περισσότερο χρήμα.** Με $10\%$ το πρώτο δάνειο θα ήταν $18{.}000$, όχι $16{.}000$, και κάθε επόμενο επίσης μεγαλύτερο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιες είναι οι λειτουργίες του χρήματος;

1. **α) Μέσο συναλλαγής.** Είναι η κύρια λειτουργία του χρήματος· σε αυτήν οφείλονται ο μεγάλος καταμερισμός των έργων και η ανάπτυξη του εμπορίου.
2. **β) Μονάδα μέτρησης αξίας.** Η ζήτηση και η προσφορά διαμορφώνουν την τιμή κάθε αγαθού σε χρηματικές μονάδες, και η αξία του εκφράζεται σε αυτές: το ευρώ γίνεται μέτρο της **απόλυτης** αξίας. Με το χρήμα βρίσκουμε και τη **σχετική** αξία ενός αγαθού ως προς άλλο.
3. **Παράδειγμα για το (β):** ένας καφές κοστίζει $2{,}5$ ευρώ και ένα κουλούρι $0{,}5$ ευρώ. Η σχετική αξία του καφέ είναι $5$ κουλούρια, αφού $5 \cdot 0{,}5 = 2{,}5$.
4. **γ) Μέσο διατήρησης αξιών.** Αφού το χρήμα μετρά την απόλυτη αξία, ο κάτοχός του μπορεί να το ξοδεύει τμηματικά. Ο παραγωγός πουλά ολόκληρη τη σοδειά και διαθέτει τα χρήματα σε διαφορετικές στιγμές, αντί να αποθηκεύει το σιτάρι και να το ανταλλάσσει λίγο λίγο.

### Παράδειγμα 2: Μια επιχείρηση καταθέτει σε λογαριασμό όψεως \$50{.}000\$ ευρώ. Η τράπεζα δανείζει από αυτά στο άτομο Β, που καταθέτει όλο το ποσό σε λογαριασμό ταμιευτηρίου στην ίδια τράπεζα· από αυτή την κατάθεση η τράπεζα δανείζει το άτομο Γ. Το ποσοστό ρευστών διαθεσίμων είναι \$25\\%\$. (α) Πόσο χρήμα δημιούργησε η τράπεζα; (β) Πόσο θα δημιουργούσε αν η Κεντρική Τράπεζα μείωνε το ποσοστό στο \$20\\%\$;

1. **(α) Πόσο δανείζει κάθε φορά:** με $25\%$ ρευστά διαθέσιμα, δανείζει το $75\%$ κάθε κατάθεσης.

   Δάνειο στο Β: $50000 \cdot 0{,}75 = 37500$ ευρώ
2. Το Β καταθέτει τα $37{.}500$. Δάνειο στο Γ: $37500 \cdot 0{,}75 = 28125$ ευρώ.

   Χρήμα που δημιουργήθηκε: $37500 + 28125 = 65625$ ευρώ. Η αρχική κατάθεση των $50{.}000$ δεν μετράει, γιατί υπήρχε ήδη.
3. **(β) Με $20\%$** η τράπεζα δανείζει το $80\%$:

   Δάνειο στο Β: $50000 \cdot 0{,}8 = 40000$ ευρώ · Δάνειο στο Γ: $40000 \cdot 0{,}8 = 32000$ ευρώ
4. Χρήμα που δημιουργήθηκε: $40000 + 32000 = 72000$ ευρώ, δηλαδή $6{.}375$ ευρώ περισσότερα.

   **Το συμπέρασμα:** όταν η Κεντρική Τράπεζα μειώνει το ποσοστό των ρευστών διαθεσίμων, οι εμπορικές τράπεζες δανείζουν περισσότερα και η ποσότητα του χρήματος αυξάνεται.

## Ερωτήσεις

1. Ποια ήταν η μεγάλη δυσκολία του **αντιπραγματισμού**;
   - ότι τα προϊόντα δεν είχαν καμία αξία
   - ότι ο ένας έπρεπε να προσφέρει ό,τι και όσο χρειαζόταν ο άλλος
   - ότι απαγορευόταν από το κράτος σε όλες τις αρχαίες οικονομίες
   - ότι χρειαζόταν μια τράπεζα να μεσολαβεί σε κάθε ανταλλαγή προϊόντων
2. Τα βόδια δεν ήταν καλό χρήμα για μικρές αγορές. Ποιο μειονέκτημα είναι αυτό;
   - η μεταβολή της αξίας
   - η δυσκολία στη χρήση
   - η αδιαιρετότητα
   - η έλλειψη αποδοχής
3. Ένα κιλό ντομάτες κοστίζει $2$ ευρώ και ένα κιλό πατάτες $0{,}8$ ευρώ. Ποια λειτουργία του χρήματος σου λέει ότι το κιλό ντομάτες αξίζει $2{,}5$ κιλά πατάτες;
   - η μονάδα μέτρησης αξίας
   - το μέσο συναλλαγής
   - το μέσο διατήρησης αξιών
   - η πιστωτική λειτουργία
4. Ποιος εκδίδει τα **χαρτονομίσματα**;
   - οι εμπορικές τράπεζες
   - το Υπουργείο Οικονομικών
   - όποια τράπεζα έχει αρκετό χρυσό
   - η Κεντρική Τράπεζα
5. Σε ποια κατάθεση **δεν** μπορείς να κάνεις ανάληψη όποτε θέλεις χωρίς πρόστιμο;
   - στην κατάθεση όψεως
   - στην κατάθεση επί προθεσμία
   - στην κατάθεση ταμιευτηρίου
   - σε καμία, όλες έχουν προθεσμία
6. Πώς βγάζει κέρδος μια εμπορική τράπεζα από τη βασική της δραστηριότητα;
   - τυπώνοντας χρήμα
   - κρατώντας όλες τις καταθέσεις στο ταμείο
   - δανείζοντας με μεγαλύτερο επιτόκιο από των καταθέσεων
   - από τα πρόστιμα που πληρώνουν οι προθεσμιακοί καταθέτες
7. Κάποιος καταθέτει $10{.}000$ ευρώ σε λογαριασμό όψεως. Τα ρευστά διαθέσιμα είναι $10\%$ και η τράπεζα κάνει ένα μόνο δάνειο. Πόσο νέο χρήμα δημιουργήθηκε;
   - $1{.}000$ ευρώ
   - $9{.}000$ ευρώ
   - $19{.}000$ ευρώ
   - $100{.}000$ ευρώ
8. Ποιος από τους παρακάτω είναι **περιορισμός** στα δάνεια που δίνει μια εμπορική τράπεζα;
   - η φροντίδα της να πάρει πίσω το δάνειο μαζί με τους τόκους
   - η επιδίωξη του μέγιστου κέρδους από τους τόκους των δανείων
   - ο αριθμός των υπαλλήλων που έχει στα καταστήματά της
   - η τιμή των χαρτονομισμάτων

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι η κύρια λειτουργία του χρήματος;
2. Μια τράπεζα δέχεται κατάθεση $40{.}000$ ευρώ και το ποσοστό ρευστών διαθεσίμων είναι $15\%$. Πόσα μπορεί να δανείσει από αυτήν;
3. Το άτομο Α καταθέτει $100{.}000$ ευρώ σε λογαριασμό όψεως. Η τράπεζα δανείζει το Β, που καταθέτει όλο το ποσό στην ίδια τράπεζα, και από αυτή την κατάθεση δανείζει το Γ. Τα ρευστά διαθέσιμα είναι $10\%$.
   α) Πόσο είναι το δάνειο στο Β;
   β) Πόσο είναι το δάνειο στο Γ;
   γ) Πόσο χρήμα δημιούργησε συνολικά η τράπεζα;
4. Το άτομο Α καταθέτει $200{.}000$ ευρώ σε λογαριασμό όψεως. Από την κατάθεση η τράπεζα δανείζει το Β, που ανοίγει λογαριασμό όψεως με όλο το ποσό. Από αυτόν δανείζει το Γ, που καταθέτει όλο το ποσό σε ταμιευτήριο, και από εκεί δανείζει το Δ. Τα ρευστά διαθέσιμα είναι $20\%$.
   α) Πόσο είναι το δάνειο στο Δ;
   β) Πόσο χρήμα δημιούργησε η τράπεζα;
   γ) Πόσο χρήμα θα δημιουργούσε αν τα ρευστά διαθέσιμα ήταν $25\%$;
   δ) Αυξάνει ή μειώνει την ποσότητα του χρήματος η αύξηση του ποσοστού ρευστών διαθεσίμων;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/epal-c/economics/money-banks
